यक्षस्य निकटे गत्वा प्रष्टव्यं कस्त्वमित्यपि । बलाबलं ततो ज्ञात्वा कर्तव्या तु प्रतिक्रिया
'आपण त्या यक्षाजवळ जाऊन विचारू या, ''तू कोण आहेस?'' मग त्याची ताकद किंवा कमजोरी कळल्यावर पुढे काय करायचं ते ठरवू.'
ततो वह्निं समाहूय प्रोवाचेन्द्रः सुराधिपः । गच्छ वह्ने त्वमस्माकं यतोऽसि मुखमुत्तमम्
मग देवांचा राजा इंद्राने अग्नीला बोलावलं आणि म्हणाला, 'अग्ने, तू आमच्यातला श्रेष्ठ आहेस, म्हणून तू जा.'
ततो गत्वा तु जानीहि किमिदं यक्षमित्यपि । सहस्राक्षवचः श्रुत्वा स्वपराक्रमगर्भितम्
'जा आणि हे यक्ष काय आहे ते शोधून ये,' असं हजार डोळ्यांच्या इंद्राच्या, आपल्या सामर्थ्याचा गर्व असलेल्या, शब्दांनी सांगितलं.
वेगात्स निर्गतो वह्निर्ययौ यक्षस्य सन्निधौ । तदा प्रोवाच यक्षस्तं त्वं कोऽसीति हुताशनम्
अग्नी वेगाने निघून त्या यक्षाजवळ गेला. तेव्हा यक्षाने त्याला विचारलं, 'हुताशना, तू कोण आहेस?'
वीर्यं च त्वयि किं यत्तद्वद सर्वं ममाग्रतः । अग्निरस्मि तथा जातवेदा अस्मीति सोऽब्रवीत्
'तुझ्यात काय सामर्थ्य आहे, ते सगळं माझ्यासमोर सांग.' त्यावर तो म्हणाला, 'मी अग्नी आहे, मला जातवेद म्हणतात.'
सर्वस्य दहने शक्तिर्मयि विश्वस्य तिष्ठति । तदा यक्षं परं तेजस्तदग्रे निदधौ तृणम्
'संपूर्ण विश्व जाळण्याची शक्ती माझ्यात आहे.' मग त्या यक्षाने अत्यंत तेजस्वी एक तृण त्याच्या समोर ठेवलं.
दहैनं यदि ते शक्तिर्विश्वस्य दहनेऽस्ति हि । तदा सर्वबलेनैवाकरोद्यत्नं हुताशनः
'जर तुझ्यात विश्व जाळण्याची शक्ती असेल, तर हे तृण जाळून दाखव.' मग हुताशनाने आपली सगळी ताकद लावून प्रयत्न केला.
न शशाक तृणं दग्धुं लज्जितोऽगात्सुरान्प्रति । पृष्टे देवैस्तु वृत्तान्ते सर्वं प्रोवाच हव्यभुक्
पण त्याला ते तृण जाळता आलं नाही. तो लाजून देवांकडे परत गेला. देवांनी विचारल्यावर हव्यभुक अग्नीने सगळा प्रकार सांगितला.
वृथाभिमानो ह्यस्माकं सर्वेशत्वादिके सुराः । ततस्तु वृत्रहा वायुं समाहूयेदमब्रवीत्
'आपण सर्वश्रेष्ठ असल्याचा आपला गर्व व्यर्थ ठरला, हे देवहो.' मग वृत्रहाचा वध करणाऱ्या इंद्राने वायूला बोलावून हे शब्द सांगितले.
त्वयि प्रोतं जगत्सर्वं त्वच्चेष्टाभिस्तु चेष्टितम् । त्वं प्राणरूपः सर्वेषां सर्वशक्तिविधारकः
'संपूर्ण जग तुझ्यात गुंफलेलं आहे, आणि तुझ्या हालचालींमुळेच सर्व क्रिया घडतात. तू सर्वांचा प्राणरूप आहेस, सर्व शक्ती तुझ्यात आहे.'
त्वमेव गत्वा जानीहि किमिदं यक्षमित्यपि । नान्यः कोऽपि समर्थोऽस्ति ज्ञातुं यक्षं परं महः
हे काम फक्त तुझंच आहे — तूच जाऊन हे यक्ष काय आहे ते शोधून काढ. दुसऱ्या कुणाच्याही हातून या यक्षाचं खरं स्वरूप समजणं शक्य नाही.
सहस्राक्षवचः श्रुत्वा गुणगौरवगुम्फितम् । साभिमानो जगामाशु यत्र यक्षं विराजते
सहस्रदृष्टीच्या त्या गौरवपूर्ण आणि कौतुकानं भरलेल्या शब्दांनी भारावून, तो अभिमानानं भरलेला, झपाट्यानं त्या यक्ष जिथे तेजानं चमकत होता तिथे गेला.
यक्षं दृष्ट्वा ततो वायुं प्रोवाच मृदुभाषया । कोऽसि त्वं त्वयि का शक्तिर्वद सर्वं ममाग्रतः
यक्षाला पाहून वायूनं मृदू शब्दांत विचारलं — 'तू कोण आहेस? तुझ्यात काय सामर्थ्य आहे? माझ्यासमोर सगळं सांग.'
ततो यक्षवचः श्रुत्वा गर्वेण मरुदब्रवीत् । मातरिश्वाहमस्मीति वायुरस्मीति चाब्रवीत्
यक्षाचे शब्द ऐकून, मरुत अभिमानानं म्हणाला — 'मी मातरिश्वा आहे, मीच वायू आहे.'
