दयावान्ब्राह्मणः प्राह तां तदा रुदतीं स्त्रियम् । मा शोकं कुरु कल्याणि शापान्तं ते वदाम्यहम्
त्या वेळी दयाळू ब्राह्मणाने रडणाऱ्या त्या स्त्रीला म्हणाले, "कल्याणी, दुःख करू नकोस; मी तुझ्या शापाचा शेवट सांगतो."
मत्कोधशापयोगेन मत्स्ययोनिं गता शुभे । मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि
माझ्या रागाच्या शापामुळे, हे शुभे, तू मत्स्याच्या पोटी गेलीस; पण दोन माणसांना जन्म दिल्यावर तुझा शाप सुटेल.
इत्युक्ता तेन सा प्राप मत्स्यदेहं नदीजले । बालकौ जनयित्वा सा मृता मुक्ता च शापतः
त्याने असे सांगितल्यावर ती नदीच्या पाण्यात मत्स्याचे रूप घेऊन राहिली; दोन मुलांना जन्म दिल्यावर ती मेली आणि शापातून मुक्त झाली.
सन्त्यज्य रूपं मत्स्यस्य दिव्यरूपमवाप्य च । जगामामरमार्गं च शापान्ते वरवर्णिनी
मच्छीचे रूप सोडून तिने पुन्हा आपले दिव्य रूप मिळवले आणि शाप सुटल्यानंतर ती तेजस्विनी अमरांचा मार्ग गाठू लागली.
एवं जाता वरा पुत्री मत्स्यगन्धा वरानना । पुत्रीव पाल्यमाना सा दाशगेहे व्यवर्धत
अशा रीतीने सुंदर मुखाची मत्स्यगंधा ही उत्तम कन्या जन्माला आली; ती मच्छीमाराच्या घरी मुलीसारखी वाढवली गेली.
मत्स्यगन्धा तदा जाता किशोरी चातिसुप्रभा । तस्य कार्याणि कुर्वाणा वासवी चातिसुप्रभा
त्या वेळी मत्स्यगंधा ही अतिशय तेजस्वी किशोरी म्हणून जन्मली; ती वासवी घरातील कामे करत होती आणि फारच उजळ दिसत होती.
व्यासजन्मवर्णनम् सूत उवाच एकदा तीर्थयात्रायां व्रजन् पाराशरो मुनिः । आजगाम महातेजाः कालिन्द्यास्तटमुत्तमम्
सूत म्हणाले: एकदा तीर्थयात्रेला जात असताना तेजस्वी पराशर ऋषी काळिंदी नदीच्या सुंदर काठी आले.
निषादमाह धर्मात्मा कुर्वन्तं भोजनं तदा । प्रापयस्व परं पारं कालिन्द्या उडुपेन माम्
त्या वेळी धर्मात्मा ऋषीने मच्छीमाराला सांगितले, "मला होडीत बसवून काळिंदीच्या त्या पारच्या काठी ने."
दाशः श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं कुर्वाणो भोजनं तटे । उवाच तां सुतां बालां मत्स्यगन्धां मनोरमाम्
मच्छीमार जेव्हा काठीवर जेवण तयार करत होता, तेव्हा त्याने ऋषींचे बोलणे ऐकले आणि आपल्या सुंदर कन्या मत्स्यगंधाला हाक मारली.
उडुपेन मुनिं बाले परं पारं नयस्व ह । गन्तुकामोऽस्ति धर्मात्मा तापसोऽयं शुचिस्मिते
"मुली, या तपस्वी ऋषीला होडीत बसवून त्या पारच्या काठी घेऊन जा; हा धर्मात्मा जाण्याची इच्छा धरून आहे."
इत्युक्ता सा तदा पित्रा मत्स्यगन्धाथ वासवी । उडुपे मुनिमासीनं संवाहयति भामिनी
वडिलांनी सांगितल्यावर मत्स्यगंधा, जी वासवी म्हणूनही ओळखली जात असे, त्या ऋषीला होडीत बसवून नदी पार नेऊ लागली.
