तदा स समरे राजा सुरथः शत्रुभिर्जितः । अमात्यैर्मन्त्रिभिश्चैव तस्य कोशगतं धनम्
त्यावेळी युद्धात राजा सुरथ आपल्या शत्रूंनी पराभूत झाला. त्याचे मंत्री आणि सल्लागार यांनी त्याच्या खजिन्यातील सर्व धन काढून घेतले.
हृतं सर्वमशेषेण तदातप्यत भूमिपः । निष्कासितश्च नगरात्स राजा परमद्युतिः
त्याचं सगळं धन पूर्णपणे हिसकावून घेतलं गेलं आणि तेजस्वी राजा आपल्या नगरातून हाकलला गेला.
जगामाश्वमथारुह्य मृगयामिषतो वनम् । एकाकी विजनेऽरण्ये बभ्रामोद्भ्रान्तमानसः
मग राजा घोड्यावर बसून शिकार करण्यासाठी जंगलात गेला. एकटाच, त्या ओसाड अरण्यात तो भटकत राहिला, त्याचे मन अस्वस्थ होते.
मुनेः कस्यचिदागत्य स्वाश्रमं शान्तमानसः । प्रशान्तजन्तुसंयुक्तं मुनिशिष्यगणैर्युतम्
तो एका ऋषीच्या शांत आश्रमात पोहोचला, जिथे सर्व प्राणी शांत होते आणि ऋषीचे शिष्यही आसपास होते.
उवास कञ्चित्कालं स राजा परमशोभने । आश्रमे मुनिवर्यस्य दीर्घदृष्टेः सुमेधसः
तो तेजस्वी राजा काही काळ दुरदृष्टी असलेल्या सुमेधस ऋषींच्या सुंदर आश्रमात राहिला.
एकदा स महीपालो मुनिं पूजावसानके । काले गत्वा प्रणम्याशु पप्रच्छ विनयान्वितः
एकदा राजा पूजा संपल्यावर ऋषींकडे गेला, त्यांना वाकून नमस्कार केला आणि नम्रतेने एक प्रश्न विचारला.
मुने मम मनोदुःखं बाधते चाधिसम्भवम् । ज्ञाततत्त्वस्य भूदेव निष्प्रज्ञस्य च सन्ततम्
मुनिवर, माझ्या मनात जे दुःख आहे ते मला नेहमीच त्रास देतं, जरी मला सत्य माहिती आहे आणि माझा कोणी वारस नाही, तरीही.
शत्रुभिर्निर्जितस्यापि हृतराज्यस्य सर्वशः । तथापि तेषु मनसि ममत्वं जायते स्फुटम्
शत्रूंनी मला जिंकून माझं राज्य पूर्णपणे घेतलं असलं, तरीही माझ्या मनात त्यांच्याविषयी ममता स्पष्टपणे निर्माण होते.
किं करोमि क्व गच्छामि कथं शर्म लभे मुने । त्वदनुग्रहमाशासे वद वेदविदां वर
मी काय करू? कुठे जाऊ? मला कसं समाधान मिळेल, मुनिवर? मला तुमचं कृपाशिर्वाद हवं आहे—म्हणून, वेद जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुम्ही मला सांगा.
मुनिरुवाच आकर्णय महीपाल महाश्चर्यकरं परम् । देवीमाहात्म्यमतुलं सर्वकामप्रदं परम्
मुनिवर म्हणाले: राजन, तू ऐक, मी तुला देवीच्या अद्भुत आणि सर्वोच्च महिमेचं वर्णन करतो, जी सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे.
जगन्मयी महामाया विष्णुब्रह्महरोद्भवा । सा बलादपहृत्यैव जन्तूनां मानसानि हि
ही जगाला व्यापणारी महाशक्ती, विष्णू, ब्रह्मा आणि शंकर यांच्यापासून उत्पन्न झाली आहे; ती सर्व जीवांच्या मनावर जबरदस्तीने अधिकार करते.
