राज्ये संस्थापितः पाण्डुः कनीयानपि मन्त्रिभिः । अन्धत्वाद्धृतराष्ट्रोऽसौ नाधिकारे नियोजितः
पांडू लहान असला तरी मंत्र्यांनी त्याला राज्यावर बसवले. धृतराष्ट्र अंध असल्यामुळे त्याला अधिकार मिळाला नाही.
भीष्मस्यानुमते राज्यं प्राप्तः पाण्डुर्महाबलः । विदुरोऽप्यथ मेधावी मन्त्रकार्ये नियोजितः
भीष्मांच्या संमतीने बलवान पांडूला राज्य मिळाले. विदूर देखील बुद्धिमान असल्यामुळे मंत्रकार्याच्या जबाबदारीवर नेमण्यात आला.
धृतराष्ट्रस्य द्वे भार्ये गान्धारी सौबली स्मृता । द्वितीया च तथा वैश्या गार्हस्त्येषु प्रतिष्ठिता
धृतराष्ट्राच्या दोन पत्नी होत्या — गंधारी, जी सुभलाची कन्या म्हणून ओळखली जायची, आणि दुसरी वैश्य स्त्री, जी गृहकृत्यांत निपुण होती.
पाण्डोरपि तथा पत्न्यौ द्वे प्रोक्ते वेदवादिभिः । शौरसेनी तथा कुन्ती माद्री च मद्रदेशजा
वेदज्ञांनी सांगितल्याप्रमाणे पांडूच्या देखील दोन पत्नी होत्या — शूरसेनाची कन्या कुंती आणि मद्रदेशात जन्मलेली माद्री.
गान्धारी सुषुवे पुत्रशतं परमशोभनम् । वैश्याप्येकं सुतं कान्तं युयुत्सुं सुषुवे प्रियम्
गंधारीने शंभर तेजस्वी पुत्रांना जन्म दिला. त्या वैश्य स्त्रीने देखील एक प्रिय पुत्र युयुत्सूला जन्म दिला.
कुन्ती तु प्रथमं कन्या सूर्यात्कर्णं मनोहरम् । सुषुवे पितृगेहस्था पश्चात्पाण्डुपरिग्रहः
कुंतीने वडिलांच्या घरी असताना, अजूनही कुमारी असताना, सूर्यदेवापासून मोहक असा कर्ण जन्माला घातला. त्यानंतर तिचे पांडूशी लग्न झाले.
ऋषय ऊचुः किमेतत्सूत चित्रं त्वं भाषसे मुनिसत्तम । जनितश्च सुतः पूर्वं पाण्डुना सा विवाहिता
ऋषींनी विचारले: हे सूत, तू किती अद्भुत गोष्ट सांगतोस! आधीच एक मुलगा जन्मला, तरी नंतर तिचे पांडूशी लग्न कसे झाले?
सूर्यात्कर्णः कथं जातः कन्यायां वद विस्तरात् । कन्या कथं पुनर्जाता पाण्डुना सा विवाहिता
कुमारी असताना सूर्यापासून कर्ण कसा जन्मला, ते सविस्तर सांग. आणि ती पुन्हा कुमारी कशी झाली व नंतर पांडूशी कशी विवाहिता झाली, हेही सांग.
सूत उवाच शूरसेनसुता कुन्ती बालभावे यदा द्विजाः । कुन्तिभोजेन राज्ञा तु प्रार्थिता कन्यका शुभा
सूत म्हणाले: शूरसेनाची कन्या कुंती लहान असताना, हे द्विजांनो, राजा कुंतिभोजाने तिला कन्या म्हणून मागितले.
कुन्तिभोजेन सा बाला पुत्री तु परिकल्पिता । सेवनार्थं तु दीप्तस्य विहिता चारुहासिनी
त्या बालिकेला कुंतिभोजाने आपली मुलगी मानली आणि सुंदर हास्य असलेल्या तिला तेजस्वी ऋषीची सेवा करण्यासाठी नेमले.
दुर्वासास्तु मुनिः प्राप्तश्चातुर्मास्ये स्थितो द्विजः । परिचर्या कृता कुन्त्या मुनिस्तोषं जगाम ह
दुर्वासा ऋषी चातुर्मास्याच्या काळात आले. कुंतीने त्यांची सेवा केली आणि त्यामुळे ऋषी अत्यंत संतुष्ट झाले.
