सर्वपापहरं देव येन विद्या प्रवर्तते । केन वा ब्रह्मविज्ञानं किं नु वा मोक्षसाधनम्
नारद म्हणाले: भगवंत, सर्व धर्मांचे जाणकार, सर्व शास्त्रांचे तज्ञ, तुझ्या मुखातून मी वेद, स्मृती आणि पुराण यांचं रहस्य ऐकलं आहे.
ब्राह्मणानां गतिः केन केन वा मृत्युनाशनम् । ऐहिकामुष्मिकफलं केन वा पद्मलोचन
देवा, कोणत्या उपायाने सर्व पापांचा नाश होतो, कोणत्या विद्या प्रकट होते, किंवा कोणत्या साधनाने मोक्ष मिळतो?
वक्तुमर्हस्यशेषेण सर्वं निखिलमादितः । श्रीनारायण उवाच साधु साधु महाप्राज्ञ सम्यक् पृष्टं त्वयानघ
ब्राह्मणांना त्यांच्या ध्येयाची प्राप्ती कशामुळे होते, मृत्यूचा नाश कशामुळे होतो, आणि या जगातील व पुढील जगातील फळ कशामुळे मिळतं, हे कमलनयन?
शृणु वक्ष्यामि यत्नेन गायत्र्यष्टसहस्रकम् । नाम्नां शुभानां दिव्यानां सर्वपापविनाशनम्
तू मला सर्व काही सुरुवातीपासून पूर्णपणे सांगावं. श्रीनारायण म्हणाले: उत्तम, उत्तम, हे महाप्राज्ञ, तू फार योग्य प्रश्न विचारलास, हे निष्पापा.
सृष्ट्यादौ यद्भगवता पूर्वं प्रोक्तं ब्रवीमि ते । अष्टोत्तरसहस्रस्य ऋषिर्ब्रह्मा प्रकीर्तितः
ऐक, मी तुला काळजीपूर्वक गायत्रीच्या आठ हजार शुभ, दिव्य आणि सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या नावांची माहिती सांगतो.
छन्दोऽनुष्टुप् तथा देवी गायत्री देवता स्मृता । हलो बीजानि तस्यैव स्वराः शक्तय ईरिताः
सृष्टीच्या आरंभी भगवंतांनी जे सांगितलं, ते मी तुला सांगतो; या आठ हजार आठ नावांचा ऋषी ब्रह्मा आहे असं सांगितलं आहे.
अङ्गन्यासकरन्यासावुच्येते मातृकाक्षरैः । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि साधकानां हिताय वै
या स्तोत्राचं छंद अनुष्टुप आहे आणि गायत्री हीच देवी आहे असं स्मरण केलं जातं; व्यंजनं त्याची बीजं आहेत आणि स्वर त्याच्या शक्ती आहेत असं म्हटलं आहे.
रक्तश्वेतहिरण्यनीलधवलैर्युक्तां त्रिनेत्रोज्ज्वलां रक्तां रक्तनवस्रजं मणिगणैर्युक्तां कुमारीमिमाम् । गायत्रीं कमलासनां करतलव्यानद्धकुण्डाम्बुजां पद्माक्षीं च वरस्रजं च दधतीं हंसाधिरूढां भजे
अक्षरांच्या मदतीने अंगन्यास आणि करन्यास सांगितले आहेत; आता मी साधकांच्या हितासाठी ध्यान सांगतो.
अचिन्त्यलक्षणाव्यक्ताप्यर्थमातृमहेश्वरी । अमृतार्णवमध्यस्थाप्यजिता चापराजिता
ती गायत्री कन्या, जी लाल, पांढऱ्या, सोनेरी आणि निळ्या रंगांनी उजळते, तीन डोळ्यांची, तेजस्वी, तांबड्या रंगाची, ताज्या लाल फुलांच्या माळांनी व दागिन्यांनी सजलेली, कमळावर बसलेली, हातात कमंडलू आणि कमळ असलेली, कमळासारख्या डोळ्यांची, सुंदर हार घातलेली आणि हंसावर विराजमान आहे, अशा त्या देवीला मी वंदन करतो.
