ब्राह्मणादीनां गायत्रीभिन्नान्यदेवोपासनाश्रद्धाहेतुनिरूपणम् व्यास उवाच कदाचिदथ काले तु दशपञ्चसमा विभो । प्राणिनां कर्मवशतो न ववर्ष शतक्रतुः
व्यास म्हणाले: एकदा, दहा-पंधरा वर्षांनी, सर्व प्राण्यांच्या कर्मामुळे, इंद्राने पाऊस पाडला नाही.
अनावृष्ट्यातिदुर्भिक्षमभवत्क्षयकारकम् । गहे गृहे शवानां तु संख्या कर्तुं न शक्यते
पावसाच्या अभावामुळे भयंकर दुष्काळ पडला आणि फार मोठं विनाश घडलं. प्रत्येक घरात इतकी प्रेतं पडली की मोजताही येईना.
केचिदश्वान्वराहान्वा भक्षयन्ति क्षुधार्दिताः । शवानि च मनुष्याणां भक्षयन्त्यपरे जनाः
काही लोक उपासमारीने घोडे किंवा रानडुक्कर खात होते, तर काही जण माणसांची प्रेतं खात होते.
बालकं बालजननी स्त्रियं पुरुष एव च । भक्षितुं चलिताः सर्वे क्षुधया पीडिता नराः
भूक लागून त्रस्त झालेल्या लोकांनी मुलं, त्यांच्या मातां, स्त्रिया आणि अगदी पुरुषांनाही खाण्यासाठी धाव घेतली.
ब्राह्मणा बहवस्तत्र विचारं चक्रुरुत्तमम् । तपोधनो गौतमोऽस्ति स नः खेदं हरिष्यति
तेव्हा तिथल्या अनेक ब्राह्मणांनी एकत्र येऊन विचार केला, 'इथे तपस्वी गौतम आहेत, ते आपली अडचण दूर करतील.'
सर्वैर्मिलित्वा गन्तव्यं गौतमस्याश्रमेऽधुना । गायत्रीजपसंसक्तगौतमस्याश्रमेऽधुना
सर्वांनी मिळून ठरवलं की, आता आपण गौतमांच्या आश्रमात जावं, जिथे गौतम गायत्रीच्या जपात तल्लीन आहेत.
सुभिक्षं श्रूयते तत्र प्राणिनो बहवो गताः । एवं विमृश्य भूदेवाः साग्निहोत्राः कुटुम्बिनः
ऐकलंय की तिथे भरपूर अन्न आहे आणि बरेच लोक तिथे गेले आहेत. असं ठरवून, अग्निहोत्र करणारे आणि कुटुंब असलेले ब्राह्मण,
सगोधनाः सदासाश्च गौतमस्याश्रमं ययुः । पूर्वदेशाद्ययुः केचित्केचिद्दक्षिणदेशतः
आपल्या गायी आणि नोकरांसह गौतमांच्या आश्रमाकडे गेले. काही पूर्व दिशेने, काही दक्षिणेकडून आले.
पाश्चात्या औत्तराहाश्च नानादिग्भ्यः समाययुः । दृष्ट्वा समाजं विप्राणां प्रणनाम स गौतमः
पश्चिम आणि उत्तर दिशेचेही लोक वेगवेगळ्या दिशांनी आले. ब्राह्मणांचा तो समूह पाहून गौतमांनी त्यांना नमस्कार केला.
आसनाद्युपचारैश्च पूजयामास वाडवान् । चकार कुशलप्रश्नं ततश्चागमकारणम्
गौतमांनी त्यांना आसन देऊन, योग्य आदराने सत्कार केला, त्यांची कुशल विचारली आणि मग येण्याचं कारण विचारलं.
ते सर्वे स्वस्ववृत्तान्तं कथयामासुरुत्स्मयाः । दृष्ट्वा तान्दुःखितान्विप्रानभयं दत्तवान्मुनिः
सर्वांनी आपापली दुःखद कहाणी सांगितली. ते ब्राह्मण दुःखी दिसताच, त्या ऋषींनी त्यांना धीर दिला.
युष्माकमेतत्सदनं भवद्दासोऽस्मि सर्वथा । का चिन्ता भवतां विप्रा मयि दासे विराजति
हे घर तुमचंच आहे; मी तुमचा सेवक आहे. मी असताना तुम्हाला कशाचीही चिंता कशाला?
धन्योऽहमस्मिन्समये यूयं सर्वे तपोधनाः । येषां दर्शनमात्रेण दुष्कृतं सुकृतायते
या क्षणी मी किती भाग्यवान आहे! कारण, तपश्चर्येने परिपूर्ण अशा तुम्हा सर्वांच्या केवळ दर्शनानेच पाप कर्म पुण्यात बदलते.
ते सर्वे पादरजसा पावयन्ति गृहं मम । को मदन्यो भवेद्धन्यो भवतां समनुग्रहात्
तुमच्या पायांच्या धुळीने माझे घर पवित्र होते; तुमच्या कृपेने माझ्यासारखा भाग्यवान दुसरा कोण असू शकतो?
स्थेयं सर्वैः सुखेनैव सन्ध्याजपपरायणैः । व्यास उवाच इति सर्वान्ममाश्वास्य गौतमो मुनिराट् ततः
संध्यावंदनाला मन लावून, सर्वांनी आनंदाने येथेच राहावे. व्यास म्हणतात—गौतम ऋषींनी सर्वांना असे धीर देऊन—
गायत्रीं प्रार्थयामास भक्तिसन्नतकन्धरः । नमो देवि महाविद्ये वेदमातः परात्परे
गौतम ऋषी भक्तिभावाने वाकलेला मस्तकाने गायत्री देवीची प्रार्थना करू लागला—'नमस्कार असो देवी, महान विद्या, वेदांची जननी, सर्वश्रेष्ठ परात्पर!'
