तथाऽग्निशालाद्वारस्थं राजानं दुर्दमं मुनिः । राजलक्षणसंयुक्तमपश्यत्प्रश्रयानतम्
अग्निशाळेच्या दारात उभ्या असलेल्या दुर्दम राजाला ऋषींनी पाहिले. तो राजचिन्हांनी युक्त आणि नम्रपणे वाकलेला होता.
प्रणनाम च तं राजा मुनिः शिष्यमुवाच ह । गौतमानीयतामर्घ्यमर्घ्ययोग्योऽस्ति भूपतिः
राजाने त्यांना वंदन केले. मग ऋषीने आपल्या शिष्याला सांगितले, 'गौतम, अर्घ्य आण. हा राजा स्वागतास पात्र आहे.'
आगतश्चिरकालेन जामातेति विशेषतः । इत्युक्त्वार्घ्यं ददौ तस्मै सोपि जग्राह चिन्तयन्
तो खूप दिवसांनी, विशेषतः जावई म्हणून, इथे आला आहे. असे म्हणून ऋषींनी त्याला अर्घ्य दिले, आणि राजाने ते विचारपूर्वक स्वीकारले.
मुनिरासनमासीनं गृहीतार्घ्यं च भूपतिम् । आशीर्भिरभिनंद्याथ कुशलं चाप्यपृच्छत
मग ऋषींनी अर्घ्य घेऊन आसनावर बसलेल्या राजाचे आशीर्वादांनी स्वागत केले आणि त्याची कुशलता विचारली.
अपि तेऽनामयं राजन्बले कोशे सुहृत्सु च । भृत्येऽमात्ये पुरे देशे तथात्मनि जनाधिप
राजा, तुझ्या सैन्यात, खजिन्यात, मित्रांमध्ये, नोकरांमध्ये, मंत्र्यांमध्ये, शहरात, देशात आणि तुझ्या स्वतःकडे सर्व काही ठीक आहे ना?
भार्याऽस्ति ते कुशलिनी यतः सात्रैव तिष्ठति । अतो न पृच्छाम्यस्यास्ते चान्यासां कुशलं वद ॥ राजोवाच। भगवंस्त्वत्प्रसादेन सर्वत्रानामयं मम । एतत्कुतूहलं ब्रह्मन्मद्भार्या काsत्र विद्यते
तुझी पत्नी येथेच आहे म्हणून ती सुखरूप आहे; म्हणून मी तिची चौकशी केली नाही. बाकीच्या तुझ्या पत्नींच्या कुशलाची मला सांग. राजा म्हणाला: भगवंत, तुमच्या कृपेने माझ्या सर्व ठिकाणी सर्व काही ठीक आहे. पण ब्राह्मण, मला कुतूहल आहे—माझ्या कोणती पत्नी येथे आहे?
ऋषिरुवाच। रेवती नाम ते भार्या रूपेणाप्रतिमा भुवि । विद्यतेsत्र कथं पत्नी तां न वेत्सि महीपते
ऋषी म्हणाले: राजा, तुझी जी पत्नी रेवती नावाची आहे, जी या पृथ्वीवर सौंदर्यात बेजोड आहे, ती येथे आहे. राजन, तुला स्वतःच्या पत्नीचीच ओळख कशी नाही?
राजोवाच। सुभद्राद्यास्तु या भार्या मम सन्ति गृहे विभो । जानामि तास्तु भगवन्न वै जानामि रेवतीम्
राजा म्हणाला: प्रभो, सुबद्रा वगैरे माझ्या घरातील सर्व पत्नी मला माहीत आहेत, पण रेवती मला माहीत नाही.
ऋषिरुवाच। प्रियेति सांप्रतं राजंस्त्वयोक्ता या महामते । सा विस्मृता क्षणादेव या ते श्लाघ्यतमा प्रिया ॥ राजोवाच। त्वयोक्तं यन्मृषा तन्नो तथैवामन्त्रिता मया । मुने दुष्टो न मे भावः कोपं मा कर्तुमर्हसि
ऋषी म्हणाले: राजन, ज्याला तू आत्ता 'प्रिय' म्हणलेस, तीच तुझी सर्वात जास्त जपलेली पत्नी क्षणात विसरली गेली. राजा म्हणाला: तू जे बोललास ते खोटे नाही; मी तिला तुझ्या प्रमाणेच संबोधले. मुनिवर, माझ्या मनात काही वाईट नाही; कृपया राग करू नकोस.
