सूत उवाच शन्तनुर्नाम राजर्षिर्मृगयानिरतः सदा । वनं जगाम निघ्नन्वै मृगांश्च महिषान् रुरून्
सूता म्हणाले: शांतनू नावाचा राजर्षी नेहमी शिकार करत असे. तो वनात गेला आणि हरण, रानगवे, रानमांजरं मारू लागला.
चत्वार्येव तु वर्षाणि पुत्रेण सह भूपतिः । रममाणः सुखं प्राप कुमारेण यथा हरः
राजा आपल्या मुलासोबत चार वर्षे आनंदाने राहिला, जसा शंकर आपल्या मुलासोबत रमतो.
एकदा विक्षिपन्बाणान्विनिघ्नन्खड्गसूकरान् । स कदाचिद्वनं प्राप्तः कालिन्दीं सरितां वराम्
एकदा तो बाण सोडत, रानडुक्कर आणि रानशेळ्या मारत असताना, एका वेळी तो वनात गेला आणि सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या कालिंदी नदीवर पोहोचला.
महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद्गन्धमुत्तमम् । तस्य प्रभवमन्विच्छन्सजञ्चचार वनं तदा
राजाला एका अनोख्या, अप्रतिम सुवासाचा गंध लागला. त्या सुगंधाचा उगम शोधत तो त्या जंगलात भटकू लागला.
न मन्दारस्य गन्धोऽयं मृगनाभिमदस्य न । चम्पकस्य न मालत्या न केतक्या मनोहरः
हा सुगंध मंदाराचा नाही, मृगाच्या कस्तूरीचा नाही, चंपकाचा नाही, माळतीचा नाही, किंवा केतकीचा नाही; असा मनाला भुरळ घालणारा नाही.
न चानुभूतपूर्वोऽयं वाति गन्धवहः शुभः । कुतोऽयमेति वायुर्वै मम घ्राणविमोहनः
असा शुद्ध आणि सुगंधी वारा मी कधीच अनुभवला नाही; हा वारा कुठून येतोय, माझ्या नाकाला असा वेड लावणारा?
इति सञ्चिन्त्यमानोऽसौ बभ्राम वनमण्डलम् । मोहितो गन्धलोभेन शन्तनुः पवनानुगः
अशा विचारात गुंतून, शंतनू त्या सुवासाच्या लोभाने मोहून, त्या वाऱ्याच्या मागे मागे जंगलात भटकू लागला.
स ददर्श नदीतीरे संस्थितां चारुदर्शनाम् । शृङ्गाररहितां कान्तां सुस्थितां मलिनाम्बराम्
त्या नदीच्या काठी त्याने एक सुंदर, सोज्वळ, पण साध्या कपड्यातील स्त्री पाहिली, जी शांतपणे उभी होती.
दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं विस्मितः स महीपतिः । अस्या देहस्य गन्धोऽयमिति सञ्जातनिश्चयः
ती काळ्या मोहक डोळ्यांची होती; राजाला तिला पाहून आश्चर्य वाटले आणि त्याला खात्री पटली की हा सुगंध हिच्या देहातून येतो.
तदद्भुतं रूपमतीव सुन्दरं तथैव गन्धोऽखिललोकसम्मतः । वयश्च तादृङ् नवयौवनं शुभं दृष्ट्वैव राजा किल विस्मितोऽभवत्
तीचं रूप अतिशय सुंदर होतं, तिचा सुगंध सर्वांना आवडणारा होता, आणि तिचं वयही ताज्या तारुण्याचं होतं; हे सर्व पाहून राजा खूपच विस्मित झाला.
केयं कुतो वा समुपागताधुना देवाङ्गना वा किमु मानुषी वा । गन्धर्वपुत्री किल नागकन्या जाने कथं गन्धवतीं नु कामिनीम्
ही कोण आहे आणि कुठून आली आहे? ही देवकन्या आहे की माणूस? की गंधर्वांची मुलगी, की नागकन्या? अशी सुगंधी आणि मनाला भावणारी स्त्री कशी असू शकते?
