केयं कुतो वा समुपागताधुना देवाङ्गना वा किमु मानुषी वा । गन्धर्वपुत्री किल नागकन्या जाने कथं गन्धवतीं नु कामिनीम्
ही कोण आहे आणि कुठून आली आहे? ही देवकन्या आहे की माणूस? की गंधर्वांची मुलगी, की नागकन्या? अशी सुगंधी आणि मनाला भावणारी स्त्री कशी असू शकते?
सञ्चिन्त्य चैवं मनसा नृपोऽसौ न निश्चयं प्राप यदा ततः स्वयम् । गङ्गां स्मरन्कामवशं गतोऽथ पप्रच्छ कान्तां तटसंस्थितां च
राजा मनात असे विचार करत होता, पण काही ठरवू शकला नाही; मग त्याला गंगा आठवली आणि कामाने व्याकुळ होऊन, त्याने त्या नदीकाठी उभ्या असलेल्या सुंदर स्त्रीला विचारले.
कासि प्रिये कस्य सुतासि कस्मा- दिह स्थिता त्वं विजने वरोरु । एकाकिनी किं वद चारुनेत्रे विवाहिता वा न विवाहितासि
प्रिये, तू कोण आहेस? कुणाची मुलगी आहेस? इथे या एकट्या, ओसाड जागी का उभी आहेस, सुंदर डोळ्यांनो? मला सांग, तू लग्न केले आहेस का अजून अविवाहित आहेस?
सञ्जातकामोऽहमरालनेत्रे त्वां वीक्ष्य कान्तां च मनोरमां च । ब्रूहि प्रिये यासि चिकीर्षसि त्वं किं चेति सर्वं मम विस्तरेण
माझ्या मनात तुझ्या रूपामुळे इच्छा जागी झाली आहे, ओ मोहक डोळ्यांनो; प्रिये, तू काय करणार आहेस, कुठे जाणार आहेस, हे सर्व मला सविस्तर सांग.
इत्येवमुक्ता सुदती नृपेण प्रोवाच तं सस्मितमम्बुजेक्षणा । दाशस्य पुत्रीं त्वमवेहि राजन् कन्यां पितुः शासनसंस्थितां च
राजाने असे विचारल्यावर, ती कमळासारख्या डोळ्यांची, गोड हसणारी मुलगी हसत म्हणाली, 'राजा, मी नाविकाची मुलगी आहे आणि वडिलांच्या आज्ञेत राहणारी कन्या आहे, हे जाणून ठेव.'
तरीमिमां धर्मनिमित्तमेव संवाहयामीह जले नृपेन्द्र । पिता गृहे मेऽद्य गतोऽस्ति कामं सत्यं ब्रवीम्यर्थपते तवाग्रे
राजन, मी इथे या पाण्यावर नाव चालवते ते फक्त कर्तव्य म्हणून; आज माझे वडील घरी गेले आहेत—हे मी तुझ्यासमोर सत्य सांगते, धन्यराजा.
इत्येवमुक्त्वा विरराम बाला कामातुरस्तां नृपतिर्बभाषे । कुरुप्रवीरं कुरु मां पतिं त्वं वृथा न गच्छेन्ननु यौवनं ते
ती मुलगी असे बोलून गप्प झाली; पण राजा, कामाने व्याकुळ होऊन म्हणाला, 'हे कुरुकुळातील श्रेष्ठे, मला तुझा पती कर; तुझे तारुण्य व्यर्थ जाऊ नये.'
न चास्ति पत्नी मम वै द्वितीया त्वं धर्मपत्नी भव मे मृगाक्षि । दासोऽस्मि तेऽहं वशगः सदैव मनोभवस्तापयति प्रिये माम्
माझी दुसरी पत्नी नाही; तूच माझी धर्मपत्नी हो, हरणासारख्या डोळ्यांनो. मी तुझा दास आहे, नेहमी तुझ्या अधीन; प्रिये, मनोबळ मला त्रास देतोय.
गता प्रिया मां परिहृत्य कान्ता नान्या वृताहं विधुरोऽस्मि कान्ते । त्वां वीक्ष्य सर्वावयवातिरम्यां मनो हि जातं विवशं मदीयम्
माझी प्रियतमा मला सोडून गेली आहे; मी दुसरी कुणीही निवडलेली नाही, आणि मी एकटा झालोय, सुंदरिनी. तुला पाहून, तुझे सर्व अंग सुंदर आहे, माझे मन पूर्णपणे तुझ्या प्रेमात गुंतले आहे.