अणिमादिगुणाधाराप्यर्कमण्डलसंस्थिता । अजराजापराधर्मा अक्षसूत्रधराधरा
ती देवी अणिमा वगैरे सिद्धींचा आधार आहे, सूर्याच्या मंडळात वास करणारी, कधीही वृद्ध न होणारी, सर्वांची स्वामिनी, अधर्मापासून दूर, जपमाळ आणि पर्वत धारण करणारी आहे.
अकारादिक्षकारान्ताप्यरिषड्वर्गभेदिनी । अञ्जनाद्रिप्रतीकाशाप्यञ्जनाद्रिनिवासिनी
ती 'अ' पासून 'क्ष' पर्यंत सर्व अक्षरांची व्यापक आहे, आतल्या सहा शत्रूंचा नाश करणारी, अंजन पर्वतासारखी तेजस्वी आणि अंजन पर्वतावर राहणारी आहे.
अदितिश्चाजपाविद्याप्यरविन्दनिभेक्षणा । अन्तर्बहिःस्थिताविद्याध्वंसिनी चान्तरात्मिका
ती अदिती आहे, अजपा विद्या आहे, कमळासारख्या डोळ्यांची आहे, आत आणि बाहेर सर्वत्र वास करणारी, अज्ञानाचा नाश करणारी आणि अंतर्यामी आत्मा आहे.
अजा चाजमुखावासाप्यरविन्दनिभानना । अर्धमात्रार्थदानज्ञाप्यरिमण्डलमर्दिनी
ती अजन्मा आहे, अजन्म्याच्या मुखात वास करणारी, कमळासारख्या तेजस्वी चेहऱ्याची, अर्धाक्षराचा अर्थ जाणणारी आणि शत्रूंच्या मंडळाचा नाश करणारी आहे.
असुरघ्नीह्यमावास्याप्यलक्ष्मीघ्न्यन्त्यजार्चिता । आदिलक्ष्मीश्चादिशक्तिराकृतिश्चायतानना
ती असुरांचा नाश करणारी, अमावस्येची अधिष्ठात्री, दारिद्र्य दूर करणारी, अंत्यजांनी पूजलेली, आदिलक्ष्मी, आदिशक्ती, सृष्टीचे मूळ रूप आणि विस्तीर्ण चेहरा असलेली आहे.
आदित्यपदवीचाराप्यादित्यपरिसेविता । आचार्यावर्तनाचाराप्यादिमूर्तिनिवासिनी
ती सूर्याच्या मार्गावर फिरणारी, सूर्याने सेविलेली, आचार्यांच्या परंपरेप्रमाणे वागणारी आणि आदिमूर्तीमध्ये वास करणारी आहे.
आग्नेयी चामरी चाद्या चाराध्या चासनस्थिता । आधारनिलयाधारा चाकाशान्तनिवासिनी
ती अग्नीस्वरूप, आद्य, पूज्य, आपल्या आसनावर बसलेली, सर्वांचा आधार, आणि आकाशाच्या विस्तारात वास करणारी आहे.
आद्याक्षरसमायुक्ता चान्तराकाशरूपिणी । आदित्यमण्डलगता चान्तरध्वान्तनाशिनी
ती आद्य अक्षराशी एकरूप, अंतरिक्षासारखी, सूर्याच्या मंडळात वसणारी आणि अंतःकाराचा नाश करणारी आहे.
इन्दिरा चेष्टदा चेष्टा चेन्दीवरनिभेक्षणा । इरावती चेन्द्रपदा चेन्द्राणी चेन्दुरूपिणी
ती इंदिरा आहे, कृती देणारी, कृतीचे मूर्तिमंत रूप, निळ्या कमळासारख्या डोळ्यांची, इरावती, चंद्रमार्गावर चालणारी, देवांची राणी आणि चंद्रस्वरूप आहे.
इक्षुकोदण्डसंयुक्ता चेषुसन्धानकारिणी । इन्द्रनीलसमाकारा चेडापिङ्गलरूपिणी
ती ऊसाच्या धनुष्याने युक्त आहे, बाण लावणारी, निळ्या नीलमणीसारखी आणि पिंगट रंगाची आहे.
इन्द्राक्षी चेश्वरी देवी चेहात्रयविवर्जिता । उमा चोषा ह्युडुनिभा उर्वारुकफलानना
ती इंद्राक्षी, ईश्वरी देवी, त्रैलोक्यापासून मुक्त, उमा, उषा, चंद्रासारखी तेजस्वी आणि काकडीच्या फळासारखा चेहरा असलेली आहे.