सञ्चिन्त्य चैवं मनसा नृपोऽसौ न निश्चयं प्राप यदा ततः स्वयम् । गङ्गां स्मरन्कामवशं गतोऽथ पप्रच्छ कान्तां तटसंस्थितां च
राजा मनात असे विचार करत होता, पण काही ठरवू शकला नाही; मग त्याला गंगा आठवली आणि कामाने व्याकुळ होऊन, त्याने त्या नदीकाठी उभ्या असलेल्या सुंदर स्त्रीला विचारले.
कासि प्रिये कस्य सुतासि कस्मा- दिह स्थिता त्वं विजने वरोरु । एकाकिनी किं वद चारुनेत्रे विवाहिता वा न विवाहितासि
प्रिये, तू कोण आहेस? कुणाची मुलगी आहेस? इथे या एकट्या, ओसाड जागी का उभी आहेस, सुंदर डोळ्यांनो? मला सांग, तू लग्न केले आहेस का अजून अविवाहित आहेस?
सञ्जातकामोऽहमरालनेत्रे त्वां वीक्ष्य कान्तां च मनोरमां च । ब्रूहि प्रिये यासि चिकीर्षसि त्वं किं चेति सर्वं मम विस्तरेण
माझ्या मनात तुझ्या रूपामुळे इच्छा जागी झाली आहे, ओ मोहक डोळ्यांनो; प्रिये, तू काय करणार आहेस, कुठे जाणार आहेस, हे सर्व मला सविस्तर सांग.
इत्येवमुक्ता सुदती नृपेण प्रोवाच तं सस्मितमम्बुजेक्षणा । दाशस्य पुत्रीं त्वमवेहि राजन् कन्यां पितुः शासनसंस्थितां च
राजाने असे विचारल्यावर, ती कमळासारख्या डोळ्यांची, गोड हसणारी मुलगी हसत म्हणाली, 'राजा, मी नाविकाची मुलगी आहे आणि वडिलांच्या आज्ञेत राहणारी कन्या आहे, हे जाणून ठेव.'
तरीमिमां धर्मनिमित्तमेव संवाहयामीह जले नृपेन्द्र । पिता गृहे मेऽद्य गतोऽस्ति कामं सत्यं ब्रवीम्यर्थपते तवाग्रे
राजन, मी इथे या पाण्यावर नाव चालवते ते फक्त कर्तव्य म्हणून; आज माझे वडील घरी गेले आहेत—हे मी तुझ्यासमोर सत्य सांगते, धन्यराजा.
इत्येवमुक्त्वा विरराम बाला कामातुरस्तां नृपतिर्बभाषे । कुरुप्रवीरं कुरु मां पतिं त्वं वृथा न गच्छेन्ननु यौवनं ते
ती मुलगी असे बोलून गप्प झाली; पण राजा, कामाने व्याकुळ होऊन म्हणाला, 'हे कुरुकुळातील श्रेष्ठे, मला तुझा पती कर; तुझे तारुण्य व्यर्थ जाऊ नये.'
न चास्ति पत्नी मम वै द्वितीया त्वं धर्मपत्नी भव मे मृगाक्षि । दासोऽस्मि तेऽहं वशगः सदैव मनोभवस्तापयति प्रिये माम्
माझी दुसरी पत्नी नाही; तूच माझी धर्मपत्नी हो, हरणासारख्या डोळ्यांनो. मी तुझा दास आहे, नेहमी तुझ्या अधीन; प्रिये, मनोबळ मला त्रास देतोय.
गता प्रिया मां परिहृत्य कान्ता नान्या वृताहं विधुरोऽस्मि कान्ते । त्वां वीक्ष्य सर्वावयवातिरम्यां मनो हि जातं विवशं मदीयम्
माझी प्रियतमा मला सोडून गेली आहे; मी दुसरी कुणीही निवडलेली नाही, आणि मी एकटा झालोय, सुंदरिनी. तुला पाहून, तुझे सर्व अंग सुंदर आहे, माझे मन पूर्णपणे तुझ्या प्रेमात गुंतले आहे.
श्रुत्वामृतास्वादरसं नृपस्य वचोऽतिरम्यं खलु दाशकन्या । उवाच तं सात्त्विकभावयुक्ता कृत्वातिधैर्यं नृपतिं सुगन्धा
राजाचे मधुर, अमृतासारखे बोल ऐकून, ती नाविकाची कन्या, शुद्ध मनाची, मोठ्या धैर्याने स्वतःला सावरून, सुगंधा नावाची, राजाला म्हणाली.
