जगन्मयी महामाया विष्णुब्रह्महरोद्भवा । सा बलादपहृत्यैव जन्तूनां मानसानि हि
ही जगाला व्यापणारी महाशक्ती, विष्णू, ब्रह्मा आणि शंकर यांच्यापासून उत्पन्न झाली आहे; ती सर्व जीवांच्या मनावर जबरदस्तीने अधिकार करते.
मोहाय प्रतिसंयच्छेदिति जानीहि भूमिप । सा सृजत्यखिलं विश्वं सा पालयति सर्वदा
राजन, हे जाण, ती मोहासाठी सर्वांच्या मनाला बांधते; तीच हे सगळं विश्व निर्माण करते आणि नेहमी त्याची काळजी घेते.
संहारे हररूपेण संहरत्येव भूमिप । कामदात्री महामाया कालरात्रिर्दुरत्यया
संहाराच्या वेळी ती शंकराच्या रूपाने सर्व जग मागे घेते; ही महाशक्ती सर्व इच्छा देणारी आहे, काळरात्र आहे आणि तिला जिंकणं फार कठीण आहे.
विश्वसंहारिणी काली कमला कमलालया । तस्यां सर्वं जगज्जातं तस्यां विश्वं प्रतिष्ठितम्
तीच विश्वाचा संहार करणारी काली आहे, कमळासारखी कमला आहे, कमळांचा निवास आहे; तिच्यातच हे सगळं जग जन्म घेतं आणि तिच्यातच विश्व स्थिर आहे.
लयमेष्यति तस्यां च तस्मात्सैव परात्परा । तस्या देव्याः प्रसादश्च यस्योपरि भवेन्नृप । स एव मोहमत्येति नान्यथा धरणीपते
सगळं विश्व शेवटी तिच्यात विलीन होतं; म्हणून तीच सर्वश्रेष्ठ आहे. राजन, ज्या व्यक्तीवर त्या देवीची कृपा होते, तोच मोहावर मात करतो—इतर कुणीही नाही.
देवीमाहात्म्ये मधुकैटभवधवर्णनम् राजोवाच का सा देवी त्वया प्रोक्ता ब्रूहि कालविदां वर । का मोहयति सत्त्वानि कारणं किं भवेद् द्विज
देवीच्या महात्म्यात मधु आणि कैटभ यांच्या वधाचं वर्णन राजा म्हणाला: मुनिवर, तुम्ही सांगितलेली ती देवी कोण आहे? काळ जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुम्ही मला सांगा. जी जीवांना मोहात पाडते ती कोण, आणि त्याचं कारण काय आहे, द्विज?
कस्मादुत्पद्यते देवी किंरूपा सा किमात्मिका । सर्वमाख्याहि भूदेव कृपया मम सर्वतः
ती देवी कुठून उत्पन्न होते? तिचं रूप कसं आहे? तिची स्वभावधर्म कशी आहे? हे भूदेव, कृपया मला सर्व काही पूर्णपणे सांगा.
मुनिरुवाच राजन् देव्याः स्वरूपं ते वर्णयामि निशामय । यथा चोत्पतिता देवी येन वा सा जगन्मयी
मुनिवर म्हणाले: राजन, मी तुला देवीचं खऱ्या अर्थाने स्वरूप सांगतो—ऐक, ती देवी कशी आणि कुणामुळे उत्पन्न झाली, जी सगळ्या जगात व्यापलेली आहे.
यदा नारायणो देवो विश्वं संहृत्य योगराट् । आस्तीर्य शेषं भगवान् समुद्रे निद्रितोऽभवत्
जेव्हा योगाचा अधिपती, भगवान नारायणाने सर्व विश्व मागे घेतले, तेव्हा तो भगवंत समुद्रावर पसरलेल्या शेषनागावर झोपलेला होता.
