नाडी च त्वं शरीरस्था गीयसे प्राक्तनैर्बुधैः । हृत्पद्मस्था प्राणशक्तिः कण्ठस्था स्वप्ननायिका
तू शरीरात असणारी सूक्ष्म नाडी आहेस, ज्याचं प्राचीन ऋषींनी गौरव केलं आहे. तू हृदयकमळात वास करणारी प्राणशक्ती आहेस आणि घशात वसणारी स्वप्नांची अधिष्ठात्री आहेस.
तालुस्था त्वं सदाधारा बिन्दुस्था बिन्दुमालिनी । मूले तु कुण्डलीशक्तिर्व्यापिनी केशमूलगा
तू नेहमी तोंडाच्या गळ्यात आधारासारखी राहतेस, बिंदूत बिंदुमालिनी रूपात आहेस. मुळाशी तू कुंडलिनीशक्ती आहेस आणि केसांच्या मुळांपर्यंत सर्वत्र व्यापून आहेस.
शिखामध्यासना त्वं हि शिखाग्रे तु मनोन्मनी । किमन्यद्बहुनोक्तेन यत्किञ्चिज्जगतीत्रये
तू शिखेच्या मध्यभागी विराजमान आहेस आणि शिखेच्या टोकावर मनाच्या पलीकडे जाणारी आहेस. अधिक शब्दांची गरज नाही, या तिन्ही लोकांत जे काही आहे—
तत्सर्वं त्वं महादेवि श्रिये सन्ध्ये नमोऽस्तु ते । इतीदं कीर्तितं स्तोत्रं सन्ध्यायां बहुपुण्यदम्
हे महादेवी, ते सर्व काही तूच आहेस. हे शुभे, हे संध्ये, तुला माझा नमस्कार. संध्येचं हे स्तोत्र, जे मोठं पुण्य देणारं आहे, असं सांगितलं गेलं.
महापापप्रशमनं महासिद्धिविधायकम् । य इदं कीर्तयेत्स्तोत्रं सन्ध्याकाले समाहितः
हे स्तोत्र संध्याकाळी एकाग्रतेने म्हणणारा, मोठ्या पापांचा नाश आणि मोठ्या सिद्धींची प्राप्ती करतो.
अपुत्रः प्राप्नुयात्युत्रं धनार्थी धनमाप्नुयात् । सर्वतीर्थतपोदानयज्ञयोगफलं लभेत्
ज्याला मूल नाही त्याला पुत्र मिळतो, धनाची इच्छा असणाऱ्याला धन मिळतं; सर्व तीर्थयात्रा, तप, दान, यज्ञ आणि योग यांचे फळ मिळते.
भोगान्भुक्त्वा चिरं कालमन्ते मोक्षमवाप्नुयात् । तपस्विभिः कृतं स्तोत्रं स्नानकाले तु यः पठेत्
दीर्घकाळ भोग उपभोगून शेवटी मोक्ष मिळतो; तपस्वींनी रचलेलं हे स्तोत्र जो स्नानाच्या वेळी म्हणतो—
यत्र कुत्र जले मग्नः सन्ध्यामज्जनजं फलम् । लभते नात्र सन्देहः सत्यं सत्यं च नारद
कोठेही पाण्यात बुडालेला असला, तरी त्याला संध्याकाळच्या स्नानाचं फळ मिळतं; यात काहीही शंका नाही, हे खरं आहे, खरंच आहे, हे नारद.
शृणुयाद्योऽपि तद्भक्त्या स तु पापात्प्रमुच्यते । पीयूषसदृशं वाक्यं सन्ध्योक्तं नारदेरितम्
जो कोणी हे भक्तीने ऐकतो, तोही पापांपासून मुक्त होतो; संध्येने सांगितलेली आणि नारदांनी घोषित केलेली ही वचने अमृतासारखी आहेत.
गायत्रीसहस्रनामस्तोत्रवर्णनम् नारद उवाच भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । श्रुतिस्मृतिपुराणानां रहस्यं त्वन्मुखाच्छ्रुतम्
गायत्रीच्या हजार नावांच्या स्तोत्राचं वर्णन
सर्वपापहरं देव येन विद्या प्रवर्तते । केन वा ब्रह्मविज्ञानं किं नु वा मोक्षसाधनम्
नारद म्हणाले: भगवंत, सर्व धर्मांचे जाणकार, सर्व शास्त्रांचे तज्ञ, तुझ्या मुखातून मी वेद, स्मृती आणि पुराण यांचं रहस्य ऐकलं आहे.
