यदात्थ राजन् मयि तत्तथैव मन्येऽहमेतत्तु यथा वचस्ते । नास्मि स्वतन्त्रा त्वमवेहि कामं दाता पिता मेऽर्थय तं त्वमाशु
राजा, तू माझ्याशी जे काही बोललास, ते मी तसंच मानते; पण मी स्वतंत्र नाही, हे जाण. माझे वडीलच सर्व काही ठरवतात; तू लवकर त्यांची संमती घे.
न स्वैरिणीहास्म्यपि दाशपुत्री पितुर्वशेऽहं सततं चरामि । स चेद्ददाति प्रथितः पिता मे गृहाण पाणिं वशगास्मि तेऽहम्
मी नाविकाची मुलगी असले तरी स्वैरिणी नाही; मी नेहमी वडिलांच्या इच्छेनुसार वागते. माझे प्रसिद्ध वडील जर संमती देतील, तर माझा हात घे, मी तुझ्या अधीन आहे.
मनोभवस्त्वां नृप किं दुनोति यथा पुनर्मां नवयौवनां च । दुनोति तत्रापि हि रक्षणीया धृतिः कुलाचारपरम्परासु
राजा, कामदेव तुला जसा त्रास देतोय, तसाच मला देखील, कारण मी आता तारुण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. अशा वेळी देखील, आपली बुध्दी सांभाळली पाहिजे आणि घराण्याच्या परंपरा पाळल्या पाहिजेत.
सूत उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तस्या नृपति काममोहितः । गतो दाशपतेर्गेहं तस्या याचनहेतवे
सूतम्हणाले: तिचे बोल ऐकून, राजा कामाच्या मोहात पडून, त्या नाविकाच्या घरी तिच्या मागणीसाठी गेला.
दृष्ट्वा नृपतिमायान्तं दाशोऽतिविस्मयं गतः । प्रणामं नृपतेः कृत्वा कृताञ्जलिरभाषत
राजा येताना पाहून नाविक खूपच आश्चर्यचकित झाला; त्याने हात जोडून राजाला वंदन केले आणि बोलू लागला.
दाश उवाच दासोऽस्मि तव भूपाल कृतार्थोऽहं तवागमे । आज्ञां देहि महाराज यदर्थमिह चागमः
नाविक म्हणाला: राजन, मी तुझा सेवक आहे; तू आलास, त्यामुळे माझे भाग्य उजळले. महाराज, मला आज्ञा दे, तू इथे कशासाठी आलास?
राजोवाच धर्मपत्नीं करिष्यामि सुतामेतां तवानघ । त्वया चेद्दीयते मह्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
राजा म्हणाला: पावन नाविक, जर तू तुझी मुलगी मला दिलीस, तर मी तिला माझी धर्मपत्नी करीन. हे मी तुला खरे सांगतो.
दाश उवाच कन्यारत्नं मदीयं चेद्यत्त्वं प्रार्थयसे नृप । दातव्यं तु प्रदास्यामि न त्वदेयं कदाचन
नाविक म्हणाला: राजन, जर तुला माझ्या मुलीचे रत्न हवे असेल, तर मी तिला देण्यास तयार आहे; पण ती तुला सहजासहजी देणार नाही.
तस्याः पुत्रो महाराज त्वदन्ते पृथिवीपतिः । सर्वथा चाभिषेक्तव्यो नान्यः पुत्रस्तवेति वै
महाराज, तिचा मुलगा तुझ्यानंतर या राज्याचा राजा व्हायला हवा; त्यालाच राज्याभिषेक व्हावा, तुझ्या इतर कोणत्याही मुलाला नाही.
सूत उवाच श्रुत्वावाक्यं तु दाशस्य राजा चिन्तातुरोऽभवत् । गाङ्गेयं मनसा कृत्वा नोवाच नृपतिस्तदा
सूतम्हणाले: नाविकाचे बोल ऐकून राजा चिंतेत पडला; त्याच्या मनात गंगेचा पुत्र होता, म्हणून त्या वेळी काहीच बोलला नाही.
