कामिनी तं मुनिं प्राह मृदुपूर्वमिदं वचः । कन्याहं द्विजशार्दूल भुक्त्वा गन्तासि कामतः
ती कामिनी मृदू शब्दात त्या ऋषींना म्हणाली, "मी कन्या आहे, ब्राह्मणश्रेष्ठा. तू इच्छेनुसार मला भोगल्यानंतर निघून जाशील."
अमोघवीर्यस्त्वं ब्रह्मन् का गतिर्मे भवेदिति । पितरं किं ब्रवीम्यद्य सगर्भा चेद्भवाम्यहम्
"ब्रह्मन्, तुझं वीर्य निष्फळ जात नाही. मग माझं पुढे काय होईल? जर मी गर्भवती झाले, तर वडिलांना काय सांगू?"
त्वं गमिष्यसि भुक्त्वा मां किं करोमि वदस्व तत् । पराशर उवाच कान्तेऽद्य मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि
तू माझ्या सहवासानंतर निघून जाशील; मग मी काय करावं, ते सांग.
वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि । सत्यवत्युवाच यथा मे पितरौ लोके न जानीतो हि मानद
तू ज्या काही वराची इच्छा करशील, तो निवड, भीरू सुंदर स्त्री.
कन्याव्रतं न मे हन्यात्तथा कुरु द्विजोत्तम । पुत्रश्च त्वत्समः कामं भवेदद्भुतवीर्यवान्
माझं कन्याव्रत तुटू नये, हे तू पूर्ण कर, श्रेष्ठ ब्राह्मण. माझा मुलगा तुझ्यासारखा, अद्भुत सामर्थ्यवान असावा.
गन्धोऽयं सर्वदा मे स्याद्यौवनं च नवं नवम् । पराशर उवाच शृणु सुन्दरि पुत्रस्ते विष्ण्वंशसम्भवः शुचिः
हा सुगंध नेहमी माझ्याजवळ राहो आणि माझं तारुण्य नेहमी ताजंतवानं राहो.
भविष्यति च विख्यातस्त्रैलोक्ये वरवर्णिनि । केनचित्कारणेनाहं जातः कामातुरस्त्वयि
ऐक सुंदर स्त्री, तुझा मुलगा विष्णूच्या वंशात जन्मेल, पवित्र असेल आणि तीनही लोकांत प्रसिद्ध होईल.
कदापि च न सम्मोहो भूतपूर्वो वरानने । दृष्ट्वा चाप्सरसां रूपं सदाहं धैर्यमावहम्
काही कारणामुळे मी तुझ्यावर आसक्त झालो आहे; सुंदर मुखवाली, मी कधीच भान हरपले नव्हते, अगदी अप्सरांची रूपं पाहूनही.
दैवयोगेन वीक्ष्य त्वां कामस्य वशगोऽभवम् । तत्किञ्चित्कारणं विद्धि दैवं हि दुरतिक्रमम्
दैवयोगाने मी तुला पाहिलं आणि कामाच्या अधीन झालो; हे काही कारणास्तव घडलं, कारण दैव टाळणं कठीण असतं, हे जाण.
दृष्ट्वाहं चातिदुर्गन्धां त्वां कथं मोहमाप्नुयाम् । पुराणकर्ता पुत्रस्ते भविष्यति वरानने
पूर्वी तुझा वास फारच दुर्गंधी होता, अशा वेळी मी तुझ्यावर कसा मोहित झालो असतो? सुंदर स्त्री, तुझा मुलगा पुराणांचा कर्ता होईल.
वेदविद्भागकर्ता च ख्यातश्च भुवनत्रये । सूत उवाच इत्युक्त्वा तां वशं यातां भुक्त्वा स मुनिसत्तमः
तो वेदांचा जाणकार, वेदांचे विभाग करणारा आणि तीनही लोकांत प्रसिद्ध होईल.
जगाम तरसा स्नात्वा कालिन्दीसलिले मुनिः । सापि सत्यवती जाता सद्यो गर्भवती सती
असं म्हणून, त्या स्त्रीला आपल्यावश करून, तो श्रेष्ठ मुनी वेगाने कालिंदीच्या पाण्यात स्नान करून निघून गेला.
सुषुवे यमुनाद्वीपे पुत्रं काममिवापरम् । जातमात्रस्तु तेजस्वी तामुवाच स्वमातरम्
सत्यवती लगेच गर्भवती झाली आणि यमुनाच्या बेटावर तिने एक तेजस्वी पुत्राला जन्म दिला, जणू कामदेवच पुन्हा जन्माला आला.
तपस्येव मनः कृत्वा विविशे चातिवीर्यवान् । गच्छ मातर्यथाकामं गच्छाम्यहमतः परम्
तो तेजस्वी मुलगा जन्मताच आपल्या मनात तप करण्याचा निर्धार करून आईला म्हणाला—
तपः कर्तुं महाभागे दर्शयिष्यामि वै स्मृतः । मातर्यदा भवेत्कार्यं तव किञ्चिदनुत्तमम्
आई, तू जशी इच्छा असेल तशी जा; मी आता तप करायला निघतो. तुला कधी काही महत्त्वाचं काम असेल, तर मला आठवण कर, मी लगेच येईन.