तदा प्रस्वापवशगो देवदेवो जनार्दनः । तत्कर्णमलसञ्जातौ दानवौ मधुकैटभौ
त्या वेळी, सर्व देवांचा देव जनार्दन गाढ झोपेत असताना, त्याच्या कानातील मळापासून मधु आणि कैटभ हे दोन दैत्य उत्पन्न झाले.
ब्रह्माणं हन्तुमुद्युक्तौ दानवौ घोररूपिणौ । तदा कमलजो देवो दृष्ट्वा तौ मधुकैटभौ
ती दोन्ही भयंकर रूपाची दैत्ये ब्रह्माला मारण्यासाठी सज्ज झाली; तेव्हा कमळावर जन्मलेला देव ब्रह्मा मधु आणि कैटभ यांना पाहतो.
निद्रितं देवदेवेशं चिन्तामाप दुरत्ययाम् । निद्रितो भगवानीशो दानवौ च दुरासदौ
देवतांचा स्वामी, देवांचा देव, झोपेत होता आणि ते दोन्ही उग्र व अगम्य दैत्य तिथे उपस्थित होते; तेव्हा कमलजन्मा ब्रह्मा मोठ्या चिंता आणि घाबराटीने भरून गेला.
किं करोमि क्व गच्छामि कथं शर्म लभे ह्यहम् । एवं चिन्तयतस्तस्य पद्ययोनेर्महात्मनः
“आता मी काय करू? कुठे जाऊ? मला कसे सुरक्षितता मिळेल?”—असा विचार कमळातून जन्मलेल्या त्या महात्म्याच्या मनात येऊ लागला.
बुद्धिः प्रादूरभूत्तात तदा कार्यप्रसाधिनी । यस्या वशं गतो देवो निद्रितो भगवान् हरिः
त्या वेळी, त्याच्या मनात एक युक्ती सुचली, जी त्याच्या कार्यासाठी उपयुक्त होती—जिच्या प्रभावामुळे भगवान हरि झोपेत गेला होता.
तां देवीं शरणं यामि निद्रां सर्वप्रसूतिकाम् । ब्रह्मोवाच देवि देवि जगद्धात्रि भक्ताभीष्टफलप्रदे
मी त्या देवीच्या, सर्व सृष्टीला जन्म देणाऱ्या निद्रेला शरण जातो. ब्रह्मा म्हणतो: हे देवी, हे जगाची पालन करणारी, भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारी देवी,
जगन्माये महामाये समुद्रशयने शिवे । त्वदाज्ञावशगाः सर्वे स्वस्वकार्यविधायिनः
हे जगन्माया, हे महामाया, समुद्रावर शयन करणारी शुभे, तुझ्या आज्ञेने सर्वजण आपापली कामे पार पाडतात.
कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिर्मदोत्कटा । व्यापिनी वशगा मान्या महानन्दैकशेवधिः
तू काळरात्रि, महारात्रि, मोहाची रात्र, मदाने भरलेली; सर्वत्र व्यापणारी, सर्वांवर राज्य करणारी, मान्य आणि एकमेव परमानंदाचा खजिना आहेस.
महनीया महाराध्या माया मधुमती मही । परापराणां सर्वेषां परमा त्वं प्रकीर्तिता
तू पूजनीय, अत्यंत आराध्य, मधुर मायाच, मधुरतेसारखी गोड, पृथ्वीच आहेस; सर्व श्रेष्ठ आणि कनिष्ठांमध्ये तूच सर्वश्रेष्ठ म्हणून ओळखली जातेस.
लज्जा पुष्टिः क्षमा कीर्तिः कान्तिः कारुण्यविग्रहा । कमनीया जगद्वन्द्या जाग्रदादिस्वरूपिणी
लज्जा, पोषण, सहनशीलता, कीर्ती, सौंदर्य, करुणेचे मूर्तिमंत रूप; मनोहर, जगाच्या वंदनीय, जागरणादी सर्व अवस्थांची मूर्ती तू आहेस.
