देवराडसि यस्मात्त्वं यक्षं जानीहि तत्त्वतः । तत इन्द्रो महागर्वात्तद्यक्षं समुपाद्रवत्
'देवताधीशा, तूच आता यक्षाचं खरं स्वरूप जाणून घे.' मग महा-अभिमानानं भरलेला इंद्र त्या यक्षाजवळ गेला.
प्राद्रवच्च परं तेजो यक्षरूपं परात्परम् । अन्तर्धानं ततः प्राप तद्यक्षं वासवाग्रतः
तो त्या परात्पर तेजस्वी यक्षाच्या रूपाजवळ गेला, पण इंद्राच्या समोरच तो यक्ष अदृश्य झाला.
अतीव लज्जितो जातो वासवो देवराडपि । यक्षसम्भाषणाभावाल्लघुत्वं प्राप चेतसि
देवताधीश इंद्र फारच लाजला. यक्षाशी संवाद साधता न आल्यामुळे त्याच्या मनात तो स्वतःला अगदीच कमी समजू लागला.
अतः परं न गन्तव्यं मया तु सुरसंसदि । किं मया तत्र वक्तव्यं स्वलघुत्वं सुरान्प्रति
'आता यापुढे मी देवसभेत जाणार नाही. मी तिथे काय सांगू? मी तर देवांसमोर अगदीच क्षुद्र झालो आहे.'
देहत्यागो वरस्तस्मान्मानो हि महतां धनम् । माने नष्टे जीवितं तु मृतितुल्यं न संशयः
'म्हणून देहत्याग हाच उत्तम वर आहे. मोठ्या लोकांचं खऱ्या अर्थानं धन म्हणजे मान. मान गेला की, जीवन मृत्यूसमानच असतं — यात शंका नाही.'
इति निश्चित्य तत्रैव गर्वं हित्वा सुरेश्वरः । चरित्रमीदृशं यस्य तमेव शरणं गतः
असं ठरवून, तिथेच इंद्रानं आपला गर्व सोडला आणि ज्याचं असं चरित्र आहे, त्याच्याच शरण गेला.
तस्मिन्नेव क्षणे जाता व्योमवाणी नभस्तले । मायाबीजं सहस्राक्ष जप तेन सुखी भव
त्याच क्षणी आकाशातून वाणी आली — 'सहस्रदृष्टी, तू मायाबीज जप कर आणि त्यामुळे सुखी हो.'
ततो जजाप परमं मायाबीजं परात्परम् । लक्षवर्षं निराहारो ध्यानमीलितलोचनः
मग त्यानं परात्पर मायाबीजाचा जप केला — लक्ष वर्ष उपवास करत, डोळे मिटून ध्यानात मग्न राहिला.
अकस्माच्चैत्रमासीयनवम्यां मध्यगे रवौ । तदेवाविरभूत्तेजस्तस्मिन्नेव स्थले पुनः
अचानक चैत्र महिन्यातील शुद्ध नवमीला, सूर्य अगदी मध्यान्ही असताना, त्याच ठिकाणी पुन्हा ते तेज प्रकट झाले.
तेजोमण्डलमध्ये तु कुमारीं नवयौवनाम् । भास्वज्जपाप्रसूनाभां बालकोटिरविप्रभाम्
त्या तेजाच्या वर्तुळाच्या मध्ये एक नवयुवती कन्या दिसली, जी ताज्या जपाफुलासारखी लाल आणि उगवत्या सूर्यासारखी तेजस्वी होती.
बालशीतांशमुकुटां वस्त्रान्तर्व्यञ्जितस्तनीम् । चतुर्भिर्वरहस्तैस्तु वरपाशाङ्कुशाभयान्
तिच्या डोक्यावर बालचंद्राचा मुकुट होता, वस्त्राखाली तिचे उन्नत स्तन दिसत होते, आणि चार हातांत तिने वर, पाश, अंकुश आणि अभय दाखवणारा हस्त ठेवला होता.
दधानां रमणीयाङ्गीं कोमलाङ्गलतां शिवाम् । भक्तकल्पद्रुमामम्बां नानाभूषणभूषिताम्
ती रमणीय आणि कोमल अंगाची, शुभ्र आणि भक्तांसाठी इच्छापूर्ती करणारी आई, विविध दागिन्यांनी सजलेली होती.
त्रिनेत्रां मल्लिकामालाकबरीजूटशोभिताम् । चतुर्दिक्षु चतुर्वेदैर्मूर्तिमद्भिरभिष्टुताम्
तिला तीन डोळे होते, केसात मल्लिकेच्या माळा आणि कळींचा गुच्छ होता, आणि चारही दिशांना चार वेदांनी मूर्तिरूपात तिची स्तुती केली जात होती.
दन्तच्छटाभिरभितः पद्मरागीकृतक्षमाम् । प्रसन्तस्मेरवदनां कोटिकन्दर्पसुन्दराम्
तिच्या दातांच्या चमकाने पृथ्वी जणू कमळमण्यांनी मढवली आहे असे वाटत होते; तिचा चेहरा शांत, हसरा आणि कोट्यवधी मदनांपेक्षा सुंदर होता.
रक्ताम्बरपरीधानां रक्तचन्दनचर्चिताम् । उमाभिधानां पुरतो देवीं हैमवतीं शिवाम्
ती लाल वस्त्र परिधान केलेली, लाल चंदन लावलेली, 'उमा' नावाने प्रसिद्ध, हिमालयाची तेजस्वी कन्या आणि समोर उभी असलेली शुभ्र देवी होती.