मोहाय प्रतिसंयच्छेदिति जानीहि भूमिप । सा सृजत्यखिलं विश्वं सा पालयति सर्वदा
राजन, हे जाण, ती मोहासाठी सर्वांच्या मनाला बांधते; तीच हे सगळं विश्व निर्माण करते आणि नेहमी त्याची काळजी घेते.
संहारे हररूपेण संहरत्येव भूमिप । कामदात्री महामाया कालरात्रिर्दुरत्यया
संहाराच्या वेळी ती शंकराच्या रूपाने सर्व जग मागे घेते; ही महाशक्ती सर्व इच्छा देणारी आहे, काळरात्र आहे आणि तिला जिंकणं फार कठीण आहे.
विश्वसंहारिणी काली कमला कमलालया । तस्यां सर्वं जगज्जातं तस्यां विश्वं प्रतिष्ठितम्
तीच विश्वाचा संहार करणारी काली आहे, कमळासारखी कमला आहे, कमळांचा निवास आहे; तिच्यातच हे सगळं जग जन्म घेतं आणि तिच्यातच विश्व स्थिर आहे.
लयमेष्यति तस्यां च तस्मात्सैव परात्परा । तस्या देव्याः प्रसादश्च यस्योपरि भवेन्नृप । स एव मोहमत्येति नान्यथा धरणीपते
सगळं विश्व शेवटी तिच्यात विलीन होतं; म्हणून तीच सर्वश्रेष्ठ आहे. राजन, ज्या व्यक्तीवर त्या देवीची कृपा होते, तोच मोहावर मात करतो—इतर कुणीही नाही.
देवीमाहात्म्ये मधुकैटभवधवर्णनम् राजोवाच का सा देवी त्वया प्रोक्ता ब्रूहि कालविदां वर । का मोहयति सत्त्वानि कारणं किं भवेद् द्विज
देवीच्या महात्म्यात मधु आणि कैटभ यांच्या वधाचं वर्णन राजा म्हणाला: मुनिवर, तुम्ही सांगितलेली ती देवी कोण आहे? काळ जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुम्ही मला सांगा. जी जीवांना मोहात पाडते ती कोण, आणि त्याचं कारण काय आहे, द्विज?
कस्मादुत्पद्यते देवी किंरूपा सा किमात्मिका । सर्वमाख्याहि भूदेव कृपया मम सर्वतः
ती देवी कुठून उत्पन्न होते? तिचं रूप कसं आहे? तिची स्वभावधर्म कशी आहे? हे भूदेव, कृपया मला सर्व काही पूर्णपणे सांगा.
मुनिरुवाच राजन् देव्याः स्वरूपं ते वर्णयामि निशामय । यथा चोत्पतिता देवी येन वा सा जगन्मयी
मुनिवर म्हणाले: राजन, मी तुला देवीचं खऱ्या अर्थाने स्वरूप सांगतो—ऐक, ती देवी कशी आणि कुणामुळे उत्पन्न झाली, जी सगळ्या जगात व्यापलेली आहे.
यदा नारायणो देवो विश्वं संहृत्य योगराट् । आस्तीर्य शेषं भगवान् समुद्रे निद्रितोऽभवत्
जेव्हा योगाचा अधिपती, भगवान नारायणाने सर्व विश्व मागे घेतले, तेव्हा तो भगवंत समुद्रावर पसरलेल्या शेषनागावर झोपलेला होता.
तदा प्रस्वापवशगो देवदेवो जनार्दनः । तत्कर्णमलसञ्जातौ दानवौ मधुकैटभौ
त्या वेळी, सर्व देवांचा देव जनार्दन गाढ झोपेत असताना, त्याच्या कानातील मळापासून मधु आणि कैटभ हे दोन दैत्य उत्पन्न झाले.
