वायुमण्डलमध्यस्था विष्णुरूपा विधिप्रिया । विष्णुपत्नी विष्णुमती विशालाक्षी वसुन्धरा
ती वायुमंडळाच्या मध्यभागी वसते, विष्णूच्या रूपाची, ब्रह्माला प्रिय; विष्णूची पत्नी, विष्णूच्या गुणांनी युक्त, मोठ्या डोळ्यांची आणि पृथ्वीस्वरूप आहे.
वामदेवप्रिया वेला वज्रिणी वसुदोहिनी । वेदाक्षरपरीताङ्गी वाजपेयफलप्रदा
ती वामदेवाला प्रिय, समुद्रकिनाऱ्यासारखी, वज्रधारी, संपत्ती देणारी; तिच्या अंगात वेदाचे अक्षर भरलेले आहे आणि वाजपेय यज्ञाचे फळ देणारी आहे.
वासवी वामजननी वैकुण्ठनिलया वरा । व्यासप्रिया वर्मधरा वाल्मीकिपरिसेविता
ती वासवी, डाव्या बाजूची जननी, वैकुंठात वसणारी, श्रेष्ठ; व्यासाला प्रिय, कवच धारण करणारी आणि वाल्मीकीने सेविलेली आहे.
शाकम्भरी शिवा शान्ता शारदा शरणागतिः । शातोदरी शुभाचारा शुम्भासुरविमर्दिनी
ती शाकंभरी, मंगलमय, शांत, शारदा, शरण आलेल्यांची आश्रय; सडपातळ कंबरेची, शुभ आचारांची आणि शुंभासुराचा नाश करणारी आहे.
शोभावती शिवाकारा शङ्करार्धशरीरिणी । शोणा शुभाशया शुभ्रा शिरःसन्धानकारिणी
ती तेजस्वी, शुभ रूपाची, शंकराच्या अर्धांगिनी; लालवर्णाची, शुभ इच्छेची, उजळ आणि छिन्न मस्तक जोडणारी आहे.
शरावती शरानन्दा शरज्ज्योत्स्ना शुभानना । शरभा शूलिनी शुद्धा शबरी शुकवाहना
ती बाणांनी युक्त, बाणांत आनंद मानणारी, शरद ऋतूच्या चंद्रप्रकाशासारखी, शुभ मुखवाली; शरभ रूपाची, त्रिशूलधारी, शुद्ध, शबरी आणि पोपटावर बसणारी आहे.
श्रीमती श्रीधरानन्दा श्रवणानन्ददायिनी । शर्वाणी शर्वरीवन्द्या षड्भाषा षड्ऋतुप्रिया
ती श्रीमंती, श्रीधराचा आनंद, ऐकणाऱ्यांना आनंद देणारी; शर्वाणी, रात्री वंदनीय, सहा भाषांमध्ये निपुण आणि सहा ऋतूंना प्रिय आहे.
षडाधारस्थिता देवी षण्मुखप्रियकारिणी । षडङ्गरूपसुमतिसुरासुरनमस्कृता
ती देवी सहा आधारांमध्ये वसते, षण्मुखाच्या आनंदासाठी कार्य करणारी, सहा अंगांचे रूप घेणारी आणि देव-दानवांनी पूजली जाते.
सरस्वती सदाधारा सर्वमङ्गलकारिणी । सामगानप्रिया सूक्ष्मा सावित्री सामसम्भवा
ती सरस्वती, सदैव आधार देणारी, सर्व मंगल करणारी; सामगान प्रिय, सूक्ष्म, सावित्री आणि सामवेदातून उत्पन्न झालेली आहे.
सर्वावासा सदानन्दा सुस्तनी सागराम्बरा । सर्वैश्वर्यप्रिया सिद्धिः साधुबन्धुपराक्रमा
ती सर्वांची निवासस्थान, नेहमी आनंदी, सुंदर स्तनांची, समुद्रासारख्या वस्त्रांची; सर्व ऐश्वर्याला प्रिय, सिद्धी आणि सज्जनांच्या मित्रांचा पराक्रम आहे.
