; मणिद्वीपवर्णनम् व्यास उवाच ब्रह्मलोकादूर्ध्वभागे सर्वलोकोऽस्ति यः श्रुतः । मणिद्वीपः स एवास्ति यत्र देवी विराजते
व्यास म्हणतो: ब्रह्मलोकाच्या वरच्या भागी एक सर्वांना ज्ञात असलेला लोक आहे, तोच मणिद्वीप आहे, जिथे देवी तेजस्वीपणे वास करते.
सर्वस्मादधिको यस्मात्सर्वलोकस्ततः स्मृतः । पुरा पराम्बयैवायं कल्पितो मनसेच्छया
तो सर्व लोकांपेक्षा श्रेष्ठ असल्यामुळे त्याला सर्वलोक असे म्हणतात; पूर्वी पराम्बेने आपल्या इच्छेने तो निर्माण केला.
सर्वादौ निजवासार्थं प्रकृत्या मूलभूतया । कैलासादधिको लोको वैकुण्ठादपि चोत्तमः
सर्वांच्या आरंभी, आपल्या निवासासाठी, आपल्या मूळ स्वरूपातून देवीने एक असा लोक निर्माण केला जो कैलासाहून श्रेष्ठ आणि वैकुंठाहूनही उत्तम आहे.
गोलोकादपि सर्वस्मात्सर्वलोकोऽधिकः स्मृतः । न तत्समं त्रिलोक्यां तु सुन्दरं विद्यते क्वचित्
तो लोक गोळोकाहून आणि इतर सर्व लोकांहूनही श्रेष्ठ मानला जातो; या त्रिलोकांत तितका सुंदर दुसरा कुठलाही लोक नाही.
छत्रीभूतं त्रिजगतो भवसन्तापनाशकम् । छायाभूतं तदेवास्ति ब्रह्माण्डानां तु सत्तम
तो लोक त्रैलोक्याला छत्रासारखा आहे आणि जन्ममरणाच्या दुःखाचा नाश करणारा आहे; तोच उत्तम ब्रह्मांडांसाठी छाया देणारा आहे.
बहुयोजनविस्तीर्णो गम्भीरस्तावदेव हि । मणिद्वीपस्य परितो वर्तते तु सुधोदधिः
मणिद्वीपाच्या चारही बाजूंनी अनेक योजन विस्तारलेला आणि तितकाच खोल, शुद्ध समुद्र पसरलेला आहे.
मरुत्सङ्घट्टनोत्कीर्णतरङ्ग शतसङ्कुलः । रत्नाच्छवालुकायुक्तो झषशङ्खसमाकुलः
त्या समुद्रात वाऱ्याच्या धक्क्याने उठणाऱ्या शेकडो लाटा आहेत, रत्नांच्या वाळूने भरलेला आहे आणि मासे व शंखांनी गजबजलेला आहे.
वीचिसङ्घर्षसञ्जातलहरीकणशीतलः । नानाध्वजसमायुक्तनानापोतगतागतैः
लाटांच्या एकमेकांवर आदळण्याने निर्माण होणाऱ्या थंडगार थेंबांनी तो समुद्र शीतल झाला आहे; तिथे विविध झेंडे फडकत आहेत आणि अनेक प्रकारची जहाजे ये-जा करत आहेत.
विराजमानः परितस्तीररत्नद्रुमो महान् । तदुत्तरमयोधातुनिर्मितो गगने ततः
चहुबाजूंनी किनाऱ्यावर रत्नांच्या झाडांनी तो मोठा किनारा उजळून निघाला आहे; त्यापुढे आकाशात दिव्य धातूंच्या भिंती उभ्या आहेत.
सप्तयोजनविस्तीर्णः प्राकारो वर्तते महान् । नानाशस्त्रप्रहरणा नानायुद्धविशारदाः
सात योजन रुंदीचा एक भव्य परिघ तिथे आहे, ज्यात विविध शस्त्रे आणि अनेक प्रकारचे युद्धकुशल योद्धे सज्ज आहेत.
रक्षका निवसन्त्यत्र मोदमानाः समन्ततः । चतुर्द्वारसमायुक्तो द्वारपालशतान्वितः
त्या ठिकाणी रक्षण करणारे सर्व बाजूंनी आनंदाने वास करतात; चार दरवाजे असून प्रत्येक दरवाजावर शेकडो द्वारपाल आहेत.
नानागणैः परिवृतो देवीभक्तियुतैर्नृप । दर्शनार्थं समायान्ति ये देवा जगदीशितुः
राजा, तिथे देवीभक्त विविध गणांनी वेढलेले आहे; जगाच्या अधिपती असणारे देव तिच्या दर्शनासाठी तिथे येतात.
तेषां गणा वसन्त्यत्र वाहनानि च तत्र हि । विमानशतसङ्घर्षघण्टास्वनसमाकुलः
त्यांचे गण आणि त्यांच्या वाहनांसह तिथे वास करतात; शेकडो विमानांच्या गडगडाटाने व घंटांच्या निनादाने ते ठिकाण गजबजलेले आहे.
हयहेषाखराघातबधिरीकृतदिङ्मुखः । गणैः किलकिलारावैर्वेत्रहस्तैश्च ताडिताः
घोड्यांच्या हिणकस आणि रथांच्या आवाजाने दिशादिशा बहिर झाल्या आहेत; सेवक हातात काठी घेऊन मोठ्या गोंगाटात आरोळ्या देतात.
