व्यास उवाच इति सर्वान्विसृज्याथ गौतमो मुनिसत्तमः । प्रारब्धामिति मत्वा तु चित्ते शान्तिं जगाम ह
व्यास म्हणतो: असे सर्वांना सांगून, गौतम ऋषीने त्यांना सोडले आणि 'जे घडायचे ते सुरू झाले' असे मनाशी ठरवून मनःशांती मिळवली.
एतस्मात्कारणाद्राजन् गते कृष्णे तु धीमति । कलौ युगे प्रवृत्ते तु कुम्भीपाकात्तु निर्गताः
म्हणून, राजन, कृष्णासारख्या ज्ञानी पुरुषाचा प्रस्थान झाल्यावर आणि कलियुग सुरू झाल्यावर, ते सर्वजण कुम्भीपाकातून बाहेर आले.
भुवि जाता ब्राह्मणाश्च शापदग्धाः पुरा तु ये । सन्ध्यात्रयविहीनाश्च गायत्रीभक्तिवर्जिताः
पूर्वी शापाने जळालेले जे ब्राह्मण होते, ते पृथ्वीवर जन्माला आले; त्यांना तिन्ही संध्यांचा अभ्यास नव्हता आणि गायत्रीची भक्तीही नव्हती.
वेदभक्तिविहीनाश्च पाखण्डमतगामिनः । अग्निहोत्रादिसत्कर्मस्वधास्वाहाविवर्जिताः
त्यांना वेदांची भक्ती नव्हती, ते चुकीच्या मतांचा स्वीकार करतात, अग्निहोत्र वगैरे योग्य कर्मे आणि स्वधा-स्वाहा यांच्या विधींनाही ते वर्ज्य करतात.
मूलप्रकृतिमव्यक्तां नैव जानन्ति कर्हिचित् । तप्तमुद्राङ्किताः केचित्कामाचाररताः परे
मूळ प्रकृती म्हणजेच अव्यक्त स्वरूप त्यांना कधीच कळत नाही; काही जण अंगावर तापवलेल्या मुद्रांचे निशाण घालतात, तर काही इंद्रियसुखात रममाण होतात.
कापालिकाः कौलिकाश्च बौद्धा जैनास्तथापरे । पण्डिता अपि ते सर्वे दुराचारप्रवर्तकाः
काही कापालिक, कौलिक, बौद्ध, जैन असे आहेत; आणि काही शास्त्रज्ञ असूनही सर्वजण वाईट वर्तन करतात.
लम्पटाः परदारेषु दुराचारपरायणाः । कुम्भीपाकं पुनः सर्वे यास्यन्ति निजकर्मभिः
ते परस्त्रीमध्ये आसक्त, वाईट कृत्यांत गुंतलेले असतात; त्यांच्या कर्मामुळे ते सर्व पुन्हा कुम्भीपाकात जातील.
तस्मात्सर्वात्मना राजन् संसेव्या परमेश्वरी । न विष्णूपासना नित्या न शिवोपासना तथा
म्हणून, राजन, संपूर्ण मनाने परमेश्वरीची उपासना करावी; केवळ विष्णू किंवा शिवाची नित्य उपासना यथार्थ नाही.
नित्या चोपासना शक्तेर्यां विना तु पतत्यधः । सर्वमुक्तं समासेन यत्पृष्टं तत्त्वयानघ
शक्तीची नित्य उपासना केल्याशिवाय पतन होते; तू विचारलेले सर्व मी थोडक्यात सांगितले, हे पापरहित.
अतः परं मणिद्वीपवर्णनं शृणु सुन्दरम् । यत्परं स्थानमाद्याया भुवनेश्या भवारणेः
आता पुढे, मणिद्वीपाचे सुंदर वर्णन ऐक, जे आद्याशक्तीचे, भुवनेश्वरीचे श्रेष्ठ स्थान आहे.
; मणिद्वीपवर्णनम् व्यास उवाच ब्रह्मलोकादूर्ध्वभागे सर्वलोकोऽस्ति यः श्रुतः । मणिद्वीपः स एवास्ति यत्र देवी विराजते
व्यास म्हणतो: ब्रह्मलोकाच्या वरच्या भागी एक सर्वांना ज्ञात असलेला लोक आहे, तोच मणिद्वीप आहे, जिथे देवी तेजस्वीपणे वास करते.
सर्वस्मादधिको यस्मात्सर्वलोकस्ततः स्मृतः । पुरा पराम्बयैवायं कल्पितो मनसेच्छया
तो सर्व लोकांपेक्षा श्रेष्ठ असल्यामुळे त्याला सर्वलोक असे म्हणतात; पूर्वी पराम्बेने आपल्या इच्छेने तो निर्माण केला.
सर्वादौ निजवासार्थं प्रकृत्या मूलभूतया । कैलासादधिको लोको वैकुण्ठादपि चोत्तमः
सर्वांच्या आरंभी, आपल्या निवासासाठी, आपल्या मूळ स्वरूपातून देवीने एक असा लोक निर्माण केला जो कैलासाहून श्रेष्ठ आणि वैकुंठाहूनही उत्तम आहे.
गोलोकादपि सर्वस्मात्सर्वलोकोऽधिकः स्मृतः । न तत्समं त्रिलोक्यां तु सुन्दरं विद्यते क्वचित्
तो लोक गोळोकाहून आणि इतर सर्व लोकांहूनही श्रेष्ठ मानला जातो; या त्रिलोकांत तितका सुंदर दुसरा कुठलाही लोक नाही.
छत्रीभूतं त्रिजगतो भवसन्तापनाशकम् । छायाभूतं तदेवास्ति ब्रह्माण्डानां तु सत्तम
तो लोक त्रैलोक्याला छत्रासारखा आहे आणि जन्ममरणाच्या दुःखाचा नाश करणारा आहे; तोच उत्तम ब्रह्मांडांसाठी छाया देणारा आहे.