सप्तर्षिमण्डलगता सोममण्डलवासिनी । सर्वज्ञा सान्द्रकरुणा समानाधिकवर्जिता
ती सप्तर्षींच्या मंडळात वसते, चंद्रमंडळात राहते; सर्वज्ञ, गाढ करुणेची आणि तिच्यासारखी किंवा तिला श्रेष्ठ कोणी नाही.
सर्वोत्तुङ्गा सङ्गहीना सद्गुणा सकलेष्टदा । सरघा सूर्यतनया सुकेशी सोमसंहतिः
ती सर्वांत श्रेष्ठ, आसक्तिरहित, सद्गुणांनी युक्त, सर्व इच्छित वस्तू देणारी; शत्रूंचा नाश करणारी, सूर्यकन्या, सुंदर केसांची आणि चंद्राचा सार आहे.
हिरण्यवर्णा हरिणी ह्रींकारी हंसवाहिनी । क्षौमवस्त्रपरीताङ्गी क्षीराब्धितनया क्षमा
ती सुवर्णासारखी तेजस्वी आहे, हरणासारखी कोमल, 'ह्रीं' असा उच्चार करणारी, राजहंसावर बसलेली, सुंदर पांढऱ्या वस्त्रांनी सजलेली, क्षीरसागराची कन्या आणि क्षमेशी एकरूप आहे.
गायत्री चैव सावित्री पार्वती च सरस्वती । वेदगर्भा वरारोहा श्रीगायत्री पराम्बिका
तीच गायत्री, सावित्री, पार्वती आणि सरस्वती आहे; वेदांचा आधार असलेली, सुंदर रूपाची, मंगलमय गायत्री आणि सर्वश्रेष्ठ आई आहे.
इति साहस्रकं नाम्नां गायत्र्याश्चैव नारद । पुण्यदं सर्वपापघ्नं महासम्पत्तिदायकम्
हे नारद, ही गायत्रीची हजार नावे पुण्य देणारी, सर्व पापांचा नाश करणारी आणि मोठ्या संपत्तीची देणारी आहेत.
एवं नामानि गायत्र्यास्तोषोत्पत्तिकराणि हि । अष्टम्यां च विशेषेण पठितव्यं द्विजैः सह
गायत्रीची ही नावे समाधान देणारी आहेत; विशेषतः अष्टमीच्या दिवशी, द्विजांसह यांचा पाठ करावा.
जपं कृत्वा होमपूजाध्यानं कृत्वा विशेषतः । यस्मै कस्मै न दातव्यं गायत्र्यास्तु विशेषतः
जप, होम, पूजा आणि ध्यान केल्यानंतर, हे गायत्रीचे रहस्य कुणालाही सहजपणे देऊ नये.
सुभक्ताय सुशिष्याय वक्तव्यं भूसुराय वै । भ्रष्टेभ्यः साधकेभ्यश्च बान्धवेभ्यो न दर्शयेत्
हे केवळ भक्त, योग्य शिष्य किंवा ब्राह्मणाला सांगावे; पतित, अयोग्य किंवा नातेवाईकांना हे दाखवू नये.
यद्गृहे लिखितं शास्त्रं भयं तस्य न कस्यचित् । चञ्चलापि स्थिरा भूत्वा कमला तत्र तिष्ठति
ज्या घरात हे शास्त्र लिहिलेले असते, तिथे कुणालाही भीती राहत नाही; चंचल असलेली लक्ष्मीही तिथे स्थिर होते.
इदं रहस्यं परमं गुह्याद्गुह्यतरं महत् । पुण्यप्रदं मनुष्याणां दरिद्राणां निधिप्रदम्
हे अत्यंत गुप्त आणि शुद्ध रहस्य मी सांगितले आहे; हे माणसांना पुण्य देणारे आणि गरिबांना धन देणारे आहे.
