अथ वह्निं समादाय पात्रेण पुरतो न्यसेत् । क्रव्यादांशं परित्यज्य पूर्वोक्तैर्वीक्षणादिभिः
नंतर अग्नी घेऊन, तो भांड्यात पुढे ठेवावा, अशुद्ध भाग बाजूला काढावा आणि पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे पाहणे व इतर कृती कराव्यात.
संस्कृत्य वह्निं रं बीजमुच्चार्य तदनन्तरम् । चैतन्यं योजयेत्तस्मिन्प्रणवेनाभिमन्त्रयेत्
अग्नीची संस्कार करून, मग 'रं' बीज उच्चारावे, त्यात चेतना संचारावी आणि प्रणव मंत्राने त्याचे अभिमंत्रण करावे.
सप्तवारं ततो धेनुमुद्रां सन्दर्शयेद्गुरुः । शरेण रक्षितं कृत्वा तनुत्रेणावगुण्ठयेत्
यानंतर गुरुने गाईची मुद्रा सात वेळा दाखवावी, बाण मुद्रेने त्याचे रक्षण करावे आणि तनु मुद्रा करून झाकावे.
अर्चितं त्रिः परिभ्राम्य प्रादक्षिण्येन सत्तमः । कुण्डोपरि जपंस्तारं जानुस्पृष्टमहीतलः
पूजा झाल्यावर, तो तीन वेळा दक्षिणेकडून प्रदक्षिणा करावी; गुडघे जमिनीला लावून, कुंडावर जप करावा.
शिवबीजधिया देव्या योनौ वह्निं विनिक्षिपेत् । आचामयेत्ततो देवं देवीं च जगदम्बिकाम्
शिव बीजाचा विचार करून, अग्नी देवीच्या योनिमध्ये ठेवावा; नंतर देव आणि जगदंबा देवीस आचमन द्यावे.
चित्पिङ्गल हनदहपचयुग्मं ततः परम् । सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहा मन्त्रोऽयं वह्निदीपने
'चित्पिंगळ हनदहपचयुग्मं सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहा' हा मंत्र अग्नी प्रज्वलित करण्यासाठी आहे.
अग्निं प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् । सुवर्णवर्णममलं समिद्धं विश्वतोमुखम्
प्रज्वलित, सर्व जन्मांचा जाणणारा, होम स्वीकारणारा, सुवर्णवर्णाचा, निर्मळ, चांगला पेटलेला आणि सर्व दिशांना तोंड असलेल्या अग्नीला मी वंदन करतो.
मन्त्रेणानेन तं वह्निं स्तुवीत परमादरात् । ततो न्यसेद्वह्निमन्त्रं षडङ्गं देशिकोत्तमः
या मंत्राने अग्नीचे अत्यंत आदराने स्तवन करावे; त्यानंतर श्रेष्ठ गुरुने षडंग अग्नी मंत्र ठेवावा.
सहस्रार्चिः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठपुरुषः स्मृतः । धूमव्यापी सप्तजिह्वो धनुर्धर इति क्रमात्
तो हजार ज्योती असलेला, मंगलाने परिपूर्ण, उठलेला पुरुष, धुराने व्यापलेला, सात जिह्वा असलेला आणि धनुष्य धारण करणारा म्हणून ओळखला जातो.
जातियुक्ताः षडङ्गाः स्युः पूर्वस्थानेषु विन्यसेत् । ध्यायेद्वह्निं हेमवर्णं त्रिनेत्रं पद्मसंस्थितम्
षडंग मंत्र त्यांच्या त्यांच्या योग्य स्थानी ठेवावेत; अग्नीला सुवर्णवर्णाचा, तीन डोळे असलेला आणि कमळावर बसलेला म्हणून ध्यान करावे.