वीर्यं तु मयि सर्वस्य चालने ग्रहणेऽस्ति हि । मच्चेष्टया जगत्सर्वं सर्वव्यापारवद्भवेत्
'संपूर्ण जग हलवण्याचं आणि पकडण्याचं सामर्थ्य माझ्यात आहे. माझ्या हालचालीमुळेच सगळं विश्व कार्यरत राहतं.'
इति श्रुत्वा वायुवाणीं निजगाद परं महः । तृणमेतत्तवाग्रे यत्तच्चालय यथेप्सितम्
वायूची ही वाणी ऐकून, त्या पराक्रमी तेजानं सांगितलं — 'तुझ्यासमोरचं हे गवताचं पाते हवं तसं हलवून दाखव.'
नोचेद्गर्वं विहायैनं लज्जितो गच्छ वासवम् । श्रुत्वा यक्षवचो वायुः सर्वशक्तिसमन्वितः
'जर तुझ्या हातून जमलं नाही, तर अभिमान सोड आणि लाजून परत इंद्राकडे जा.' यक्षाची ही वाणी ऐकून, सर्व सामर्थ्यानं युक्त असलेला वायू —
उद्योगमकरोत्तच्च स्वस्थानान्न चचाल ह । लज्जितोऽगाद्देवपार्श्वे हित्वा गर्वं स चानिलः
प्रयत्न करू लागला, पण ते गवताचं पाते जागेवरून हललंच नाही. मग तो अनिल लाजून, अभिमान टाकून, देवांकडे गेला.
वृत्तान्तमवदत्सर्वं गर्वनिर्वापकारणम् । नैतञ्ज्ञातुं समर्थाः स्म मिथ्यागर्वाभिमानिनः
त्याने घडलेला सारा प्रकार सांगितला — आपला अभिमान का मोडला, हेही सांगितलं. आम्ही खोट्या गर्वानं भरलेलो असल्यामुळे हे समजणं आपल्याला जमत नाही, असं तो म्हणाला.
अलौकिकं भाति यक्षं तेजः परमदारुणम् । ततः सर्वे सुरगणाः सहस्राक्षं समूचिरे
तो यक्ष अलौकिक तेजानं प्रखरपणे उजळत होता. मग सगळे देवगण एकत्र येऊन सहस्रदृष्टी इंद्राला म्हणाले —
देवराडसि यस्मात्त्वं यक्षं जानीहि तत्त्वतः । तत इन्द्रो महागर्वात्तद्यक्षं समुपाद्रवत्
'देवताधीशा, तूच आता यक्षाचं खरं स्वरूप जाणून घे.' मग महा-अभिमानानं भरलेला इंद्र त्या यक्षाजवळ गेला.
प्राद्रवच्च परं तेजो यक्षरूपं परात्परम् । अन्तर्धानं ततः प्राप तद्यक्षं वासवाग्रतः
तो त्या परात्पर तेजस्वी यक्षाच्या रूपाजवळ गेला, पण इंद्राच्या समोरच तो यक्ष अदृश्य झाला.
अतीव लज्जितो जातो वासवो देवराडपि । यक्षसम्भाषणाभावाल्लघुत्वं प्राप चेतसि
देवताधीश इंद्र फारच लाजला. यक्षाशी संवाद साधता न आल्यामुळे त्याच्या मनात तो स्वतःला अगदीच कमी समजू लागला.
अतः परं न गन्तव्यं मया तु सुरसंसदि । किं मया तत्र वक्तव्यं स्वलघुत्वं सुरान्प्रति
'आता यापुढे मी देवसभेत जाणार नाही. मी तिथे काय सांगू? मी तर देवांसमोर अगदीच क्षुद्र झालो आहे.'
देहत्यागो वरस्तस्मान्मानो हि महतां धनम् । माने नष्टे जीवितं तु मृतितुल्यं न संशयः
'म्हणून देहत्याग हाच उत्तम वर आहे. मोठ्या लोकांचं खऱ्या अर्थानं धन म्हणजे मान. मान गेला की, जीवन मृत्यूसमानच असतं — यात शंका नाही.'
इति निश्चित्य तत्रैव गर्वं हित्वा सुरेश्वरः । चरित्रमीदृशं यस्य तमेव शरणं गतः
असं ठरवून, तिथेच इंद्रानं आपला गर्व सोडला आणि ज्याचं असं चरित्र आहे, त्याच्याच शरण गेला.
तस्मिन्नेव क्षणे जाता व्योमवाणी नभस्तले । मायाबीजं सहस्राक्ष जप तेन सुखी भव
त्याच क्षणी आकाशातून वाणी आली — 'सहस्रदृष्टी, तू मायाबीज जप कर आणि त्यामुळे सुखी हो.'
ततो जजाप परमं मायाबीजं परात्परम् । लक्षवर्षं निराहारो ध्यानमीलितलोचनः
मग त्यानं परात्पर मायाबीजाचा जप केला — लक्ष वर्ष उपवास करत, डोळे मिटून ध्यानात मग्न राहिला.
अकस्माच्चैत्रमासीयनवम्यां मध्यगे रवौ । तदेवाविरभूत्तेजस्तस्मिन्नेव स्थले पुनः
अचानक चैत्र महिन्यातील शुद्ध नवमीला, सूर्य अगदी मध्यान्ही असताना, त्याच ठिकाणी पुन्हा ते तेज प्रकट झाले.
तेजोमण्डलमध्ये तु कुमारीं नवयौवनाम् । भास्वज्जपाप्रसूनाभां बालकोटिरविप्रभाम्
त्या तेजाच्या वर्तुळाच्या मध्ये एक नवयुवती कन्या दिसली, जी ताज्या जपाफुलासारखी लाल आणि उगवत्या सूर्यासारखी तेजस्वी होती.