ब्राह्मणानां गतिः केन केन वा मृत्युनाशनम् । ऐहिकामुष्मिकफलं केन वा पद्मलोचन
देवा, कोणत्या उपायाने सर्व पापांचा नाश होतो, कोणत्या विद्या प्रकट होते, किंवा कोणत्या साधनाने मोक्ष मिळतो?
वक्तुमर्हस्यशेषेण सर्वं निखिलमादितः । श्रीनारायण उवाच साधु साधु महाप्राज्ञ सम्यक् पृष्टं त्वयानघ
ब्राह्मणांना त्यांच्या ध्येयाची प्राप्ती कशामुळे होते, मृत्यूचा नाश कशामुळे होतो, आणि या जगातील व पुढील जगातील फळ कशामुळे मिळतं, हे कमलनयन?
शृणु वक्ष्यामि यत्नेन गायत्र्यष्टसहस्रकम् । नाम्नां शुभानां दिव्यानां सर्वपापविनाशनम्
तू मला सर्व काही सुरुवातीपासून पूर्णपणे सांगावं. श्रीनारायण म्हणाले: उत्तम, उत्तम, हे महाप्राज्ञ, तू फार योग्य प्रश्न विचारलास, हे निष्पापा.
सृष्ट्यादौ यद्भगवता पूर्वं प्रोक्तं ब्रवीमि ते । अष्टोत्तरसहस्रस्य ऋषिर्ब्रह्मा प्रकीर्तितः
ऐक, मी तुला काळजीपूर्वक गायत्रीच्या आठ हजार शुभ, दिव्य आणि सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या नावांची माहिती सांगतो.
छन्दोऽनुष्टुप् तथा देवी गायत्री देवता स्मृता । हलो बीजानि तस्यैव स्वराः शक्तय ईरिताः
सृष्टीच्या आरंभी भगवंतांनी जे सांगितलं, ते मी तुला सांगतो; या आठ हजार आठ नावांचा ऋषी ब्रह्मा आहे असं सांगितलं आहे.
अङ्गन्यासकरन्यासावुच्येते मातृकाक्षरैः । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि साधकानां हिताय वै
या स्तोत्राचं छंद अनुष्टुप आहे आणि गायत्री हीच देवी आहे असं स्मरण केलं जातं; व्यंजनं त्याची बीजं आहेत आणि स्वर त्याच्या शक्ती आहेत असं म्हटलं आहे.
रक्तश्वेतहिरण्यनीलधवलैर्युक्तां त्रिनेत्रोज्ज्वलां रक्तां रक्तनवस्रजं मणिगणैर्युक्तां कुमारीमिमाम् । गायत्रीं कमलासनां करतलव्यानद्धकुण्डाम्बुजां पद्माक्षीं च वरस्रजं च दधतीं हंसाधिरूढां भजे
अक्षरांच्या मदतीने अंगन्यास आणि करन्यास सांगितले आहेत; आता मी साधकांच्या हितासाठी ध्यान सांगतो.
अचिन्त्यलक्षणाव्यक्ताप्यर्थमातृमहेश्वरी । अमृतार्णवमध्यस्थाप्यजिता चापराजिता
ती गायत्री कन्या, जी लाल, पांढऱ्या, सोनेरी आणि निळ्या रंगांनी उजळते, तीन डोळ्यांची, तेजस्वी, तांबड्या रंगाची, ताज्या लाल फुलांच्या माळांनी व दागिन्यांनी सजलेली, कमळावर बसलेली, हातात कमंडलू आणि कमळ असलेली, कमळासारख्या डोळ्यांची, सुंदर हार घातलेली आणि हंसावर विराजमान आहे, अशा त्या देवीला मी वंदन करतो.
अणिमादिगुणाधाराप्यर्कमण्डलसंस्थिता । अजराजापराधर्मा अक्षसूत्रधराधरा
ती देवी अणिमा वगैरे सिद्धींचा आधार आहे, सूर्याच्या मंडळात वास करणारी, कधीही वृद्ध न होणारी, सर्वांची स्वामिनी, अधर्मापासून दूर, जपमाळ आणि पर्वत धारण करणारी आहे.
