नानाशस्त्रप्रहरणं नानामायाविचित्रितम् । जगत्क्षयकरं नूनं तेषां युद्धमभून्नृप
त्या युद्धात अनेक प्रकारची शस्त्रे आणि विविध मायांचे प्रयोग झाले; खरोखरच, त्या युद्धामुळे जगाचा विनाश होईल असे वाटत होते, राजन.
पराशक्तिकृपावेशाद्देवैर्दैत्या जिता युधि । भुवं स्वर्गं परित्यज्य गताः पातालवेश्मनि
पराशक्तीच्या कृपेने, देवांनी त्या युद्धात दैत्यांना जिंकले; मग दैत्यांनी पृथ्वी आणि स्वर्ग सोडून पाताळात आश्रय घेतला.
ततः प्रहर्षिता देवाः स्वपराक्रमवर्णनम् । चक्रुः परस्परं मोहात्साभिमानाः समन्ततः
मग देवता फार आनंदित झाल्या आणि गर्व व भ्रमामुळे सगळीकडे एकमेकांसमोर आपली शौर्ये आणि सामर्थ्याची बढाई करू लागल्या.
जयोऽस्माकं कुतो न स्यादस्माकं महिमा यतः । सर्वोत्तरः कुत्र दैत्याः पामरा निष्पराक्रमाः
आपली महती सर्वांपेक्षा मोठी आहे, मग विजय आपलाच का होऊ नये? त्या दैत्यांची काय बिशाद? ते तर अगदी क्षुद्र आणि शक्तिहीन आहेत.
सृष्टिस्थितिक्षयकरा वयं सर्वे यशस्विनः । अस्मदग्रे पामराणां दैत्यानां चैव का कथा
आपणच हे विश्व निर्माण करतो, टिकवतो आणि नाश करतो, आपणच खरे कीर्तीमान आहोत. आपल्या पुढे त्या नीच दैत्यांची काय कथा?
पराशक्तिप्रभावं ते न ज्ञात्वा मोहमागताः । तेषामनुग्रहं कर्तुं तदैव जगदम्बिका
परमशक्तीचा खरा प्रभाव न कळता ते भ्रमित झाले. त्याच वेळी जगदंबा त्यांच्यावर कृपा करण्यासाठी प्रकट झाली.
प्रादुरासीत्कृपापूर्णा यक्षरूपेण भूमिप । कोटिसूर्यप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम्
राजा, त्या वेळी ती पूर्ण दयाळू होऊन यक्षाच्या रूपात प्रकट झाली. तिच्या तेजाने कोटी सूर्यांसारखी उजळ, आणि कोटी चंद्रांसारखी शीतल होती.
विद्युत्कोटिसमानाभं हस्तपादादिवर्जितम् । अदृष्टपूर्वं तद्दृष्ट्वा तेजः परमसुन्दरम्
तीचं तेज कोटी वीजांसारखं होतं, तिचे हातपाय नव्हते. असं अद्भुत आणि अप्रतिम तेज त्यांनी प्रथमच पाहिलं.
सविस्मयास्तदा प्रोचुः किमिदं किमिदं त्विति । दैत्यानां चेष्टितं किं वा माया कापि महीयसी
ते सगळे आश्चर्यचकित होऊन म्हणाले, 'हे काय आहे? हे काय आहे? हे दैत्यांचं काही कृत्य आहे का, की एखादी अद्भुत माया आहे?'
केनचिन्निर्मिता वाथ देवानां स्मयकारिणी । सम्भूय ते तदा सर्वे विचारं चक्रुरुत्तमम्
'किंवा हे कुणी देवतांना गर्व वाटावा म्हणून तयार केलं आहे का?' असं म्हणत सगळे एकत्र जमून खोल विचार करू लागले.