इष्टशक्तिस्वस्तिकाभीर्धारकं मङ्गलं परम् । परिषिञ्चेत्ततः कुण्डं मेखलोपरि मन्त्रवित्
इच्छित शक्तींच्या आणि स्वस्तिकाच्या शुभ चिन्हांनी साधकाने वेदी शुद्ध करावी, त्यामुळे ती अत्यंत मंगलमय होते. त्यानंतर मंत्र जाणणाऱ्याने मेखला ओलांडून कुंडावर पाणी शिंपडावे.
दर्भैः परिस्तरेत्पश्चात्परिधीन्विन्यसेदथ । त्रिकोणवृत्तषट्कोणं साष्टपत्रं सभूपुरम्
नंतर कुंडाभोवती दुर्वा घालाव्यात, मग त्रिकोण, वर्तुळ, षटकोण, आठ पाकळ्यांचे कमळ आणि भोवतालची चौकट अशा सीमा आखाव्यात.
यन्त्रं विभावयेद्वह्नेः पूर्वं वा संलिखेदथ । तन्मध्ये पूजयेद्वह्निं मन्त्रेणानेन वै मुने
आधी अग्नीचे यंत्र मनात ठसवावे किंवा ते काढावे; मग त्या यंत्राच्या मध्यभागी, हे मुनी, या मंत्राने अग्नीची पूजा करावी.
वैश्वानर ततो जातवेदः पश्चादिहावह । लोहिताक्षपदं प्रोक्त्वा सर्वकर्माणि साधय
सर्वप्रथम 'वैश्वानर', मग 'जातवेद', त्यानंतर 'इहावह' या नावांचा उच्चार करावा; लाल डोळ्याच्या रूपाचा स्मरण करून सर्व कर्मे साध्य करावीत.
वह्निजायान्तको मन्त्रस्तेन वह्निं तु पूजयेत् । मध्ये षट्स्वपि कोणेषु हिरण्या गगना तथा
'वह्निजयान्तक' या मंत्राने अग्नीची पूजा करावी; मध्यभागी आणि सहा कोपऱ्यांमध्ये सोनं आणि आकाश यांचीही स्थापना करावी.
रक्ता कृष्णा सुप्रभा च बहुरूपातिरक्तिका । पूजयेत्सप्तजिह्वास्ताः केसरेष्वङ्गपूजनम्
लाल, काळी, तेजस्वी, अनेक रूपांची, फारच लाल अशा सात जिभांची पूजा करावी आणि केसरांमध्ये अंगांची पूजा करावी.
दलेषु पूजयेन्मूर्तीः शक्तिस्वस्तिकधारिणी । जातवेदाः सप्तजिह्वो हव्यवाहन एव च
पाकळ्यांमध्ये शक्ती आणि स्वस्तिक धारण करणाऱ्या मूर्तींची पूजा करावी; जातवेद, सप्तजिह्वा आणि हव्यासाठी अग्नी यांचीही पूजा करावी.
अश्वोदरजसंज्ञोऽन्यः पुनर्वैश्वानराह्वयः । कौमारतेजाः स्याद्विश्वमुखो देवमुखः स्मृतः
एकाला 'अश्वोदर' म्हणतात, दुसरा 'वैश्वानर' आहे; 'कौमारतेज', 'विश्वमुख' आणि 'देवमुख' अशी नावे स्मरणात ठेवावीत.
ताराग्नये पदाद्याः स्युर्नत्यन्ता वह्निमूर्तयः । लोकपालांश्चतुर्दिक्षु वज्राद्यायुधसंयुतान्
ताराग्नीपासून पदादि अग्नीच्या सर्व रूपांची स्थापना करावी; चार दिशांना वज्र वगैरे शस्त्रांनी सज्ज असलेले लोकपाल ठेवावेत.