कामातुरो गृहं प्राप्तश्चिन्ताविष्टो महीपतिः । न सस्नौ बुभुजे नाथ न सुष्वाप गृहं गतः
कामाच्या वेदनेत आणि चिंता घेऊन राजा घरी परतला; घरात गेल्यावर त्याने ना स्नान केले, ना जेवण केले, ना झोपला.
चिन्तातुरं तु तं दृष्ट्वा पुत्रो देवव्रतस्तदा । गत्वापृच्छन्महीपालं तदसन्तोषकारणम्
पित्याला चिंतेत पाहून, त्या वेळी देवव्रत त्याच्याकडे गेला आणि त्याच्या असमाधानाचे कारण विचारले.
दुर्जयः कोऽस्ति शत्रुस्ते करोमि वशगं तव । का चिन्ता नृपशार्दूल सत्यं वद नृपोत्तम
राजा, कोण हा जिंकता न येणारा शत्रू, ज्याला मी तुझ्यासाठी वश करू? राजसिंह, तुला काय चिंता आहे? श्रेष्ठ राजन, सत्य सांग.
किं तेन जातेन सुतेन राजन् दुःखं न जानाति न नाशयेद्यः । ऋणं ग्रहीतुं समुपागतोऽसौ प्राग्जन्मजं नात्र विचारणास्ति
राजा, असा पुत्र कशाला, जो ना दु:ख ओळखतो, ना ते दूर करतो? तो पूर्वजन्माचे ऋण फेडायला जन्माला आला आहे, यात शंका नाही.
विमुच्य राज्यं रघुनन्दनोऽपि ताताज्ञया दाशरथिस्तु रामः । वनं गतो लक्ष्मणजानकीभ्यां सहैव शैलं किल चित्रकूटम्
जसा दशरथपुत्र रामाने वडिलांच्या आज्ञेने राज्य सोडले आणि लक्ष्मण व जानकीसह चित्रकूट पर्वतावर वनवासाला गेला, तसेच आहे.
सुतो हरिश्चन्द्रनृपस्य राजन् यो रोहितश्चेति प्रसिद्धनामा । क्रीतोऽथ पित्रा विपणोद्यतश्च दासार्पितो विप्रगृहे तु नूनम्
राजा, हरिश्चंद्राच्या सुपुत्राचा प्रसिद्ध नाव रोहित आहे; त्याला वडिलांनी विकले, दास म्हणून ब्राह्मणाच्या घरी दिले.
तथाजिगर्तस्य सुतो वरिष्ठो नाम्ना शुनःशेप इति प्रसिद्धः । क्रीतस्तु पित्राप्यथ यूपबद्धः सम्मोचितो गाधिसुतेन पश्चात्
तसेच, जिगर्ताचा श्रेष्ठ पुत्र शुन:शेप, ज्याचे नाव प्रसिद्ध आहे, त्यालाही वडिलांनी विकले, यूपाशी बांधले, आणि नंतर गाधीपुत्राने सोडवले.
पित्राज्ञया जामदग्न्येन पूर्वं छिन्नं शिरो मातुरिति प्रसिद्धम् । अकार्यमप्याचरितं च तेन गुरोरनुज्ञा च गरीयसी कृता
पित्याच्या आज्ञेने जामदग्न्याने पूर्वी आईचे डोके छाटले, हे प्रसिद्ध आहे. चुकीचे असूनही त्याने ते केले, कारण गुरुची आज्ञा मोठी मानली जाते.
इदं शरीरं तव भूपते न क्षमोऽस्मि नूनं वद किं करोम्यहम् । न शोचनीयं मयि वर्तमाने- ऽप्यसाध्यमर्थं प्रतिपादयाम्यदः
राजा, हे तुझे शरीर मी लायक नाही, पण सांग, मी काय करू? मी असताना तुला शोक करण्याची गरज नाही; अशक्यही मी पूर्ण करीन.
प्रब्रूहि राजंस्तव कास्ति चिन्ता निवारयाम्यद्य धनुर्गृहीत्वा । देहेन मे चेच्चरितार्थता वा भवत्वमोघा भवतश्चिकीर्षा
राजा, तुझी चिंता काय ते सांग; आज मी धनुष्य घेऊन ती दूर करतो. माझ्या शरीराने तुझे कार्य साध्य होईल, तुझी इच्छा व्यर्थ जाऊ देणार नाही.