यक्षस्य निकटे गत्वा प्रष्टव्यं कस्त्वमित्यपि । बलाबलं ततो ज्ञात्वा कर्तव्या तु प्रतिक्रिया
'आपण त्या यक्षाजवळ जाऊन विचारू या, ''तू कोण आहेस?'' मग त्याची ताकद किंवा कमजोरी कळल्यावर पुढे काय करायचं ते ठरवू.'
ततो वह्निं समाहूय प्रोवाचेन्द्रः सुराधिपः । गच्छ वह्ने त्वमस्माकं यतोऽसि मुखमुत्तमम्
मग देवांचा राजा इंद्राने अग्नीला बोलावलं आणि म्हणाला, 'अग्ने, तू आमच्यातला श्रेष्ठ आहेस, म्हणून तू जा.'
ततो गत्वा तु जानीहि किमिदं यक्षमित्यपि । सहस्राक्षवचः श्रुत्वा स्वपराक्रमगर्भितम्
'जा आणि हे यक्ष काय आहे ते शोधून ये,' असं हजार डोळ्यांच्या इंद्राच्या, आपल्या सामर्थ्याचा गर्व असलेल्या, शब्दांनी सांगितलं.
वेगात्स निर्गतो वह्निर्ययौ यक्षस्य सन्निधौ । तदा प्रोवाच यक्षस्तं त्वं कोऽसीति हुताशनम्
अग्नी वेगाने निघून त्या यक्षाजवळ गेला. तेव्हा यक्षाने त्याला विचारलं, 'हुताशना, तू कोण आहेस?'
वीर्यं च त्वयि किं यत्तद्वद सर्वं ममाग्रतः । अग्निरस्मि तथा जातवेदा अस्मीति सोऽब्रवीत्
'तुझ्यात काय सामर्थ्य आहे, ते सगळं माझ्यासमोर सांग.' त्यावर तो म्हणाला, 'मी अग्नी आहे, मला जातवेद म्हणतात.'
सर्वस्य दहने शक्तिर्मयि विश्वस्य तिष्ठति । तदा यक्षं परं तेजस्तदग्रे निदधौ तृणम्
'संपूर्ण विश्व जाळण्याची शक्ती माझ्यात आहे.' मग त्या यक्षाने अत्यंत तेजस्वी एक तृण त्याच्या समोर ठेवलं.
दहैनं यदि ते शक्तिर्विश्वस्य दहनेऽस्ति हि । तदा सर्वबलेनैवाकरोद्यत्नं हुताशनः
'जर तुझ्यात विश्व जाळण्याची शक्ती असेल, तर हे तृण जाळून दाखव.' मग हुताशनाने आपली सगळी ताकद लावून प्रयत्न केला.
न शशाक तृणं दग्धुं लज्जितोऽगात्सुरान्प्रति । पृष्टे देवैस्तु वृत्तान्ते सर्वं प्रोवाच हव्यभुक्
पण त्याला ते तृण जाळता आलं नाही. तो लाजून देवांकडे परत गेला. देवांनी विचारल्यावर हव्यभुक अग्नीने सगळा प्रकार सांगितला.
वृथाभिमानो ह्यस्माकं सर्वेशत्वादिके सुराः । ततस्तु वृत्रहा वायुं समाहूयेदमब्रवीत्
'आपण सर्वश्रेष्ठ असल्याचा आपला गर्व व्यर्थ ठरला, हे देवहो.' मग वृत्रहाचा वध करणाऱ्या इंद्राने वायूला बोलावून हे शब्द सांगितले.
त्वयि प्रोतं जगत्सर्वं त्वच्चेष्टाभिस्तु चेष्टितम् । त्वं प्राणरूपः सर्वेषां सर्वशक्तिविधारकः
'संपूर्ण जग तुझ्यात गुंफलेलं आहे, आणि तुझ्या हालचालींमुळेच सर्व क्रिया घडतात. तू सर्वांचा प्राणरूप आहेस, सर्व शक्ती तुझ्यात आहे.'