श्रुत्वामृतास्वादरसं नृपस्य वचोऽतिरम्यं खलु दाशकन्या । उवाच तं सात्त्विकभावयुक्ता कृत्वातिधैर्यं नृपतिं सुगन्धा
राजाचे मधुर, अमृतासारखे बोल ऐकून, ती नाविकाची कन्या, शुद्ध मनाची, मोठ्या धैर्याने स्वतःला सावरून, सुगंधा नावाची, राजाला म्हणाली.
यदात्थ राजन् मयि तत्तथैव मन्येऽहमेतत्तु यथा वचस्ते । नास्मि स्वतन्त्रा त्वमवेहि कामं दाता पिता मेऽर्थय तं त्वमाशु
राजा, तू माझ्याशी जे काही बोललास, ते मी तसंच मानते; पण मी स्वतंत्र नाही, हे जाण. माझे वडीलच सर्व काही ठरवतात; तू लवकर त्यांची संमती घे.
न स्वैरिणीहास्म्यपि दाशपुत्री पितुर्वशेऽहं सततं चरामि । स चेद्ददाति प्रथितः पिता मे गृहाण पाणिं वशगास्मि तेऽहम्
मी नाविकाची मुलगी असले तरी स्वैरिणी नाही; मी नेहमी वडिलांच्या इच्छेनुसार वागते. माझे प्रसिद्ध वडील जर संमती देतील, तर माझा हात घे, मी तुझ्या अधीन आहे.
मनोभवस्त्वां नृप किं दुनोति यथा पुनर्मां नवयौवनां च । दुनोति तत्रापि हि रक्षणीया धृतिः कुलाचारपरम्परासु
राजा, कामदेव तुला जसा त्रास देतोय, तसाच मला देखील, कारण मी आता तारुण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. अशा वेळी देखील, आपली बुध्दी सांभाळली पाहिजे आणि घराण्याच्या परंपरा पाळल्या पाहिजेत.
सूत उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तस्या नृपति काममोहितः । गतो दाशपतेर्गेहं तस्या याचनहेतवे
सूतम्हणाले: तिचे बोल ऐकून, राजा कामाच्या मोहात पडून, त्या नाविकाच्या घरी तिच्या मागणीसाठी गेला.
दृष्ट्वा नृपतिमायान्तं दाशोऽतिविस्मयं गतः । प्रणामं नृपतेः कृत्वा कृताञ्जलिरभाषत
राजा येताना पाहून नाविक खूपच आश्चर्यचकित झाला; त्याने हात जोडून राजाला वंदन केले आणि बोलू लागला.
दाश उवाच दासोऽस्मि तव भूपाल कृतार्थोऽहं तवागमे । आज्ञां देहि महाराज यदर्थमिह चागमः
नाविक म्हणाला: राजन, मी तुझा सेवक आहे; तू आलास, त्यामुळे माझे भाग्य उजळले. महाराज, मला आज्ञा दे, तू इथे कशासाठी आलास?
राजोवाच धर्मपत्नीं करिष्यामि सुतामेतां तवानघ । त्वया चेद्दीयते मह्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
राजा म्हणाला: पावन नाविक, जर तू तुझी मुलगी मला दिलीस, तर मी तिला माझी धर्मपत्नी करीन. हे मी तुला खरे सांगतो.
दाश उवाच कन्यारत्नं मदीयं चेद्यत्त्वं प्रार्थयसे नृप । दातव्यं तु प्रदास्यामि न त्वदेयं कदाचन
नाविक म्हणाला: राजन, जर तुला माझ्या मुलीचे रत्न हवे असेल, तर मी तिला देण्यास तयार आहे; पण ती तुला सहजासहजी देणार नाही.
तस्याः पुत्रो महाराज त्वदन्ते पृथिवीपतिः । सर्वथा चाभिषेक्तव्यो नान्यः पुत्रस्तवेति वै
महाराज, तिचा मुलगा तुझ्यानंतर या राज्याचा राजा व्हायला हवा; त्यालाच राज्याभिषेक व्हावा, तुझ्या इतर कोणत्याही मुलाला नाही.
सूत उवाच श्रुत्वावाक्यं तु दाशस्य राजा चिन्तातुरोऽभवत् । गाङ्गेयं मनसा कृत्वा नोवाच नृपतिस्तदा
सूतम्हणाले: नाविकाचे बोल ऐकून राजा चिंतेत पडला; त्याच्या मनात गंगेचा पुत्र होता, म्हणून त्या वेळी काहीच बोलला नाही.