बहुयोजनविस्तीर्णो गम्भीरस्तावदेव हि । मणिद्वीपस्य परितो वर्तते तु सुधोदधिः
मणिद्वीपाच्या चारही बाजूंनी अनेक योजन विस्तारलेला आणि तितकाच खोल, शुद्ध समुद्र पसरलेला आहे.
मरुत्सङ्घट्टनोत्कीर्णतरङ्ग शतसङ्कुलः । रत्नाच्छवालुकायुक्तो झषशङ्खसमाकुलः
त्या समुद्रात वाऱ्याच्या धक्क्याने उठणाऱ्या शेकडो लाटा आहेत, रत्नांच्या वाळूने भरलेला आहे आणि मासे व शंखांनी गजबजलेला आहे.
वीचिसङ्घर्षसञ्जातलहरीकणशीतलः । नानाध्वजसमायुक्तनानापोतगतागतैः
लाटांच्या एकमेकांवर आदळण्याने निर्माण होणाऱ्या थंडगार थेंबांनी तो समुद्र शीतल झाला आहे; तिथे विविध झेंडे फडकत आहेत आणि अनेक प्रकारची जहाजे ये-जा करत आहेत.
विराजमानः परितस्तीररत्नद्रुमो महान् । तदुत्तरमयोधातुनिर्मितो गगने ततः
चहुबाजूंनी किनाऱ्यावर रत्नांच्या झाडांनी तो मोठा किनारा उजळून निघाला आहे; त्यापुढे आकाशात दिव्य धातूंच्या भिंती उभ्या आहेत.
सप्तयोजनविस्तीर्णः प्राकारो वर्तते महान् । नानाशस्त्रप्रहरणा नानायुद्धविशारदाः
सात योजन रुंदीचा एक भव्य परिघ तिथे आहे, ज्यात विविध शस्त्रे आणि अनेक प्रकारचे युद्धकुशल योद्धे सज्ज आहेत.
रक्षका निवसन्त्यत्र मोदमानाः समन्ततः । चतुर्द्वारसमायुक्तो द्वारपालशतान्वितः
त्या ठिकाणी रक्षण करणारे सर्व बाजूंनी आनंदाने वास करतात; चार दरवाजे असून प्रत्येक दरवाजावर शेकडो द्वारपाल आहेत.
नानागणैः परिवृतो देवीभक्तियुतैर्नृप । दर्शनार्थं समायान्ति ये देवा जगदीशितुः
राजा, तिथे देवीभक्त विविध गणांनी वेढलेले आहे; जगाच्या अधिपती असणारे देव तिच्या दर्शनासाठी तिथे येतात.
तेषां गणा वसन्त्यत्र वाहनानि च तत्र हि । विमानशतसङ्घर्षघण्टास्वनसमाकुलः
त्यांचे गण आणि त्यांच्या वाहनांसह तिथे वास करतात; शेकडो विमानांच्या गडगडाटाने व घंटांच्या निनादाने ते ठिकाण गजबजलेले आहे.
हयहेषाखराघातबधिरीकृतदिङ्मुखः । गणैः किलकिलारावैर्वेत्रहस्तैश्च ताडिताः
घोड्यांच्या हिणकस आणि रथांच्या आवाजाने दिशादिशा बहिर झाल्या आहेत; सेवक हातात काठी घेऊन मोठ्या गोंगाटात आरोळ्या देतात.
सेवका देवसङ्घानां भ्राजन्ते तत्र भूमिप । तस्मिन्कोलाहले राजन्न शब्दः केनचित्क्वचित्
राजा, देवांच्या गणांचे सेवक तिथे तेजाने चमकत आहेत; त्या कोलाहलात दुसरा कोणताही आवाज कुठेच ऐकू येत नाही.
कस्यचिच्छ्रूयतेऽत्यन्तं नानाध्वनिसमाकुले । पदे पदे मिष्टवारिपरिपूर्णसरांसि च
त्या विविध आवाजांनी भरलेल्या ठिकाणी दुसरा कोणताही शब्द अजिबात ऐकू येत नाही; प्रत्येक पावलावर गोड पाण्याची सरोवरे आहेत.
वाटिका विविधा राजन् रत्नद्रुमविराजिताः । तदुत्तरं महासारधातुनिर्मितमण्डलः
राजा, तिथे विविध बागा आहेत, ज्या रत्नांच्या झाडांनी शोभून दिसतात; त्यापुढे अमूल्य धातूंचा एक भव्य वर्तुळ आहे.
सालोऽपरो महानस्ति गगनस्पर्शि यच्छिरः । तेजसा स्याच्छतगुणः पूर्वसालादयं परः
आणखी एक मोठा सभामंडप आहे, ज्याचे शिखर आकाशाला भिडले आहे; तो पूर्वीच्या सभेपेक्षा शंभरपट अधिक तेजस्वी आहे.
गोपुरद्वारसहितो बहुवृक्षसमन्वितः । या वृक्षजातयः सन्ति सर्वास्तास्तत्र सन्ति च
त्याला उंच गडकोटासारखी द्वारे आहेत आणि अनेक झाडांनी तो भरलेला आहे; ज्या ज्या प्रकारची झाडे आहेत, ती सर्व तिथे आहेत.
निरन्तरं पुष्पयुताः सदा फलसमन्विताः । नवपल्लवसंयुक्ताः परसौरभसङ्कुलाः
ती झाडे नेहमीच फुलांनी आणि फळांनी बहरलेली असतात, नव्या पालव्यांनी सजलेली आणि अत्यंत सुगंधाने भरलेली आहेत.