व्याहृत्यादिमहामन्त्ररूपे प्रणवरूपिणि । साम्यावस्थात्मिके मातर्नमो ह्रींकाररूपिणि
'व्याहृती आणि महा मंत्रांचे स्वरूप, प्रणवाचा (ॐ) रूप, समत्वाच्या स्थितीची मूर्ती, आई, ह्रींकाराच्या रूपाला मी नमस्कार करतो.'
स्वाहास्वधास्वरूपे त्वां नमामि सकलार्थदाम् । भक्तकल्पलतां देवीमवस्थात्रयसाक्षिणीम्
'स्वाहा आणि स्वधा या रूपांनी असणाऱ्या, सर्व इच्छांची पूर्तता करणाऱ्या, भक्तांसाठी कल्पवृक्षासारख्या, तीन अवस्थांची साक्षी असणाऱ्या देवी, तुला मी नमस्कार करतो.'
तुर्यातीतस्वरूपां च सच्चिदानन्दरूपिणीम् । सर्ववेदान्तसंवेद्यां सूर्यमण्डलवासिनीम्
'चौथ्या अवस्थेपलीकडे असणारी, सत्-चित्-आनंदस्वरूप, सर्व वेदांतांनी जाणता येणारी, सूर्यमंडलात वास करणारी, तुला मी वंदन करतो.'
प्रातर्बालां रक्तवर्णां मध्याह्ने युवतीं पराम् । सायाह्ने कृष्णवर्णां तां वृद्धां नित्यं नमाम्यहम्
'प्रातःकाळी लाल वर्णाची बालिका, मध्यान्ही परम युवती, सायंकाळी कृष्णवर्णाची, आणि नेहमी वृद्धा अशा तुझ्या सर्व रूपांना मी नमस्कार करतो.'
सर्वभूतारणे देवि क्षमस्व परमेश्वरि । इति स्तुता जगन्माता प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ
'सर्व जीवांची आश्रय असणाऱ्या देवी, परमैश्वर्यवती, मला क्षमा कर.' अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर जगन्माता प्रत्यक्ष प्रकट झाली.
पूर्णपात्रं ददौ तस्मै येन स्यात्सर्वपोषणम् । उवाच मुनिमम्बा सा यं यं कामं त्वमिच्छसि
तिने त्याला एक भरलेले पात्र दिले, ज्यामुळे सर्व प्रकारचे पोषण मिळेल. मग आईने त्या ऋषीला सांगितले, 'तुला जे काही हवे आहे—'
तस्य पूर्तिकरं पात्रं मया दत्तं भविष्यति । इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी गायत्री परमा कला
'हे पात्र मी तुला दिले आहे, जे सर्व इच्छांची पूर्तता करील.' असे म्हणून गायत्री ही पराशक्ती अदृश्य झाली.
अन्नानां राशयस्तस्मानिर्गताः पर्वतोपमाः । षड्रसा विविधा राजंस्तृणानि विविधानि च
त्या पात्रातून पर्वतासारखे अन्नाचे राशी, सहा रसांचे आणि विविध प्रकारचे अन्न, तसेच अनेक प्रकारची गवत बाहेर आले.
भूषणानि च दिव्यानि क्षौमानि वसनानि च । यज्ञानां च समारम्भाः पात्राणि विविधानि च
त्यातून दिव्य दागिने, सुंदर वस्त्रे, यज्ञाची तयारी, आणि विविध पात्रेही बाहेर आली.
यद्यदिष्टमभूद्राजन् मुनेस्तस्य महात्मनः । तत्सर्वं निर्गतं तस्माद्गायत्रीपूर्णपात्रतः
त्या महान ऋषीच्या मनात ज्या ज्या गोष्टींची इच्छा होती, त्या सर्व त्या गायत्रीच्या पूर्ण पात्रातून प्रकट झाल्या.
अथाहूय मुनीन्सर्वान्मुनिराड् गौतमस्तदा । धनं धान्यं भूषणानि वसनानि ददौ मुदा
नंतर गौतम ऋषींनी सर्व ऋषींना बोलावले आणि आनंदाने त्यांना धन, धान्य, दागिने आणि वस्त्रे दिली.
गोमहिष्यादिपशवो निर्गताः पूर्णपात्रतः । निर्गतान्यज्ञसम्भारान्स्रुक्स्रुवप्रभृतीन्ददौ
त्या पूर्ण पात्रातून गायी, म्हशी आणि इतर जनावरे बाहेर आली; तसेच यज्ञासाठी लागणारे सर्व साहित्य, स्रुक-स्रुवा वगैरे दिले.
ते सर्वे मिलिता यज्ञांश्चक्रिरे मुनिवाक्यतः । स्थानं तदेव भूयिष्ठमभवत्स्वर्गसन्निभम्
सर्वांनी एकत्र येऊन ऋषींच्या सांगण्यावरून यज्ञ केला; ते स्थान अत्यंत शोभिवंत झाले, जणू काही स्वर्गच.
यत्किञ्चित् त्रिषु लोकेषु सुन्दरं वस्तु दृश्यते । तत्सर्वं तत्र निष्पन्नं गायत्रीदत्तपात्रतः
तीनही लोकांत जे काही सुंदर वस्तू दिसतात, त्या सर्व त्या गायत्रीने दिलेल्या पात्रातून तेथे प्रकट झाल्या.