उडुप्रभा चोडुमती ह्युडुपा ह्युडुमध्यगा । ऊर्ध्वं चाप्यूर्ध्वकेशी चाप्यूर्ध्वाधोगतिभेदिनी
ती चंद्रासारखी प्रकाशमान, चंद्रमय मनाची, चंद्रपान करणारी, चंद्राच्या मध्यभागी वसणारी, वरच्या दिशेने आणि वर उडणाऱ्या केसांची, वरखालील प्रवाहाचा भेद न करणारी आहे.
ऊर्ध्वबाहुप्रिया चोर्मिमालावाग्ग्रन्थदायिनी । ऋतं चर्षिर्ऋतुमती ऋषिदेवनमस्कृता
ती वर उचललेल्या हातांच्या प्रिय, लाटांच्या माळा आणि वाणीच्या गाठी देणारी, सत्य, ऋषी, सत्ययुक्त, ऋषी आणि देवांनी पूजलेली आहे.
ऋग्वेदा ऋणहर्त्री च ऋषिमण्डलचारिणी । ऋद्धिदा ऋजुमार्गस्था ऋजुधर्मा ऋतुप्रदा
ती ऋग्वेद आहे, ऋण दूर करणारी, ऋषींच्या मंडळात संचार करणारी, समृद्धी देणारी, सरळ मार्गावर असलेली, सरळ धर्माची आणि ऋतू देणारी आहे.
ऋग्वेदनिलया ऋज्वी लुप्तधर्मप्रवर्तिनी । लूतारिवरसम्भूता लूतादिविषहारिणी
ती ऋग्वेदात वास करणारी, सरळ, लुप्त धर्म पुन्हा प्रस्थापित करणारी, श्रेष्ठ कोळीपासून उत्पन्न झालेली आणि कोळी वगैरे विषाचा नाश करणारी आहे.
एकाक्षरा चैकमात्रा चैका चैकैकनिष्ठिता । ऐन्द्री ह्यैरावतारूढा चैहिकामुष्मिकप्रदा
ती एकाक्षरी, एकमात्रा, एकच, प्रत्येकात स्थिर असलेली, इंद्रशक्ती, ऐरावतावर आरूढ, या जगातील आणि परलोकातील फळे देणारी आहे.
ओङ्कारा ह्योषधी चोता चोतप्रोतनिवासिनी । और्वा ह्यौषधसम्पन्ना औपासनफलप्रदा
ती ओंकार, औषधी, उता आणि प्रोत या रूपात राहणारी, और्वा, औषधींनी संपन्न आणि उपासनेचे फळ देणारी आहे.
अण्डमध्यस्थिता देवी चाःकारमनुरूपिणी । कात्यायनी कालरात्रिः कामाक्षी कामसुन्दरी
सृष्टीच्या गर्भात वास करणारी देवी, 'का' या अक्षरासारखी रूप धारण करते. तिला काट्यायनी, काळरात्री, कामाक्षी आणि कामसुंदरी असे नावांनी ओळखले जाते.
कमला कामिनी कान्ता कामदा कालकण्ठिनी । करिकुम्भस्तनभरा करवीरसुवासिनी
ती कमळासारखी, प्रिय, मनमोहक, इच्छा पूर्ण करणारी, काळ्या गळ्याची, हत्तीच्या कपाळासारख्या उरोजांची आणि करवीर फुलांच्या सुवासाने सुगंधित आहे.
कल्याणी कुण्डलवती कुरुक्षेत्रनिवासिनी । कुरुविन्ददलाकारा कुण्डली कुमुदालया
ती मंगलमूर्ती, कुंडल घातलेली, कुरुक्षेत्रात राहणारी, कुरुविंद रत्नासारखी, नागासारखी वळणारी आणि कमळात वसणारी आहे.
कालजिह्वा करालास्या कालिका कालरूपिणी । कमनीयगुणा कान्तिः कलाधारा कुमुद्वती
तिची जीभ काळी, मुख भयंकर, ती काळिका, काळाचे रूप, मनोहारी गुणांची, तेजस्वी, कलांची आधारभूत आणि कमळासारखी आहे.