निर्व्याजकरुणामूर्तिं सर्वकारणकारणाम् । ददर्श वासवस्तत्र प्रेमगद्गदितान्तरः
ती अगदी निखळ करुणेची मूर्ती, सर्व कारणांची कारण होती; तेथे वासवाने तिला पाहिले आणि त्याचे हृदय प्रेमाने भरून आले.
प्रेमाश्रुपूर्णनयनो रोमाञ्चिततनुस्ततः । दण्डवत्प्रणनामाथ पादयोर्जगदीशितुः
त्याच्या डोळ्यांत प्रेमाश्रू आले, शरीर रोमांचित झाले, आणि मग त्याने जगदीशितेच्या पायांवर पूर्ण दंडवत घातले.
तुष्टाव विविधैः स्तोत्रैर्भक्तिसन्नतकन्धरः । उवाच परमप्रीतः किमिदं यक्षमित्यपि
भक्तीने मस्तक झुकवून त्याने विविध स्तोत्रांनी तिची स्तुती केली आणि अत्यंत आनंदित होऊन विचारले, 'हे अद्भुत काय आहे?'
प्रादुर्भूतं च कस्मात्तद्वद सर्वं सुशोभने । इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रोवाच करुणार्णवा
‘हे सर्व कसे आणि का प्रकट झाले, हे मला सविस्तर सांग, हे सुंदरिनी.’ असे त्याचे बोल ऐकून करुणेच्या सागराने उत्तर दिले.
रूपं मदीयं ब्रह्मैतत्सर्वकारणकारणम् । मायाधिष्ठानभूतं तु सर्वसाक्षि निरामयम्
‘माझे हे रूप म्हणजेच ब्रह्म, सर्व कारणांची कारण; हे मायेचे अधिष्ठान आहे, सर्वांचे साक्षी आणि दुःखरहित आहे.’
सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि
‘तेच पद सर्व वेद ज्या गोष्टीचे वर्णन करतात, सर्व तपे जिची महती सांगतात, आणि जिच्या इच्छेने लोक ब्रह्मचर्य पाळतात, तेच पद मी तुला थोडक्यात सांगते.’
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म तदेवाहुश्च ह्रींमयम् । द्वे बीजे मम मन्त्रौ स्तो मुख्यत्वेन सुरोत्तम
‘ओंकार हेच एकाक्षर ब्रह्म आहे; तसेच ते ह्रींने बनलेले आहे असेही म्हणतात. हे दोन बीज माझ्या मंत्रात मुख्य आहेत, हे श्रेष्ठ देवांनो.’
भागद्वयवती यस्मात्सृजामि सकलं जगत् । तत्रैकभागः सम्प्रोक्तः सच्चिदानन्दनामकः
‘माझ्यात दोन भाग असल्यामुळे मी हे संपूर्ण जग निर्माण करते. त्यातील एक भाग 'सत्-चित्-आनंद' नावाने ओळखला जातो.’
मायाप्रकृतिसंज्ञस्तु द्वितीयो भाग ईरितः । सा च माया परा शक्तिः शक्तिमत्यहमीश्वरी
‘दुसरा भाग 'माया' किंवा 'प्रकृती' म्हणून ओळखला जातो. ही माया माझी पराशक्ती आहे; मी शक्तिमान आणि ईश्वरी आहे.’
चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयं ममाभिन्नत्वमागता । साम्यावस्थात्मिका चैषा माया मम सुरोत्तम
‘जसे चंद्र आणि त्याचे चांदणे वेगळे नसतात, तसेच ही माया माझ्यापासून वेगळी नाही. ही माया माझ्या समत्वाच्या अवस्थेत असते, हे श्रेष्ठ देवांनो.’
प्रलये सर्वजगतो मदभिन्नैव तिष्ठति । प्राणिकर्मपरीपाकवशतः पुनरेव हि
‘सर्व जगाचा प्रलय झाला की ती माया माझ्याशी एकरूप राहते; मग जिवांच्या कर्मानुसार ती पुन्हा प्रकट होते.’
रूपं तदेवमव्यक्तं व्यक्तीभावमुपैति च । अन्तर्मुखा तु यावस्था सा मायेत्यभिधीयते
ते रूप जे अदृश्य असतं, तेच मग जेंव्हा प्रकट होतं; आतल्या स्थितीला 'माया' असं नाव आहे.
बहिर्मुखा तु या माया तमःशब्देन सोच्यते । बहिर्मुखात्तमोरूपाज्जायते सत्त्वसम्भवः
माया जेंव्हा बाहेर वळते, तेंव्हा तिला 'अंधार' असं म्हणतात; या बाह्य अंधारातूनच सत्त्वाचा जन्म होतो.
रजोगुणस्तदैव स्यात्सर्गादौ सुरसत्तम । गुणत्रयात्मकाः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
सृष्टीच्या सुरुवातीला, हे श्रेष्ठ देवांनो, तिथेच रजोगुण उत्पन्न होतो; ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश हे तिघेही त्रिगुणात्मक आहेत असं सांगितलं जातं.
रजोगुणाधिको ब्रह्मा विष्णुः सत्त्वाधिको भवेत् । तमोगुणाधिको रुद्रः सर्वकारणरूपधृक्
ब्रह्मामध्ये रजोगुण जास्त आहे, विष्णूमध्ये सत्त्वगुण प्रबळ आहे, तर रुद्रामध्ये तमोगुण अधिक आहे; आणि तो सर्व कारणांचा मूळ आहे.