यदात्थ राजन् मयि तत्तथैव मन्येऽहमेतत्तु यथा वचस्ते । नास्मि स्वतन्त्रा त्वमवेहि कामं दाता पिता मेऽर्थय तं त्वमाशु
राजा, तू माझ्याशी जे काही बोललास, ते मी तसंच मानते; पण मी स्वतंत्र नाही, हे जाण. माझे वडीलच सर्व काही ठरवतात; तू लवकर त्यांची संमती घे.
न स्वैरिणीहास्म्यपि दाशपुत्री पितुर्वशेऽहं सततं चरामि । स चेद्ददाति प्रथितः पिता मे गृहाण पाणिं वशगास्मि तेऽहम्
मी नाविकाची मुलगी असले तरी स्वैरिणी नाही; मी नेहमी वडिलांच्या इच्छेनुसार वागते. माझे प्रसिद्ध वडील जर संमती देतील, तर माझा हात घे, मी तुझ्या अधीन आहे.
मनोभवस्त्वां नृप किं दुनोति यथा पुनर्मां नवयौवनां च । दुनोति तत्रापि हि रक्षणीया धृतिः कुलाचारपरम्परासु
राजा, कामदेव तुला जसा त्रास देतोय, तसाच मला देखील, कारण मी आता तारुण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. अशा वेळी देखील, आपली बुध्दी सांभाळली पाहिजे आणि घराण्याच्या परंपरा पाळल्या पाहिजेत.
सूत उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तस्या नृपति काममोहितः । गतो दाशपतेर्गेहं तस्या याचनहेतवे
सूतम्हणाले: तिचे बोल ऐकून, राजा कामाच्या मोहात पडून, त्या नाविकाच्या घरी तिच्या मागणीसाठी गेला.
दृष्ट्वा नृपतिमायान्तं दाशोऽतिविस्मयं गतः । प्रणामं नृपतेः कृत्वा कृताञ्जलिरभाषत
राजा येताना पाहून नाविक खूपच आश्चर्यचकित झाला; त्याने हात जोडून राजाला वंदन केले आणि बोलू लागला.
दाश उवाच दासोऽस्मि तव भूपाल कृतार्थोऽहं तवागमे । आज्ञां देहि महाराज यदर्थमिह चागमः
नाविक म्हणाला: राजन, मी तुझा सेवक आहे; तू आलास, त्यामुळे माझे भाग्य उजळले. महाराज, मला आज्ञा दे, तू इथे कशासाठी आलास?
राजोवाच धर्मपत्नीं करिष्यामि सुतामेतां तवानघ । त्वया चेद्दीयते मह्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
राजा म्हणाला: पावन नाविक, जर तू तुझी मुलगी मला दिलीस, तर मी तिला माझी धर्मपत्नी करीन. हे मी तुला खरे सांगतो.
दाश उवाच कन्यारत्नं मदीयं चेद्यत्त्वं प्रार्थयसे नृप । दातव्यं तु प्रदास्यामि न त्वदेयं कदाचन
नाविक म्हणाला: राजन, जर तुला माझ्या मुलीचे रत्न हवे असेल, तर मी तिला देण्यास तयार आहे; पण ती तुला सहजासहजी देणार नाही.
तस्याः पुत्रो महाराज त्वदन्ते पृथिवीपतिः । सर्वथा चाभिषेक्तव्यो नान्यः पुत्रस्तवेति वै
महाराज, तिचा मुलगा तुझ्यानंतर या राज्याचा राजा व्हायला हवा; त्यालाच राज्याभिषेक व्हावा, तुझ्या इतर कोणत्याही मुलाला नाही.
सूत उवाच श्रुत्वावाक्यं तु दाशस्य राजा चिन्तातुरोऽभवत् । गाङ्गेयं मनसा कृत्वा नोवाच नृपतिस्तदा
सूतम्हणाले: नाविकाचे बोल ऐकून राजा चिंतेत पडला; त्याच्या मनात गंगेचा पुत्र होता, म्हणून त्या वेळी काहीच बोलला नाही.