श्रीनारायण उवाच ततः स्रुक्स्रुवसंस्कारावाज्यसंस्कार एव च । कृत्वा होमं ततः कुर्यात्स्रुवेणादाय वै घृतम्
श्री नारायण म्हणाले: मग स्रुक् आणि स्रुव यांची तयारी करावी, तूपही तयार ठेवावे; हवन करून स्रुवाने तूप घेऊन पुढील विधी करावा.
दक्षिणाद्घृतभागात्तु वह्नेर्दक्षिणलोचने । जुहुयादग्नये स्वाहेत्येवं वै वामतोऽन्यतः
तुपाच्या दक्षिण भागातून अग्नीच्या उजव्या डोळ्यात 'अग्ने स्वाहा' म्हणत आहुती द्यावी; तसेच डाव्या बाजूने दुसरी आहुती द्यावी.
सोमाय स्वाहेति मध्याद्घृतमादाय सत्तम । अग्नीषोमाभ्यां स्वाहेति मध्यनेत्रे हुनेत्ततः
मधल्या भागातील तूप घेऊन 'सोमाय स्वाहा' म्हणत आहुती द्यावी; मग 'अग्नीसोमाभ्यां स्वाहा' म्हणत मध्य डोळ्यात आहुती द्यावी.
पुनर्दक्षिणभागात्तु घृतमादाय वै मुखे । अग्नये स्विष्टकृत्स्वाहेत्यनेनैव हुनेत्ततः
पुन्हा दक्षिण भागातील तूप घेऊन अग्नीच्या तोंडात 'अग्ने स्विष्टकृत् स्वाहा' म्हणत आहुती द्यावी.
सताराभिर्व्याहृतिभिर्जुहुयादथ साधकः । जुहुयादग्निमन्त्रेण त्रिवारं तु ततः परम्
तारासहित व्याहृतींच्या अक्षरांनी साधकाने आहुती द्यावी; नंतर अग्नीच्या मंत्राने तीन वेळा आहुती द्यावी.
ततस्तु प्रणवेनैवाप्यष्टावष्टौ घृताहुतीः । गर्भाधानादिसंस्कारकृते तु जुहुयान्मुने
मग ॐकाराने आठ किंवा सोळा तुपाच्या आहुत्या, गर्भाधानापासून सुरू होणाऱ्या संस्कारांसाठी, हे मुनी, द्याव्यात.
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः । जातकर्म नामकर्माप्युपनिष्क्रमणं तथा
गर्भाधान, पुंसवन, सीमंत, जन्मसंस्कार, नामकरण आणि बाहेर नेण्याचा विधी असे संस्कार आहेत.
अन्नाशनं तथा चूडा व्रतबन्धस्तथैव च । महानाम्न्यं व्रतं पश्चात्तथौपनिषदं व्रतम्
अन्नप्राशन, चूडाकर्म, उपनयनाचा व्रत, त्यानंतर महाव्रत आणि नंतर उपनिषद व्रत असे संस्कार आहेत.
गोदानोद्वाहकौ प्रोक्ताः संस्काराः श्रुतिचोदिताः । ततः शिवं पार्वतीं च पूजयित्वा विसर्जयेत्
गाईचे दान आणि विवाह हे शास्त्राने सांगितलेले संस्कार आहेत; मग शिव आणि पार्वती यांची पूजा करून त्यांना निरोप द्यावा.
जुहुयात्पञ्च समिधो वह्निमुद्दिश्य साधकः । पश्चादावरणानां चाप्येकैकामाहुतिं हुनेत्
साधकाने अग्नीसमोर पाच समिधा अर्पण कराव्यात, आणि मग आजूबाजूच्या देवतांसाठी प्रत्येकी एक आहुती द्यावी.
घृतं स्रुचि समादाय चतुर्वारं स्रुवेण च । पिधाय तां तु तेनैव मुने तिष्ठन्निजासने
मग घृत स्रुचिने घ्यावे आणि स्रुवाने चार वेळा अर्पण करावे, नंतर ते झाकून स्वतःच्या आसनावर शांतपणे बसावे.