अकारादिक्षकारान्ताप्यरिषड्वर्गभेदिनी । अञ्जनाद्रिप्रतीकाशाप्यञ्जनाद्रिनिवासिनी
ती 'अ' पासून 'क्ष' पर्यंत सर्व अक्षरांची व्यापक आहे, आतल्या सहा शत्रूंचा नाश करणारी, अंजन पर्वतासारखी तेजस्वी आणि अंजन पर्वतावर राहणारी आहे.
अदितिश्चाजपाविद्याप्यरविन्दनिभेक्षणा । अन्तर्बहिःस्थिताविद्याध्वंसिनी चान्तरात्मिका
ती अदिती आहे, अजपा विद्या आहे, कमळासारख्या डोळ्यांची आहे, आत आणि बाहेर सर्वत्र वास करणारी, अज्ञानाचा नाश करणारी आणि अंतर्यामी आत्मा आहे.
अजा चाजमुखावासाप्यरविन्दनिभानना । अर्धमात्रार्थदानज्ञाप्यरिमण्डलमर्दिनी
ती अजन्मा आहे, अजन्म्याच्या मुखात वास करणारी, कमळासारख्या तेजस्वी चेहऱ्याची, अर्धाक्षराचा अर्थ जाणणारी आणि शत्रूंच्या मंडळाचा नाश करणारी आहे.
असुरघ्नीह्यमावास्याप्यलक्ष्मीघ्न्यन्त्यजार्चिता । आदिलक्ष्मीश्चादिशक्तिराकृतिश्चायतानना
ती असुरांचा नाश करणारी, अमावस्येची अधिष्ठात्री, दारिद्र्य दूर करणारी, अंत्यजांनी पूजलेली, आदिलक्ष्मी, आदिशक्ती, सृष्टीचे मूळ रूप आणि विस्तीर्ण चेहरा असलेली आहे.
आदित्यपदवीचाराप्यादित्यपरिसेविता । आचार्यावर्तनाचाराप्यादिमूर्तिनिवासिनी
ती सूर्याच्या मार्गावर फिरणारी, सूर्याने सेविलेली, आचार्यांच्या परंपरेप्रमाणे वागणारी आणि आदिमूर्तीमध्ये वास करणारी आहे.
आग्नेयी चामरी चाद्या चाराध्या चासनस्थिता । आधारनिलयाधारा चाकाशान्तनिवासिनी
ती अग्नीस्वरूप, आद्य, पूज्य, आपल्या आसनावर बसलेली, सर्वांचा आधार, आणि आकाशाच्या विस्तारात वास करणारी आहे.
आद्याक्षरसमायुक्ता चान्तराकाशरूपिणी । आदित्यमण्डलगता चान्तरध्वान्तनाशिनी
ती आद्य अक्षराशी एकरूप, अंतरिक्षासारखी, सूर्याच्या मंडळात वसणारी आणि अंतःकाराचा नाश करणारी आहे.
इन्दिरा चेष्टदा चेष्टा चेन्दीवरनिभेक्षणा । इरावती चेन्द्रपदा चेन्द्राणी चेन्दुरूपिणी
ती इंदिरा आहे, कृती देणारी, कृतीचे मूर्तिमंत रूप, निळ्या कमळासारख्या डोळ्यांची, इरावती, चंद्रमार्गावर चालणारी, देवांची राणी आणि चंद्रस्वरूप आहे.
इक्षुकोदण्डसंयुक्ता चेषुसन्धानकारिणी । इन्द्रनीलसमाकारा चेडापिङ्गलरूपिणी
ती ऊसाच्या धनुष्याने युक्त आहे, बाण लावणारी, निळ्या नीलमणीसारखी आणि पिंगट रंगाची आहे.
इन्द्राक्षी चेश्वरी देवी चेहात्रयविवर्जिता । उमा चोषा ह्युडुनिभा उर्वारुकफलानना
ती इंद्राक्षी, ईश्वरी देवी, त्रैलोक्यापासून मुक्त, उमा, उषा, चंद्रासारखी तेजस्वी आणि काकडीच्या फळासारखा चेहरा असलेली आहे.