ददौ मन्त्रं शुभं तस्यै येनाहूतः सुरः स्वयम् । समायाति तथा कामं पूरयिष्यति वाञ्छितम्
त्यांनी तिला एक पवित्र मंत्र दिला, ज्यामुळे तिने कोणत्याही देवतेला बोलावले, तर तो देव स्वतः येईल आणि तिची इच्छा पूर्ण करील.
गते मुनौ ततः कुन्ती निश्चयार्थं गृहे स्थिता । चिन्तयामास मनसा कं सुरं समचिन्तये
ऋषी निघून गेल्यावर, कुंती घरात राहून त्या मंत्राची परीक्षा घ्यायचे ठरवते. मनात विचार करते, कोणत्या देवतेला बोलावू?
उदितश्च तदा भानुस्तया दृष्टो दिवाकरः । मन्त्रोच्चारं तया कृत्वा चाहूतस्तिग्मगुस्तदा
तेव्हा सूर्य उगवला आणि तिने त्याला पाहिले. कुंतीने मंत्र उच्चारून त्या तेजस्वी सूर्यदेवाला बोलावले.
मण्डलान्मानुषं रूपं कृत्वा सर्वातिपेशलम् । अवातरत्तदाकाशात्समीपे तत्र मन्दिरे
सूर्याने आपल्या तेजस्वी मंडळातून अत्यंत सुंदर मानव रूप घेतले आणि आकाशातून उतरून त्या दालनात तिच्या समोर प्रकट झाला.
दृष्ट्वा देवं समायान्तं कुन्ती भानुं सुविस्मिता । वेपमाना रजोदोषं प्राप्ता सद्यस्तु भामिनी
देवता सूर्य तिला समोर येताना पाहून कुंती फारच आश्चर्यचकित झाली. ती थरथर कापू लागली आणि स्त्रीत्वाचा परिणाम तिला त्वरित जाणवला.
कृताञ्जलिः स्थिता सूर्यं बभाषे चारुलोचना । सुप्रीता दर्शनेनाद्य गच्छ त्वं निजमण्डलम्
कुंतीने हात जोडून, सुंदर डोळ्यांनी सूर्याला म्हटले, "तुमचं आजचं दर्शन मला फार आनंददायक झालं. आता तुम्ही तुमच्या लोकांत परत जा."
सूर्य उवाच आहूतोऽस्मि कथं कुन्ति त्वया मन्त्रबलेन वै । न मां भजसि कस्मात्त्वं समाहूय पुरोगतम्
सूर्य म्हणाला, "कुंती, तुझ्या मंत्राच्या सामर्थ्याने मी इथे आलो आहे. पण तू मला बोलावूनही माझी पूजा का करत नाहीस?"
कामार्तोऽस्म्यसितापाङ्गि भज मां भावसंयुतम् । मन्त्रेणाधीनतां प्राप्प्तं क्रीडितुं नय मामिति
"काळ्या डोळ्यांनो, मी तुझ्या प्रेमाने आकंठ झालो आहे. भक्तीभावाने माझ्याशी एकरूप हो. तुझ्या मंत्रामुळे मी तुझ्या अधीन झालो आहे—माझा स्वीकार कर."
कुन्त्युवाच ॥ कन्यास्म्यहं तु धर्मज्ञ सर्वसाक्षिन्नमाम्यहम् । तवाप्यहं न दुर्वाच्या कुलकन्यास्मि सुव्रत
कुंती म्हणाली, "मी अजूनही कुमारिका आहे, धर्म जाणणाऱ्या सूर्यदेवा, आणि सर्वांचा साक्षीदार असलेल्या तुम्हाला मी वंदन करते. मी कुलीन घरातील कन्या आहे, म्हणून माझ्यावर कुणीही दोष ठेवू नये."
सूर्य उवाच लज्जा मे महती चाद्य यदि गच्छाम्यहं वृथा । वाच्यतां सर्वदेवानां यास्याम्यत्र न संशयः
सूर्य म्हणाला, "आज मी जर असंच परत गेलो, तर मला फार लाज वाटेल; आणि मग सर्व देवांच्या चर्चेचा विषय मी बनेन, यात शंका नाही."