सेवका देवसङ्घानां भ्राजन्ते तत्र भूमिप । तस्मिन्कोलाहले राजन्न शब्दः केनचित्क्वचित्
राजा, देवांच्या गणांचे सेवक तिथे तेजाने चमकत आहेत; त्या कोलाहलात दुसरा कोणताही आवाज कुठेच ऐकू येत नाही.
कस्यचिच्छ्रूयतेऽत्यन्तं नानाध्वनिसमाकुले । पदे पदे मिष्टवारिपरिपूर्णसरांसि च
त्या विविध आवाजांनी भरलेल्या ठिकाणी दुसरा कोणताही शब्द अजिबात ऐकू येत नाही; प्रत्येक पावलावर गोड पाण्याची सरोवरे आहेत.
वाटिका विविधा राजन् रत्नद्रुमविराजिताः । तदुत्तरं महासारधातुनिर्मितमण्डलः
राजा, तिथे विविध बागा आहेत, ज्या रत्नांच्या झाडांनी शोभून दिसतात; त्यापुढे अमूल्य धातूंचा एक भव्य वर्तुळ आहे.
सालोऽपरो महानस्ति गगनस्पर्शि यच्छिरः । तेजसा स्याच्छतगुणः पूर्वसालादयं परः
आणखी एक मोठा सभामंडप आहे, ज्याचे शिखर आकाशाला भिडले आहे; तो पूर्वीच्या सभेपेक्षा शंभरपट अधिक तेजस्वी आहे.
गोपुरद्वारसहितो बहुवृक्षसमन्वितः । या वृक्षजातयः सन्ति सर्वास्तास्तत्र सन्ति च
त्याला उंच गडकोटासारखी द्वारे आहेत आणि अनेक झाडांनी तो भरलेला आहे; ज्या ज्या प्रकारची झाडे आहेत, ती सर्व तिथे आहेत.
निरन्तरं पुष्पयुताः सदा फलसमन्विताः । नवपल्लवसंयुक्ताः परसौरभसङ्कुलाः
ती झाडे नेहमीच फुलांनी आणि फळांनी बहरलेली असतात, नव्या पालव्यांनी सजलेली आणि अत्यंत सुगंधाने भरलेली आहेत.
पनसा बकुला लोध्राः कर्णिकाराश्च शिंशपाः । देवदारुकाञ्चनारा आम्राश्चैव सुमेरवः
फणस, बकुळ, लोध्र, कर्णिकार, शिंशपा, देवदार, कांचनार, आंबा आणि सुमेरू अशी झाडे तिथे आहेत.
लिकुचा हिङ्गुलाश्चैला लवङ्गाः कट्फलास्तथा । पाटला मुचुकुन्दाश्च फलिन्यो जघनेफलाः
लिकुचा, हिंगुळ, चैल, लवंग, कट्फळ, पाटळ, मुचुकुंद आणि खाली लटकणाऱ्या फळांची झाडे तिथे आहेत.
तालास्तमालाः सालाश्च कङ्कोला नागभद्रकाः । पुन्नागाः पीलवः साल्वका वै कर्पूरशाखिनः
ताड, तमाळ, साल, कंकोल, नागभद्रक, पुन्नाग, पीलव, साल्वक आणि कर्पूराची झाडे तिथे आहेत.
अश्वकर्णा हस्तिकर्णास्तालपर्णाश्च दाडिमाः । गणिका बन्धुजीवाश्च जम्बीराश्च कुरण्डकाः
अश्वकर्ण, हस्तिकर्ण, ताडाच्या पानांची झाडे, डाळिंब, गणिका, बंधुजीव, जांबीर आणि कुरंडक अशी झाडे तिथे आहेत.
चाम्पेया बन्धुजीवाश्च तथा वै कनकद्रुमाः । कालागुरुद्रुमाश्चैव तथा चन्दनपादपाः
चंपा, बंधुजीव, सोन्याची झाडे, काळागंधाची झाडे आणि चंदनाची झाडे तिथे आहेत.
खर्जूरा यूथिकास्तालपर्ण्यश्चैव तथेक्षवः । क्षीरवृक्षाश्च खदिराश्चिञ्जाभल्लातकास्तथा
खजूर, युथिका, ताडपर्ण, ऊस, दूध देणारी झाडे, खैर, चिंजा आणि भल्लातक अशी झाडे तिथे आहेत.
रुचकाः कुटजा वृक्षा बिल्ववृक्षास्तथैव च । तुलसीनां वनान्येवं मल्लिकानां तथैव च
रुचक, कुटज, बेलाची झाडे, तुळशीची वने आणि मल्लिकेची वने तिथे आहेत.
इत्यादितरुजातीनां वनान्युपवनानि च । नानावापीशतैर्युक्तान्येवं सन्ति धराधिप
अशा अनेक प्रकारच्या झाडांची वने आणि उपवने, विविध तळ्यांनी सुशोभित, हे राजन, तिथे आहेत.
कोकिलारावसंयुक्ता गुञ्जद्भ्रमरभूषिताः । निर्यासस्राविणः सर्वे स्निग्धच्छायास्तरूत्तमाः
कोकिळांचा गोड आवाज आणि गुणगुणणाऱ्या मधमाशांनी सजलेली, ही सर्व उत्तम झाडे रस गळवतात आणि मऊ सावली देतात.
नानाऋतुभवा वृक्षा नानापक्षिसमाकुलाः । नानारसस्राविणीभिर्नदीभिरतिशोभिताः
प्रत्येक ऋतूतील झाडे, विविध पक्ष्यांनी गजबजलेली, आणि अनेक रसांनी वाहणाऱ्या नद्यांनी ते स्थळ शोभून दिसते.