त्वमेव गत्वा जानीहि किमिदं यक्षमित्यपि । नान्यः कोऽपि समर्थोऽस्ति ज्ञातुं यक्षं परं महः
हे काम फक्त तुझंच आहे — तूच जाऊन हे यक्ष काय आहे ते शोधून काढ. दुसऱ्या कुणाच्याही हातून या यक्षाचं खरं स्वरूप समजणं शक्य नाही.
सहस्राक्षवचः श्रुत्वा गुणगौरवगुम्फितम् । साभिमानो जगामाशु यत्र यक्षं विराजते
सहस्रदृष्टीच्या त्या गौरवपूर्ण आणि कौतुकानं भरलेल्या शब्दांनी भारावून, तो अभिमानानं भरलेला, झपाट्यानं त्या यक्ष जिथे तेजानं चमकत होता तिथे गेला.
यक्षं दृष्ट्वा ततो वायुं प्रोवाच मृदुभाषया । कोऽसि त्वं त्वयि का शक्तिर्वद सर्वं ममाग्रतः
यक्षाला पाहून वायूनं मृदू शब्दांत विचारलं — 'तू कोण आहेस? तुझ्यात काय सामर्थ्य आहे? माझ्यासमोर सगळं सांग.'
ततो यक्षवचः श्रुत्वा गर्वेण मरुदब्रवीत् । मातरिश्वाहमस्मीति वायुरस्मीति चाब्रवीत्
यक्षाचे शब्द ऐकून, मरुत अभिमानानं म्हणाला — 'मी मातरिश्वा आहे, मीच वायू आहे.'
वीर्यं तु मयि सर्वस्य चालने ग्रहणेऽस्ति हि । मच्चेष्टया जगत्सर्वं सर्वव्यापारवद्भवेत्
'संपूर्ण जग हलवण्याचं आणि पकडण्याचं सामर्थ्य माझ्यात आहे. माझ्या हालचालीमुळेच सगळं विश्व कार्यरत राहतं.'
इति श्रुत्वा वायुवाणीं निजगाद परं महः । तृणमेतत्तवाग्रे यत्तच्चालय यथेप्सितम्
वायूची ही वाणी ऐकून, त्या पराक्रमी तेजानं सांगितलं — 'तुझ्यासमोरचं हे गवताचं पाते हवं तसं हलवून दाखव.'
नोचेद्गर्वं विहायैनं लज्जितो गच्छ वासवम् । श्रुत्वा यक्षवचो वायुः सर्वशक्तिसमन्वितः
'जर तुझ्या हातून जमलं नाही, तर अभिमान सोड आणि लाजून परत इंद्राकडे जा.' यक्षाची ही वाणी ऐकून, सर्व सामर्थ्यानं युक्त असलेला वायू —
उद्योगमकरोत्तच्च स्वस्थानान्न चचाल ह । लज्जितोऽगाद्देवपार्श्वे हित्वा गर्वं स चानिलः
प्रयत्न करू लागला, पण ते गवताचं पाते जागेवरून हललंच नाही. मग तो अनिल लाजून, अभिमान टाकून, देवांकडे गेला.
वृत्तान्तमवदत्सर्वं गर्वनिर्वापकारणम् । नैतञ्ज्ञातुं समर्थाः स्म मिथ्यागर्वाभिमानिनः
त्याने घडलेला सारा प्रकार सांगितला — आपला अभिमान का मोडला, हेही सांगितलं. आम्ही खोट्या गर्वानं भरलेलो असल्यामुळे हे समजणं आपल्याला जमत नाही, असं तो म्हणाला.
अलौकिकं भाति यक्षं तेजः परमदारुणम् । ततः सर्वे सुरगणाः सहस्राक्षं समूचिरे
तो यक्ष अलौकिक तेजानं प्रखरपणे उजळत होता. मग सगळे देवगण एकत्र येऊन सहस्रदृष्टी इंद्राला म्हणाले —
देवराडसि यस्मात्त्वं यक्षं जानीहि तत्त्वतः । तत इन्द्रो महागर्वात्तद्यक्षं समुपाद्रवत्
'देवताधीशा, तूच आता यक्षाचं खरं स्वरूप जाणून घे.' मग महा-अभिमानानं भरलेला इंद्र त्या यक्षाजवळ गेला.
प्राद्रवच्च परं तेजो यक्षरूपं परात्परम् । अन्तर्धानं ततः प्राप तद्यक्षं वासवाग्रतः
तो त्या परात्पर तेजस्वी यक्षाच्या रूपाजवळ गेला, पण इंद्राच्या समोरच तो यक्ष अदृश्य झाला.
अतीव लज्जितो जातो वासवो देवराडपि । यक्षसम्भाषणाभावाल्लघुत्वं प्राप चेतसि
देवताधीश इंद्र फारच लाजला. यक्षाशी संवाद साधता न आल्यामुळे त्याच्या मनात तो स्वतःला अगदीच कमी समजू लागला.
अतः परं न गन्तव्यं मया तु सुरसंसदि । किं मया तत्र वक्तव्यं स्वलघुत्वं सुरान्प्रति
'आता यापुढे मी देवसभेत जाणार नाही. मी तिथे काय सांगू? मी तर देवांसमोर अगदीच क्षुद्र झालो आहे.'
देहत्यागो वरस्तस्मान्मानो हि महतां धनम् । माने नष्टे जीवितं तु मृतितुल्यं न संशयः
'म्हणून देहत्याग हाच उत्तम वर आहे. मोठ्या लोकांचं खऱ्या अर्थानं धन म्हणजे मान. मान गेला की, जीवन मृत्यूसमानच असतं — यात शंका नाही.'