शप्स्यामि तं द्विजं चाद्य येन मन्त्रः समर्पितः । त्वां चापि सुभृशं कुन्ति नोचेन्मां त्वं भजिष्यसि
"आज मी त्या ब्राह्मणाला शाप देईन ज्याने तुला हा मंत्र दिला, आणि तुलाही, कुंती, जर तू माझा स्वीकार केला नाहीस तर."
कन्याधर्मः स्थिरस्ते स्यान्न ज्ञास्यन्ति जनाः किल । मत्समस्तु तथा पुत्रो भविता ते वरानने
"तुझं कौमार्य अबाधित राहील; कुणालाही हे कळणार नाही, सुंदर मुखी. आणि तुझ्या पोटी माझ्यासारखा पुत्र जन्माला येईल."
इत्युक्त्वा तरणिः कुन्तीं तन्मनस्कां सुलज्जिताम् । भुक्त्वा जगाम देवेशो वरं दत्त्वातिवाञ्छितम्
असं सांगून, सूर्याने मनात गोंधळलेल्या आणि लाजलेल्या कुंतीशी संग केला, तिला इच्छित वर दिला आणि मग निघून गेला.
गर्भं दधार सुश्रोणी सुगुप्ते मन्दिरे स्थिता । धात्री वेद प्रिया चैका न माता न जनस्तथा
ती सुंदर नितंबांची कुंती गुप्त ठिकाणी राहून गर्भ धारण करून होती; फक्त धाई आणि तिची एक जिवलग मैत्रीण यांनाच हे माहीत होतं—आईला किंवा इतर कुणालाही नव्हतं.
गुप्तः सद्मनि पुत्रस्तु जातश्चातिमनोहरः । कवचेनातिरम्येण कुण्डलाभ्यां समन्वितः
तो मुलगा घरात गुपचूप जन्मला, फारच देखणा होता, तेजस्वी कवच आणि कुंडलांनी शोभायमान.
द्वितीय इव सूर्यस्तु कुमार इव चापरः । करे कृत्वाथ धात्रेयी तामुवाच सुलज्जिताम्
तो मुलगा जणू दुसरा सूर्यच वाटत होता, किंवा एखादा दिव्य कुमार. मग कुंतीने त्याला धाईच्या हातात दिलं आणि लाजून तिला सांगितलं.
कां चिन्तां करभोरु त्वमाधत्सेऽद्य स्थितास्म्यहम् । मञ्जूषायां सुतं कुन्ती मुञ्चन्ती वाक्यमब्रवीत्
"कशाला काळजी करतेस, बारीक बाहू वाली? मी इथेच आहे," असं धाईने म्हटलं. कुंतीने मुलाला पेटीत ठेवून म्हणाली—
किं करोमि सुतार्ताहं त्यजे त्वां प्राणवल्लभम् । मन्दभाग्या त्यजामि त्वां सर्वलक्षणसंयुतम्
"मी काय करू? मुलासाठी व्याकुळ झाले आहे. तुला, माझ्या जीवापेक्षा प्रिय असलेल्या बाळा, मला सोडावं लागतंय. मी दुर्दैवी आहे, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त असलेल्या तुला सोडते."
पातुत्वां सगुणागुणा भगवती सर्वेश्वरी चाम्बिका स्तन्यं सैव ददातु विश्वजननी कात्यायनी कामदा । द्रक्ष्येऽहंमुखपङ्कजं सुललितं प्राणप्रियार्हं कदा त्यक्त्वा त्वां विजने वने रविसुतं दुष्टा यथा स्वैरिणी
"सगुण-निर्गुण भगवती, सर्वांची आई अंबिका तुला राखो. विश्वजननी, कामदायिनी कात्यायनी तुला दूध पाजो. तुझं सुंदर कमळासारखं मुख, माझ्या प्राणाहून प्रिय असलेलं, मी कधी पाहीन? तुला, सूर्यपुत्रा, या एकाकी अरण्यात सोडून मी जणू पापी स्त्री आहे."