स्मर्तव्योऽहं तदा शीघ्रमागमिष्यामि भामिनि । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि त्यक्त्वा चिन्तां सुखं वस
त्या वेळी, सुंदर स्त्री, मला आठव, मी पटकन येईन. तुला शुभेच्छा असो, मी निघतो. चिंता सोड आणि सुखाने रहा.
इत्युक्त्वा निर्ययौ व्यासः सापि पित्रन्तिकं गता । द्वीपे न्यस्तस्तया बालस्तस्माद्द्वैपायनोऽभवत्
असं म्हणून व्यास निघून गेला आणि ती आपल्या वडिलांकडे परत गेली. त्या बेटावर मुलाला ठेवले म्हणून त्याला द्वैपायन असं नाव पडलं.
जातमात्रो जगामाशु वृद्धिं विष्ण्वंशयोगतः । तीर्थे तीर्थे कृतस्तानश्चचार तप उत्तमम्
तो मुलगा जन्मताच विष्णूच्या वंशाच्या प्रभावाने लगेच मोठा झाला. त्याने विविध तीर्थस्थळी उत्तम तप केला.
एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् । चकार वेदशाखाश्च प्राप्तं ज्ञात्वा कलेर्युगम्
अशा प्रकारे द्वैपायनाचा जन्म पराशर आणि सत्यवती यांच्यापासून झाला. कलियुग येणार असल्याचं जाणून त्याने वेदांचे विभाग केले.
वेदविस्तारकरणाद्व्यासनामाभवन्मुनिः । पुराणसंहिताश्चक्रे महाभारतमुत्तमम्
वेदांचा विस्तार केल्यामुळे त्या ऋषीला व्यास असं नाव पडलं. त्याने पुराणसंहितांचा आणि महान महाभारताचा रचना केली.
शिष्यानध्यापयामास वेदान्कृत्वा विभागशः । सुमन्तुं जैमिनिं पैलं वैशम्पायनमेव च
त्यांनी वेदांचे विभाग करून आपले शिष्य सुमन्तु, जैमिनी, पैल, आणि वैश्यंपायन यांना वेद शिकवले.
असितं देवलं चैव शुकं चैव स्वमात्मजम् । सूत उवाच एतच्च कथितं सर्वं कारणं मुनिसत्तमाः
आसित, देवल आणि स्वतःचा मुलगा शुक यांनाही त्यांनी शिकवले. सूत म्हणाला: हे सर्व कारण मी सांगितले, हे श्रेष्ठ ऋषींनो.
सत्यवत्याः सुतस्यापि समुत्पत्तिस्तथा शुभा । संशयोऽत्र न कर्तव्यः सम्भवे मुनिसत्तमाः
सत्यवतीच्या पुत्राचा शुभ जन्मदेखील सांगितला आहे. त्याच्या उत्पत्तीबद्दल काहीही शंका धरू नका, हे श्रेष्ठ ऋषींनो.
महतां चरिते चैव गुणा ग्राह्या मुनेरिति । कारणाच्च समुत्पत्तिः सत्यवत्या झषोदरे
महान लोकांच्या चरित्रात फक्त त्यांचे गुणच घ्यावेत, हे ऋषी. म्हणूनच सत्यवतीचा जन्म माशाच्या पोटातून झाला.
पराशरेण संयोगः पुनः शन्तनुना तथा । अन्यथा तु मुनेश्चित्तं कथं कामाकुलं भवेत्
तिचा पराशराशी आणि नंतर शंतनुशी संबंध आला. अन्यथा ऋषीचे मन कामाने कसे भरून जाईल?
अनार्यजुष्टं धर्मज्ञः कृतवान्स कथं मुनिः । सकारणेयमुत्पत्तिः कथिताश्चर्यकारिणी
धर्म जाणणारा तो ऋषी अनार्यांना शोभेल असे कृत्य कसे करील? या अद्भुत जन्माची कारणे मी सांगितली आहेत.
श्रुत्वा पापाच्च निर्मुक्तो नरो भवति सर्वथा । य एतच्छुभमाख्यानं शृणोति श्रुतिमान्नरः
जो कोणी हा शुभ कथा लक्षपूर्वक ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
न दुर्गतिमवाप्नोति सुखी भवति सर्वदा
तो कधीही दुर्दशेला सामोरा जात नाही आणि नेहमी सुखी राहतो.
प्रतीपसकाशाच्छन्तनुजन्मादिवर्णनम् उत्पत्तिस्तु त्वया प्रोक्ता व्यासस्यामिततेजसः
प्रतीपकडून शंतनुचा जन्म कसा झाला हे आता सांगितले जाईल. व्यासांचा जन्म, ज्यांचे तेज अमर्याद आहे, तो आधीच सांगितला आहे.
तथाऽप्येकस्तु संदेहश्चित्तेऽस्माकं सुसंस्थितः
तरीही आमच्या मनात एक शंका ठामपणे आहे.