व्रजन् सूर्यसुतातोये भावित्वाद्दैवयोगतः । कामार्तस्तु मुनिर्जातो दृष्ट्वा तां चारुलोचनाम्
त्या सूर्यकन्येच्या पाण्यात दोघे जात असताना, दैवयोगाने त्या ऋषीला तिच्या सुंदर डोळ्यांकडे पाहून इच्छा उत्पन्न झाली.
ग्रहीतुकामः स मुनिर्दृष्ट्वा व्यञ्जितयौवनाम् । दक्षिणेन करेणैनामस्पृशद्दक्षिणे करे
त्या ऋषीने तिच्या उमलत्या तारुण्याकडे पाहून तिला मिळवायचे ठरवले आणि उजव्या हाताने तिच्या उजव्या हाताला स्पर्श केला.
तमुवाचासितापाङ्गी स्मितपूर्वमिदं वचः । कुलस्य सदृशं वः किं श्रुतस्य तपसश्च किम्
ती काळ्या डोळ्यांची कन्या हसत म्हणाली, "हे तुमच्या घराण्याला, विद्वत्तेला आणि तपाला शोभणारे आहे का?"
त्वं वै वसिष्ठदायादः कुलशीलसमन्वितः । किं चिकीर्षसि धर्मज्ञ मन्मथेन प्रपीडितः
तू खरंच वसिष्ठांचा वंशज आहेस, उत्तम घराणं आणि चांगला स्वभाव तुला लाभलाय. धर्माचं ज्ञान असताना, कामाने त्रस्त होऊन असं कृत्य करायचं मनात आणतोस का?
दुर्लभं मानुषं जन्म भुवि ब्राह्मणसत्तम । तत्रापि दुर्लभं मन्ये ब्राह्मणत्वं विशेषतः
मानवजन्म या पृथ्वीवर मिळणं फारच कठीण आहे, ब्राह्मणांमध्ये सर्वश्रेष्ठा. त्यातही ब्राह्मणत्व मिळणं मला विशेष दुर्मिळ वाटतं.
कुलेन शीलेन तथा श्रुतेन द्विजोत्तमस्त्वं किल धर्मविच्च । अनार्यभावं कथमागतोऽसि विप्रेन्द्र मां वीक्ष्य च मीनगन्धाम्
घराणं, स्वभाव आणि विद्या या तिन्ही गोष्टींमुळे तू खरोखरच श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि धर्मज्ञ आहेस. पण, ब्राह्मणश्रेष्ठा, माझ्यासारख्या मासेवासाची स्त्री पाहून असा नीच विचार तुझ्या मनात कसा आला?
मदीये शरीरे द्विजामोघबुद्धे ॥ शुभं किं समालोक्य पाणिं ग्रहीतुम् । समीपं समायासि कामातुरस्त्वं कथं नाभिजानासि धर्मं स्वकीयम्
अचल बुद्धी असलेल्या ब्राह्मणा, माझ्या शरीरात असं कोणतं शुभ गुण तुला दिसलं की, तू माझा हात धरायचं ठरवलंस? कामाने पछाडून तू जवळ आलास, पण आपला धर्म ओळखत नाहीस का?
अहो मन्दबुद्धिर्द्विजोऽयं ग्रहीष्य- ञ्जले मग्न एवाद्य मां वै गृहीत्वा । मनो व्याकुलं पञ्चबाणातिविद्धं न कोऽपीह शक्तः प्रतीपं हि कर्तुम्
अरेरे, हा ब्राह्मण किती मंदबुद्धी आहे! माझा हात धरून, माझ्यात पूर्णपणे गुंतून गेला आहे. त्याचं मन कामदेवाच्या पाच बाणांनी व्याकुळ झालंय, आणि इथे कोणीही त्याला थांबवू शकत नाही.