त्वमेव गत्वा जानीहि किमिदं यक्षमित्यपि । नान्यः कोऽपि समर्थोऽस्ति ज्ञातुं यक्षं परं महः
हे काम फक्त तुझंच आहे — तूच जाऊन हे यक्ष काय आहे ते शोधून काढ. दुसऱ्या कुणाच्याही हातून या यक्षाचं खरं स्वरूप समजणं शक्य नाही.
सहस्राक्षवचः श्रुत्वा गुणगौरवगुम्फितम् । साभिमानो जगामाशु यत्र यक्षं विराजते
सहस्रदृष्टीच्या त्या गौरवपूर्ण आणि कौतुकानं भरलेल्या शब्दांनी भारावून, तो अभिमानानं भरलेला, झपाट्यानं त्या यक्ष जिथे तेजानं चमकत होता तिथे गेला.
यक्षं दृष्ट्वा ततो वायुं प्रोवाच मृदुभाषया । कोऽसि त्वं त्वयि का शक्तिर्वद सर्वं ममाग्रतः
यक्षाला पाहून वायूनं मृदू शब्दांत विचारलं — 'तू कोण आहेस? तुझ्यात काय सामर्थ्य आहे? माझ्यासमोर सगळं सांग.'
ततो यक्षवचः श्रुत्वा गर्वेण मरुदब्रवीत् । मातरिश्वाहमस्मीति वायुरस्मीति चाब्रवीत्
यक्षाचे शब्द ऐकून, मरुत अभिमानानं म्हणाला — 'मी मातरिश्वा आहे, मीच वायू आहे.'
वीर्यं तु मयि सर्वस्य चालने ग्रहणेऽस्ति हि । मच्चेष्टया जगत्सर्वं सर्वव्यापारवद्भवेत्
'संपूर्ण जग हलवण्याचं आणि पकडण्याचं सामर्थ्य माझ्यात आहे. माझ्या हालचालीमुळेच सगळं विश्व कार्यरत राहतं.'
इति श्रुत्वा वायुवाणीं निजगाद परं महः । तृणमेतत्तवाग्रे यत्तच्चालय यथेप्सितम्
वायूची ही वाणी ऐकून, त्या पराक्रमी तेजानं सांगितलं — 'तुझ्यासमोरचं हे गवताचं पाते हवं तसं हलवून दाखव.'
नोचेद्गर्वं विहायैनं लज्जितो गच्छ वासवम् । श्रुत्वा यक्षवचो वायुः सर्वशक्तिसमन्वितः
'जर तुझ्या हातून जमलं नाही, तर अभिमान सोड आणि लाजून परत इंद्राकडे जा.' यक्षाची ही वाणी ऐकून, सर्व सामर्थ्यानं युक्त असलेला वायू —
उद्योगमकरोत्तच्च स्वस्थानान्न चचाल ह । लज्जितोऽगाद्देवपार्श्वे हित्वा गर्वं स चानिलः
प्रयत्न करू लागला, पण ते गवताचं पाते जागेवरून हललंच नाही. मग तो अनिल लाजून, अभिमान टाकून, देवांकडे गेला.
वृत्तान्तमवदत्सर्वं गर्वनिर्वापकारणम् । नैतञ्ज्ञातुं समर्थाः स्म मिथ्यागर्वाभिमानिनः
त्याने घडलेला सारा प्रकार सांगितला — आपला अभिमान का मोडला, हेही सांगितलं. आम्ही खोट्या गर्वानं भरलेलो असल्यामुळे हे समजणं आपल्याला जमत नाही, असं तो म्हणाला.
अलौकिकं भाति यक्षं तेजः परमदारुणम् । ततः सर्वे सुरगणाः सहस्राक्षं समूचिरे
तो यक्ष अलौकिक तेजानं प्रखरपणे उजळत होता. मग सगळे देवगण एकत्र येऊन सहस्रदृष्टी इंद्राला म्हणाले —