धिक् तं सुतं यः पितुरीप्सितार्थं क्षमोऽपि सन्न प्रतिपादयेद्यः । जातेन किं तेन सुतेन कामं पितुर्न चिन्तां हि समुद्धरेद्यः
जो मुलगा आपल्या वडिलांच्या इच्छेप्रमाणे काही करू शकतो, पण तरीही ते करत नाही, त्याचा काय उपयोग? असा मुलगा जन्माला आला तरी काय, जो वडिलांची चिंता दूर करत नाही?
सूत उवाच निशम्येति वचस्तस्य पुत्रस्य शन्तनुर्नृपः । लज्जमानस्तु मनसा तमाह त्वरितं सुतम्
सूतेने सांगितले: आपल्या मुलाचे हे बोल ऐकून राजा शांतनू मनात लाजला आणि लगेच आपल्या मुलाला म्हणाला.
राजोवाच चिन्ता मे महती पुत्र यस्त्वमेकोऽसि मे सुतः । शूरोऽतिबलवान्मानी संग्रामेष्वपराङ्मुखः
राजा म्हणाला: माझ्या मुला, तू माझा एकुलता एक पुत्र आहेस म्हणून मला मोठी चिंता लागली आहे; तू धाडसी, फार बलवान आणि अभिमानी आहेस, पण युद्धात मात्र मागे वळतोस.
एकापत्यस्य मे तात वृथेदं जीवितं किल । मृते त्वयि मृधे क्वापि किं करोमि निराश्रयः
बाळा, माझं हे आयुष्य एकुलत्या मुलावरच अवलंबून आहे; जर तू कधी युद्धात मरण पावलास, तर मी आधाराविना काय करू?
एषा मे महती चिन्ता तेनाद्य दुःखितोऽत्म्यहम् । नान्या चिन्तास्ति मे पुत्र यां तवाग्रे वदाम्यहम्
हीच माझी मोठी चिंता आहे आणि त्यामुळेच मी आज दुःखी आहे; माझ्या मुला, तुझ्यासमोर मी सांगतो, याशिवाय मला दुसरी काहीच चिंता नाही.
सूत उवाच तदाकर्ण्याथ गाङ्गेयो मन्त्रिवृद्धानपृच्छत । न मां वदति भूपालो लज्जयाद्य परिप्लुतः
सूतेने सांगितले: हे ऐकून गंगेपुत्राने मग वयोवृद्ध मंत्र्यांना विचारले, 'राजा आज लाजून माझ्याशी बोलत नाही.'
वित्त वार्तां नृपस्याद्य पृष्ट्वा यूयं विनिश्चयात् । सत्यं ब्रुवन्तु मां सर्वं तत्करोमि निराकुलः
आज राजाची चिंता काय आहे ते तुम्ही विचारून मला नक्की सांगा; सर्व काही सत्य सांगितले, तर मी कोणतीही अडचण न ठेवता ते करीन.
तच्छ्रुत्वा ते नृपं गत्वा संविज्ञाय च कारणम् । शशंसुर्विदितार्थस्तु गाङ्गेयस्तदचिन्तयत्
हे ऐकून ते राजाकडे गेले, कारण विचारून समजून घेतले आणि मग गंगेपुत्राला सांगितले; तो मग त्या गोष्टीचा विचार करू लागला.
सहितस्तैर्जगामाशु दाशस्य सदनं तदा । प्रेमपूर्वमुवाचेदं विनम्रो जाह्नवीसुतः
मंत्र्यांसोबत तो लगेचच त्या मच्छिमाराच्या घरी गेला; प्रेमपूर्वक वाकून, जाह्नवीपुत्राने असे बोलले.
गाङ्गेय उवाच पित्रे देहि सुतां तेऽद्य प्रार्थयामि सुमध्यमाम् । माता मेऽस्तु सुतेयं ते दासोऽत्म्यस्याः परन्तप
गंगेपुत्र म्हणाला: आज तुझी कन्या माझ्या वडिलांना दे, मी तुला विनंती करतो; ती माझी आई होऊ दे, आणि मी तिचा सेवक राहीन, शत्रूंना जाळणाऱ्या.