इति सञ्चिन्त्य सा बाला तमुवाच महामुनिम् । धैर्यं कुरु महाभाग परं पारं नयामि वै
असं विचार करून ती कन्या त्या महर्षींना म्हणाली, "धीर धर, भाग्यवान. मी तुला नक्कीच दुसऱ्या काठावर घेऊन जाईन."
सूत उवाच पराशरस्तु तच्छ्रुत्वा वचनं हितपूर्वकम् । करं त्यक्त्वा स्थितस्तत्र सिन्धोः पारं गतः पुनः
सूतेने सांगितलं: ती हितकारक वचनं ऐकून पराशरांनी तिचा हात सोडला आणि तिथेच उभे राहिले, नदीच्या दुसऱ्या काठावर पोहोचले.
मत्स्यगन्धां प्रजग्राह मुनिः कामातुरस्तदा । वेपमाना तु सा कन्या तमुवाच पुरःस्थितम्
त्या वेळी, कामाने पछाडलेले ऋषीने मासेवास असलेल्या त्या मुलीचा हात धरला. घाबरून थरथरत ती कन्या समोर उभी राहून त्याला म्हणाली.
दुर्गन्धाहं मुनिश्रेष्ठ कथं त्वं नोपशङ्कसे । समानरूपयोः कामसंयोगस्तु सुखावहः
"मी दुर्गंधी आहे, ऋषिश्रेष्ठा, तरीही तुला काही शंका वाटत नाही का? समान स्वभाव असणाऱ्यांचा संग सुखदायक असतो."
इत्युक्तेन तु सा कन्या क्षणमात्रेण भामिनी । कृता योजनगन्धा तु सुरूपा च वरानना
असं ती म्हणताच, क्षणातच ती तेजस्विनी कन्या योजनेभर सुवासिनी आणि सुंदर मुखवाली झाली.
मृगनाभिसुगन्धां तां कृत्वा कान्तां मनोहराम् । जग्राह दक्षिणे पाणौ मुनिर्मन्मथपीडितः
मृगनाभीसारखा सुवास तिच्या अंगी आणून, तिला मनोहारी आणि आकर्षक बनवून, कामाने व्याकुळ झालेल्या ऋषीने तिचा उजवा हात धरला.
ग्रहीतुकामं तं प्राह नाम्ना सत्यवती शुभा । मुने पश्यति लोकोऽयं पिता चैव तटस्थितः
हात धरायला उत्सुक असलेल्या त्या शुभ्र सत्यवतीने त्याला म्हणाले, "मुनिवर, हा लोक आणि माझे वडील दोघंही नदीच्या काठी पाहत आहेत."
पशुधर्मो न मे प्रीतिं जनयत्यतिदारुणः । प्रतीक्षस्व मुनिश्रेष्ठ यावद्भवति यामिनी
"प्राण्यांसारखा उघडपणे आणि कठोरपणे संग करणे मला अजिबात आवडत नाही. ऋषिश्रेष्ठा, रात्र होईपर्यंत थांबावं."
रात्रौ व्यवाय उद्दिष्टो दिवा न मनुजस्य हि । दिवासङ्गे महान् दोषः पश्यन्ति किल मानवाः
"रात्री संग करायला सांगितलं आहे, दिवसा माणसांनी तसं करू नये. दिवसा असं केल्यास मोठा दोष मानला जातो."
कामं यच्छ महाबुद्धे लोकनिन्दा दुरासदा । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या युक्तमुक्तमुदारधीः
"महाज्ञानी, आपली इच्छा थांबवा. लोकांची निंदा सहन करणं फार कठीण असतं." तिची योग्य आणि समंजस वचने ऐकून,
नीहारं कल्पयामास शीघ्रं पुण्यबलेन वै । नीहारे च समुत्पन्ने तटेऽतितमसा युते
त्यांनी आपल्या पुण्याच्या बळावर लगेच धुके निर्माण केलं. धुके पसरताच, नदीच्या काठी गडद अंधार झाला.