कामातुरो गृहं प्राप्तश्चिन्ताविष्टो महीपतिः । न सस्नौ बुभुजे नाथ न सुष्वाप गृहं गतः
कामाच्या वेदनेत आणि चिंता घेऊन राजा घरी परतला; घरात गेल्यावर त्याने ना स्नान केले, ना जेवण केले, ना झोपला.
चिन्तातुरं तु तं दृष्ट्वा पुत्रो देवव्रतस्तदा । गत्वापृच्छन्महीपालं तदसन्तोषकारणम्
पित्याला चिंतेत पाहून, त्या वेळी देवव्रत त्याच्याकडे गेला आणि त्याच्या असमाधानाचे कारण विचारले.
दुर्जयः कोऽस्ति शत्रुस्ते करोमि वशगं तव । का चिन्ता नृपशार्दूल सत्यं वद नृपोत्तम
राजा, कोण हा जिंकता न येणारा शत्रू, ज्याला मी तुझ्यासाठी वश करू? राजसिंह, तुला काय चिंता आहे? श्रेष्ठ राजन, सत्य सांग.
किं तेन जातेन सुतेन राजन् दुःखं न जानाति न नाशयेद्यः । ऋणं ग्रहीतुं समुपागतोऽसौ प्राग्जन्मजं नात्र विचारणास्ति
राजा, असा पुत्र कशाला, जो ना दु:ख ओळखतो, ना ते दूर करतो? तो पूर्वजन्माचे ऋण फेडायला जन्माला आला आहे, यात शंका नाही.
विमुच्य राज्यं रघुनन्दनोऽपि ताताज्ञया दाशरथिस्तु रामः । वनं गतो लक्ष्मणजानकीभ्यां सहैव शैलं किल चित्रकूटम्
जसा दशरथपुत्र रामाने वडिलांच्या आज्ञेने राज्य सोडले आणि लक्ष्मण व जानकीसह चित्रकूट पर्वतावर वनवासाला गेला, तसेच आहे.
सुतो हरिश्चन्द्रनृपस्य राजन् यो रोहितश्चेति प्रसिद्धनामा । क्रीतोऽथ पित्रा विपणोद्यतश्च दासार्पितो विप्रगृहे तु नूनम्
राजा, हरिश्चंद्राच्या सुपुत्राचा प्रसिद्ध नाव रोहित आहे; त्याला वडिलांनी विकले, दास म्हणून ब्राह्मणाच्या घरी दिले.
तथाजिगर्तस्य सुतो वरिष्ठो नाम्ना शुनःशेप इति प्रसिद्धः । क्रीतस्तु पित्राप्यथ यूपबद्धः सम्मोचितो गाधिसुतेन पश्चात्
तसेच, जिगर्ताचा श्रेष्ठ पुत्र शुन:शेप, ज्याचे नाव प्रसिद्ध आहे, त्यालाही वडिलांनी विकले, यूपाशी बांधले, आणि नंतर गाधीपुत्राने सोडवले.
पित्राज्ञया जामदग्न्येन पूर्वं छिन्नं शिरो मातुरिति प्रसिद्धम् । अकार्यमप्याचरितं च तेन गुरोरनुज्ञा च गरीयसी कृता
पित्याच्या आज्ञेने जामदग्न्याने पूर्वी आईचे डोके छाटले, हे प्रसिद्ध आहे. चुकीचे असूनही त्याने ते केले, कारण गुरुची आज्ञा मोठी मानली जाते.
इदं शरीरं तव भूपते न क्षमोऽस्मि नूनं वद किं करोम्यहम् । न शोचनीयं मयि वर्तमाने- ऽप्यसाध्यमर्थं प्रतिपादयाम्यदः
राजा, हे तुझे शरीर मी लायक नाही, पण सांग, मी काय करू? मी असताना तुला शोक करण्याची गरज नाही; अशक्यही मी पूर्ण करीन.
प्रब्रूहि राजंस्तव कास्ति चिन्ता निवारयाम्यद्य धनुर्गृहीत्वा । देहेन मे चेच्चरितार्थता वा भवत्वमोघा भवतश्चिकीर्षा
राजा, तुझी चिंता काय ते सांग; आज मी धनुष्य घेऊन ती दूर करतो. माझ्या शरीराने तुझे कार्य साध्य होईल, तुझी इच्छा व्यर्थ जाऊ देणार नाही.