परमा परमेशानी परानन्दपरायणा । एकाप्येकस्वरूपा च सद्वितीया द्वयात्मिका
तू सर्वोच्च, परमेश्वरी, परमानंदात लीन; एक असूनही एकरूप, आणि तरीही द्वैतरूप, द्वैतरूपाचीही आहेस.
त्रयी त्रिवर्गनिलया तुर्या तुर्यपदात्मिका । पञ्चमी पञ्चभूतेशी षष्ठी षष्ठेश्वरीति च
तू त्रैविद्य, तीन पुरुषार्थांची निवासस्थानी, चतुर्थ, चतुर्थ अवस्थेची मूर्ती; पाचवी, पाच महाभूतांची स्वामिनी, सहावी आणि सहाव्या स्थानाची अधीश्वरी आहेस.
सप्तमी सप्तवारेशी सप्तसप्तवरप्रदा । अष्टमी वसुनाथा च नवग्रहमयीश्वरी
सप्तमी, सात दिवसांची स्वामिनी, सात सात वर देणारी; अष्टमी, वसूंना अधीश्वरी, आणि नवग्रहांची मालकीण आहेस.
नवरागकला रम्या नवसंख्या नवेश्वरी । दशमी दशदिक्पूज्या दशाशाव्यापिनी रमा
नऊ रस आणि कलांनी रमणीय, नवसंख्येची, नवांची अधीश्वरी; दहावी, दहा दिशांमध्ये पूज्य, दहा दिशांमध्ये व्यापून असलेली, हे रमेश्वरी.
एकादशात्मिका चैकादशरुद्रनिषेविता । एकादशीतिथिप्रीता एकादशगणाधिपा
अकरा रूपांची, अकरा रुद्रांनी पूजली जाणारी; अकराव्या तिथीला प्रिय, अकरा गणांची अधीश्वरी.
द्वादशी द्वादशभुजा द्वादशादित्यजन्मभूः । त्रयोदशात्मिका देवी त्रयोदशगणप्रिया
द्वादशी, बारा भुजा असलेली, बारा आदित्यांची जननी; त्रयोदश रूपांची देवी, तेरा गणांना प्रिय.
त्रयोदशाभिधा भिन्ना विश्वेदेवाधिदेवता । चतुर्दशेन्द्रवरदा चतुर्दशमनुप्रसूः
त्रयोदश नावांनी ओळखली जाणारी, वेगळी, सर्व देवांची मुख्य देवी; चतुर्दश इंद्रांना वर देणारी, चौदा मनूंची माता.
पञ्चाधिकदशी वेद्या पञ्चाधिकदशी तिथिः । षोडशी षोडशभुजा षोडशेन्दुकलामयी
पंधराव्या तिथीला ओळखावं, पंधराव्या तिथीच आहे. देवी सोळावी आहे, तिच्या सोळा भुजा आहेत, आणि ती सोळा चंद्रकलांनी बनलेली आहे.
षोडशात्मकचन्द्रांशुव्याप्तदिव्यकलेवरा । एवंरूपासि देवेशि निर्गुणे तामसोदये
देवीचं दिव्य शरीर सोळा चंद्रकलांच्या किरणांनी व्यापलेलं आहे. अशा या रूपात, हे देवतांच्या देवी, तू निर्गुण आणि तमोगुणाची मूळ आहेस.
त्वया गृहीतो भगवान्देवदेवो रमापतिः । एतौ दुरासदौ दैत्यौ विक्रान्तौ मधुकैटभौ
तुझ्यामुळेच लक्ष्मीपती, सर्व देवांचे देव, भगवंत पकडले गेले; आणि ते दोन्ही भयंकर, बलाढ्य दैत्य मधु आणि कैटभही.
एतयोश्च वधार्थाय देवेशं प्रतिबोधय । मुनिरुवाच एवं स्तुता भगवती तामसी भगवत्प्रिया
त्या दोघांचा नाश व्हावा म्हणून देवाधिदेवांना जागं कर, असं सांगितलं. ऋषी म्हणाले: अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, भगवती तामसी, भगवंतांची प्रिय, —