ऋषिरुवाच। राजन्नुक्तं त्वया सत्यं न भावो दूषितस्तव । वह्निना प्रेरितेनेत्थं भवता 'व्याहृतं वचः
ऋषी म्हणाले: राजन, तू जे सांगितलेस ते खरे आहे; तुझ्या मनात काही दोष नाही. अग्नीच्या प्रेरणेने असे न बोललेले शब्द तुझ्या तोंडून आले.
अद्य पृष्टो मया वह्निः कोऽस्या भर्त्ता भविष्यति । तेनोक्तं दुर्दमो राजा भविताऽस्याः पतिर्ध्रुवम्
आज मी अग्नीला विचारले, 'हिचा पती कोण होईल?' तेव्हा त्याने सांगितले, 'दुर्दम नावाचा राजा निश्चितच हिचा पती होईल.'
तदादत्स्व मया दत्तामिमां कन्यां महीपते । प्रियेत्यामंत्रिता पूर्वं मा विचारं कुरुष्व भोः
म्हणून, राजन, मी तुला ही कन्या देतो, तू तिला स्वीकार. पूर्वी जिला 'प्रिय' म्हणले गेले, तिचा विचार करू नकोस.
श्रुत्वैतत्सोऽभवत्तूष्णीं चिंतयन्मुनिभाषितम् । वैवाहिकं विधिं तस्य मुनिः कर्तुं समुद्यतः
हे ऐकून राजा गप्प बसला आणि मुनिंच्या शब्दांचा विचार करू लागला. मग तो ऋषी विवाहाची तयारी करू लागला.
अथोद्यतं विवाहाय दृष्ट्वा कन्याऽब्रवीन्मुनिम् । रेवत्यृक्षे विवाहो मे तात कर्तुं त्वमर्हसि
मग विवाहाची तयारी होताना ती कन्या मुनिला म्हणाली: 'वडील, माझा विवाह रेवती नक्षत्रात करावा.'
ऋषिरुवाच । वत्से विवाहयोग्यानि सत्यन्यर्क्षाणि भूरिशः । रेवत्यां कथमुद्वाहः पौष्णभं न दिवि स्थितम्
ऋषी म्हणाले: 'मुली, विवाहासाठी योग्य अशी अनेक शुभ नक्षत्रे आहेत. पण रेवती नक्षत्र आकाशात नसताना तुझा विवाह कसा होईल?'
कन्योवाच। रेवत्यृक्षं विना कालो ममोद्वाहोचितो न हि । अतः संप्रार्थयाम्येतद्विवाहं पौष्णभे कुरु
कन्या म्हणाली: 'रेवती नक्षत्राशिवाय माझ्या विवाहाला योग्य वेळ नाही. म्हणून मी विनंती करते की, पुष्य नक्षत्रात माझा विवाह कर.'
ऋषिरुवाच। ऋतवाङ्मुनिना पूर्वं रेवतीभं निपातितम् । भान्तरे चेन्न ते प्रीतिर्विवाहः स्यात्कथं तव
ऋषी म्हणाले: 'पूर्वी ऋतवाक् मुनिने रेवती नक्षत्र आकाशातून खाली पाडले. तुला दुसरे नक्षत्र आवडत नसेल, तर तुझा विवाह कसा होईल?'
कन्योवाच। तपः किं तप्तवानेक ऋतवागेव केवलम् । भवता किं तपो नेदृक्तप्तं वाक्कायमानसः
कन्या म्हणाली: 'फक्त ऋतवाक् मुनिनेच तप केला का? तुम्हीही वाणी, शरीर आणि मनाने असे कठोर तप केले नाही का?'
जगत्स्रष्टुं समर्थस्त्वं वेद्म्यहं ते तपोबलम् । रेवत्यृक्षं दिवि स्थाप्य ममोद्वाहं पितः कुरु
माझ्या वडिलांनो, मला तुमच्या तपशक्तीची माहिती आहे; तुम्ही तर हे जगही निर्माण करू शकता. म्हणून रेवती नक्षत्र आकाशात स्थापन करा आणि माझा विवाह करा.