मोक्षप्रदं मुमुक्षूणां कामिनां सर्वकामदम् । रोगाद्वै मुच्यते रोगी बद्धो मुच्येत बन्धनात्
मुक्ती इच्छिणाऱ्यांना हे मोक्ष देते, इच्छा असणाऱ्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करते, आजारी माणूस रोगातून मुक्त होतो आणि बांधलेला सुटतो.
बह्महत्यासुरापानसुवर्णस्तेयिनो नराः । गुरुतल्पगतो वापि पातकान्मुच्यते सकृत्
ब्राह्मणहत्या, मद्यपान, सोन्याची चोरी किंवा गुरुपत्नीच्या संगासारखी मोठी पापे केलेल्यांनाही, एकदाच जप केल्यावर पापातून मुक्ती मिळते.
असत्प्रतिग्रहाच्चैवाभक्ष्यभक्षाद्विशेषतः । पाखण्डानृतमुख्येभ्यः पठनादेव मुच्यते
अयोग्य दान, निषिद्ध अन्न खाणे, पाखंडी व खोटारड्यांच्या संगतीपासूनही, केवळ पठण केल्याने मुक्ती मिळते.
इदं रहस्यममलं मयोक्तं पद्मजोद्भव । ब्रह्मसायुज्यदं नॄणां सत्यं सत्यं न संशयः
हे शुद्ध रहस्य मी सांगितले आहे, कमळातून जन्मलेल्या; हे लोकांना ब्रह्माशी एकरूपता देणारे आहे—हे खरे आहे, यात शंका नाही.
मन्त्रदीक्षाविधिवर्णनम् नारद उवाच श्रुतं सहस्रनामाख्यं श्रीगायत्र्याः फलप्रदम् । स्तोत्रं महोन्नतिकरं महाभाग्यकरं परम्
मंत्रदीक्षा विधीचे वर्णन नारद म्हणाले— मी गायत्रीच्या हजार नावांचे फलदायी स्तोत्र ऐकले, जे मोठ्या उन्नतीचे आणि मोठ्या भाग्याचे कारण आहे.
अधुना श्रोतुमिच्छामि दीक्षालक्षणमुत्तमम् । विना येन न सिध्येत देवीमन्त्रेऽधिकारिता
आता मला ती श्रेष्ठ दीक्षेची लक्षणे ऐकायची आहेत, ज्याशिवाय देवीच्या मंत्रात अधिकार मिळत नाही.
ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां विशां स्त्रीणां तथैव च । सामान्यविधिना सर्वं विस्तरेण वद प्रभो
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि स्त्रिया यांच्यासाठी सर्वसाधारण नियमाने सर्व काही सविस्तर सांगावे, प्रभो.
श्रीनारायण उवाच शृणु दीक्षां प्रवक्ष्यामि शिष्याणां भावितात्मनाम् । देवाग्निगुरुपूजादावधिकारो यया भवेत्
श्रीनारायण म्हणाले— ऐक, मी शुद्ध मनाच्या शिष्यांसाठी दीक्षा सांगतो, ज्यामुळे देव, अग्नी आणि गुरू यांच्या पूजेसाठी पात्रता मिळते.
दिव्यं ज्ञानं हि या दद्यात्कुर्यात्पापक्षयं तु या । सैव दीक्षेति सम्प्रोक्ता वेदतन्त्रविशारदैः
जे दिव्य ज्ञान देते आणि पापांचा नाश करते, त्यालाच वेद आणि तंत्र जाणणाऱ्यांनी दीक्षा असे म्हटले आहे.
अवश्यं सा तु कर्तव्या यतो बहुफला मता । गुरुशिष्यावुभावत्राप्यतिशुद्धावपेक्षितौ
ती नक्कीच करावी लागते, कारण ती अनेक फळे देणारी मानली आहे; या दीक्षेत गुरु आणि शिष्य दोघेही अत्यंत शुद्ध असावेत.