ब्रह्माणं हन्तुमुद्युक्तौ दानवौ घोररूपिणौ । तदा कमलजो देवो दृष्ट्वा तौ मधुकैटभौ
ती दोन्ही भयंकर रूपाची दैत्ये ब्रह्माला मारण्यासाठी सज्ज झाली; तेव्हा कमळावर जन्मलेला देव ब्रह्मा मधु आणि कैटभ यांना पाहतो.
निद्रितं देवदेवेशं चिन्तामाप दुरत्ययाम् । निद्रितो भगवानीशो दानवौ च दुरासदौ
देवतांचा स्वामी, देवांचा देव, झोपेत होता आणि ते दोन्ही उग्र व अगम्य दैत्य तिथे उपस्थित होते; तेव्हा कमलजन्मा ब्रह्मा मोठ्या चिंता आणि घाबराटीने भरून गेला.
किं करोमि क्व गच्छामि कथं शर्म लभे ह्यहम् । एवं चिन्तयतस्तस्य पद्ययोनेर्महात्मनः
“आता मी काय करू? कुठे जाऊ? मला कसे सुरक्षितता मिळेल?”—असा विचार कमळातून जन्मलेल्या त्या महात्म्याच्या मनात येऊ लागला.
बुद्धिः प्रादूरभूत्तात तदा कार्यप्रसाधिनी । यस्या वशं गतो देवो निद्रितो भगवान् हरिः
त्या वेळी, त्याच्या मनात एक युक्ती सुचली, जी त्याच्या कार्यासाठी उपयुक्त होती—जिच्या प्रभावामुळे भगवान हरि झोपेत गेला होता.
तां देवीं शरणं यामि निद्रां सर्वप्रसूतिकाम् । ब्रह्मोवाच देवि देवि जगद्धात्रि भक्ताभीष्टफलप्रदे
मी त्या देवीच्या, सर्व सृष्टीला जन्म देणाऱ्या निद्रेला शरण जातो. ब्रह्मा म्हणतो: हे देवी, हे जगाची पालन करणारी, भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारी देवी,
जगन्माये महामाये समुद्रशयने शिवे । त्वदाज्ञावशगाः सर्वे स्वस्वकार्यविधायिनः
हे जगन्माया, हे महामाया, समुद्रावर शयन करणारी शुभे, तुझ्या आज्ञेने सर्वजण आपापली कामे पार पाडतात.
कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिर्मदोत्कटा । व्यापिनी वशगा मान्या महानन्दैकशेवधिः
तू काळरात्रि, महारात्रि, मोहाची रात्र, मदाने भरलेली; सर्वत्र व्यापणारी, सर्वांवर राज्य करणारी, मान्य आणि एकमेव परमानंदाचा खजिना आहेस.
महनीया महाराध्या माया मधुमती मही । परापराणां सर्वेषां परमा त्वं प्रकीर्तिता
तू पूजनीय, अत्यंत आराध्य, मधुर मायाच, मधुरतेसारखी गोड, पृथ्वीच आहेस; सर्व श्रेष्ठ आणि कनिष्ठांमध्ये तूच सर्वश्रेष्ठ म्हणून ओळखली जातेस.
लज्जा पुष्टिः क्षमा कीर्तिः कान्तिः कारुण्यविग्रहा । कमनीया जगद्वन्द्या जाग्रदादिस्वरूपिणी
लज्जा, पोषण, सहनशीलता, कीर्ती, सौंदर्य, करुणेचे मूर्तिमंत रूप; मनोहर, जगाच्या वंदनीय, जागरणादी सर्व अवस्थांची मूर्ती तू आहेस.
परमा परमेशानी परानन्दपरायणा । एकाप्येकस्वरूपा च सद्वितीया द्वयात्मिका
तू सर्वोच्च, परमेश्वरी, परमानंदात लीन; एक असूनही एकरूप, आणि तरीही द्वैतरूप, द्वैतरूपाचीही आहेस.