ऋषिरुवाच। एवं भवतु भद्रं ते यथैव त्वं ब्रवीषि माम् । त्वत्कृते सोममार्गेऽहं स्थापयाम्यद्य पौष्णभम्
ऋषी म्हणाले: 'तसेच होवो, तुला शुभेच्छा. तू जसे सांगितलेस तसेच मी करीन. तुझ्यासाठी आज मी सोममार्गावर पुष्य नक्षत्र स्थापन करतो.'
स्कन्द उवाच। एवमुक्त्वा मुनिस्तूर्णं पौष्णभं स्वतपोबलात् । यथापूर्वं तथा चक्रे सोममार्गे घटोद्भव
स्कंद म्हणतो: असे म्हणून त्या मुनिने आपल्या तपशक्तीने पुष्य नक्षत्र पुन्हा पूर्वीप्रमाणे सोममार्गावर स्थापन केले, हे घटोद्भव.
रेवतीनाम्नि नक्षत्रे विवाहविधिना मुनिः । रेवतीं प्रददौ राज्ञे दुर्द्दमाय महात्मने
रेवती नावाच्या नक्षत्रात त्या मुनिने विधिपूर्वक रेवतीला दुर्दम या महात्मा राजाशी विवाह केला.
कृत्वा विवाहं कन्याया मुनी राजानमब्रवीत् । किं तेऽभिलषितं वीर वद तत्पूरयाम्यहम्
कन्येचा विवाह करून, त्या ऋषीने राजाला विचारले, "वीर राजा, तुला काय हवे आहे ते सांग, मी ते पूर्ण करीन."
राजोवाच। मनोः स्वायंभुवस्याहं वंशे जातोऽस्मि हे मुने । मन्वन्तराधिपं पुत्रं त्वत्प्रसादाच्च कामये
राजा म्हणाला, "मुनिवर, मी स्वयंभुव मनू यांच्या वंशात जन्मलो आहे. तुमच्या कृपेने मला असा पुत्र हवा आहे की जो मन्वंतराचा अधिपती होईल."
मुनिरुवाच। यद्येषा कामना तेऽस्ति देव्या आराधनं कुरु । भविष्यत्येव ते पुत्रो मनुर्मन्वंतराधिपः
मुनि म्हणाले, "जर हीच तुझी इच्छा असेल, तर देवीची उपासना कर. तुला नक्कीच असा पुत्र होईल, जो मनु म्हणून मन्वंतराचा राजा बनेल."
देवीभागवतं नाम पुराणं यत्तु पंचमम् । पंचकृत्वस्तु तच्छ्रुत्वा लप्स्यसे ऽभिमतं सुतम्
"देवी भागवत हे पाचवे पुराण पाच वेळा ऐकलेस, तर तुला हवा असलेला पुत्र मिळेल."
रेवत्या रैवतो नाम पंचमो भविता मनुः । वेदविच्छास्त्रतत्त्वज्ञो धर्मवानपराजितः
"रेवतीच्या पोटी रैवत नावाचा, पाचवा मनु जन्माला येईल. तो वेद आणि शास्त्रांचे जाणकार, सत्याचे ज्ञाता, धर्मनिष्ठ आणि अपराजित असेल."
पितृपैतामहं राज्यं चकार स महामतिः । पालयामास धर्मात्मा प्रजाः पुत्रानिवौरसान्
त्या बुद्धिमान राजाने वडील आणि आजोबांकडून मिळालेले राज्य सांभाळले आणि धर्मनिष्ठेने प्रजेची काळजी घेतली, जशी आपली मुले असतात तशी.
एकदा लोमशो नाम महात्मा मुनिरागतः । प्रणिपत्य तमभ्यर्च्य प्रांजलिश्चाब्रवीन्नृपः
एकदा लोमश नावाचे महान ऋषी आले. राजाने त्यांना नमस्कार करून, पूजन केले आणि हात जोडून त्यांच्याशी बोलला.
राजोवाच। भगवंस्त्वत्प्रसादेन श्रोतुमिच्छामि भो मुने । देवी भागवतं नाम पुराणं पुत्रलिप्सया
राजा म्हणाला, "भगवंत, तुमच्या कृपेने मला पुत्रप्राप्तीची इच्छा आहे, म्हणून मी देवी भागवत हे पुराण ऐकू इच्छितो."