इति निश्चित्य तत्रैव गर्वं हित्वा सुरेश्वरः । चरित्रमीदृशं यस्य तमेव शरणं गतः
असं ठरवून, तिथेच इंद्रानं आपला गर्व सोडला आणि ज्याचं असं चरित्र आहे, त्याच्याच शरण गेला.
तस्मिन्नेव क्षणे जाता व्योमवाणी नभस्तले । मायाबीजं सहस्राक्ष जप तेन सुखी भव
त्याच क्षणी आकाशातून वाणी आली — 'सहस्रदृष्टी, तू मायाबीज जप कर आणि त्यामुळे सुखी हो.'
ततो जजाप परमं मायाबीजं परात्परम् । लक्षवर्षं निराहारो ध्यानमीलितलोचनः
मग त्यानं परात्पर मायाबीजाचा जप केला — लक्ष वर्ष उपवास करत, डोळे मिटून ध्यानात मग्न राहिला.
अकस्माच्चैत्रमासीयनवम्यां मध्यगे रवौ । तदेवाविरभूत्तेजस्तस्मिन्नेव स्थले पुनः
अचानक चैत्र महिन्यातील शुद्ध नवमीला, सूर्य अगदी मध्यान्ही असताना, त्याच ठिकाणी पुन्हा ते तेज प्रकट झाले.
तेजोमण्डलमध्ये तु कुमारीं नवयौवनाम् । भास्वज्जपाप्रसूनाभां बालकोटिरविप्रभाम्
त्या तेजाच्या वर्तुळाच्या मध्ये एक नवयुवती कन्या दिसली, जी ताज्या जपाफुलासारखी लाल आणि उगवत्या सूर्यासारखी तेजस्वी होती.
बालशीतांशमुकुटां वस्त्रान्तर्व्यञ्जितस्तनीम् । चतुर्भिर्वरहस्तैस्तु वरपाशाङ्कुशाभयान्
तिच्या डोक्यावर बालचंद्राचा मुकुट होता, वस्त्राखाली तिचे उन्नत स्तन दिसत होते, आणि चार हातांत तिने वर, पाश, अंकुश आणि अभय दाखवणारा हस्त ठेवला होता.
दधानां रमणीयाङ्गीं कोमलाङ्गलतां शिवाम् । भक्तकल्पद्रुमामम्बां नानाभूषणभूषिताम्
ती रमणीय आणि कोमल अंगाची, शुभ्र आणि भक्तांसाठी इच्छापूर्ती करणारी आई, विविध दागिन्यांनी सजलेली होती.
त्रिनेत्रां मल्लिकामालाकबरीजूटशोभिताम् । चतुर्दिक्षु चतुर्वेदैर्मूर्तिमद्भिरभिष्टुताम्
तिला तीन डोळे होते, केसात मल्लिकेच्या माळा आणि कळींचा गुच्छ होता, आणि चारही दिशांना चार वेदांनी मूर्तिरूपात तिची स्तुती केली जात होती.
दन्तच्छटाभिरभितः पद्मरागीकृतक्षमाम् । प्रसन्तस्मेरवदनां कोटिकन्दर्पसुन्दराम्
तिच्या दातांच्या चमकाने पृथ्वी जणू कमळमण्यांनी मढवली आहे असे वाटत होते; तिचा चेहरा शांत, हसरा आणि कोट्यवधी मदनांपेक्षा सुंदर होता.
रक्ताम्बरपरीधानां रक्तचन्दनचर्चिताम् । उमाभिधानां पुरतो देवीं हैमवतीं शिवाम्
ती लाल वस्त्र परिधान केलेली, लाल चंदन लावलेली, 'उमा' नावाने प्रसिद्ध, हिमालयाची तेजस्वी कन्या आणि समोर उभी असलेली शुभ्र देवी होती.
निर्व्याजकरुणामूर्तिं सर्वकारणकारणाम् । ददर्श वासवस्तत्र प्रेमगद्गदितान्तरः
ती अगदी निखळ करुणेची मूर्ती, सर्व कारणांची कारण होती; तेथे वासवाने तिला पाहिले आणि त्याचे हृदय प्रेमाने भरून आले.
प्रेमाश्रुपूर्णनयनो रोमाञ्चिततनुस्ततः । दण्डवत्प्रणनामाथ पादयोर्जगदीशितुः
त्याच्या डोळ्यांत प्रेमाश्रू आले, शरीर रोमांचित झाले, आणि मग त्याने जगदीशितेच्या पायांवर पूर्ण दंडवत घातले.
तुष्टाव विविधैः स्तोत्रैर्भक्तिसन्नतकन्धरः । उवाच परमप्रीतः किमिदं यक्षमित्यपि
भक्तीने मस्तक झुकवून त्याने विविध स्तोत्रांनी तिची स्तुती केली आणि अत्यंत आनंदित होऊन विचारले, 'हे अद्भुत काय आहे?'
प्रादुर्भूतं च कस्मात्तद्वद सर्वं सुशोभने । इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रोवाच करुणार्णवा
‘हे सर्व कसे आणि का प्रकट झाले, हे मला सविस्तर सांग, हे सुंदरिनी.’ असे त्याचे बोल ऐकून करुणेच्या सागराने उत्तर दिले.
रूपं मदीयं ब्रह्मैतत्सर्वकारणकारणम् । मायाधिष्ठानभूतं तु सर्वसाक्षि निरामयम्
‘माझे हे रूप म्हणजेच ब्रह्म, सर्व कारणांची कारण; हे मायेचे अधिष्ठान आहे, सर्वांचे साक्षी आणि दुःखरहित आहे.’