भागीरथी मर्त्यलोके पाताले भोगवत्यपि । त्रिलोकवाहिनी देवी स्थानत्रयनिवासिनी
मर्त्यलोकात भागीरथी, पाताळात भोगवती, देवी तीनही लोकांत वाहते आणि त्या तिन्ही ठिकाणी वास करते.
भूर्लोकस्था त्वमेवासि धरित्री लोकधारिणी । भुवो लोके वायुशक्तिः स्वर्लोके तेजसां निधिः
भूर्लोकात तूच पृथ्वी म्हणून सर्वांना धारण करणारी आहेस; भुवर्लोकात वाऱ्याची शक्ती आहेस; स्वर्लोकात तेजाचा खजिना आहेस.
महर्लोके महासिद्धिर्जनलोके जनेत्यपि । तपस्विनी तपोलोके सत्यलोके तु सत्यवाक्
महरलोकात तू महान सिद्धी आहेस, जनलोकात जननी आहेस, तपोलोकात तपस्विनी आहेस आणि सत्यलोकात सत्य बोलणारी आहेस.
कमला विष्णुलोके च गायत्री ब्रह्मलोकदा । रुद्रलोके स्थिता गौरी हरार्धाङ्गनिवासिनी
विष्णूच्या लोकात तू कमला आहेस, ब्रह्माच्या लोकात गायत्री, आणि रुद्राच्या लोकात गौरी, हराच्या अर्ध्या अंगात वास करणारी.
अहमो महतश्चैव प्रकृतिस्त्वं हि गीयसे । साम्यावस्थात्मिका त्वं हि शबलब्रह्मरूपिणी
मी महान आहे आणि तुला प्रत्यक्ष प्रकृती म्हणून गातात; तूच समत्वाची मूर्ती आणि रंगीबेरंगी ब्रह्मरूप आहेस.
ततः परा परा शक्तिः परमा त्वं हि गीयसे । इच्छाशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिस्त्रिशक्तिदा
म्हणूनच तू परात्पर, सर्वश्रेष्ठ शक्ती आहेस, तुलाच परम म्हणतात; तू इच्छाशक्ती, क्रियाशक्ती आणि ज्ञानशक्ती — या तिन्ही शक्ती देणारी आहेस.
गङ्गा च यमुना चैव विपाशा च सरस्वती । सरयूर्देविका सिन्धुर्नर्मदैरावती तथा
तूच गंगा, यमुना, विपाशा, सरस्वती, सरयू, देविका, सिंधू, नर्मदा आणि इरावती आहेस.
गोदावरी शतद्रूश्च कावेरी देवलोकगा । कौशिकी चन्द्रभागा च वितस्ता च सरस्वती
गोदावरी, शतद्रू, देवलोकात जाणारी कावेरी, कौशिकी, चंद्रभागा, वितस्ता आणि सरस्वती — या सर्व तूच आहेस.
गण्डकी तापिनी तोया गोमती वेत्रवत्यपि । इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका
गंडकी, तापिनी, तोया, गोमती आणि वेत्रवती, तसेच इडा, पिंगला आणि तिसरी म्हणजेच सुषुम्ना — या सर्व तूच आहेस.
गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषापूषा तथैव च । अलम्बुषा कुहूश्चैव शङ्खिनी प्राणवाहिनी
गंधारी, हस्तजिह्वा, पूषापूषा, अलंबुषा, कुहू, शंखिनी आणि प्राणवाहिनी — या सर्व तूच आहेस.
नाडी च त्वं शरीरस्था गीयसे प्राक्तनैर्बुधैः । हृत्पद्मस्था प्राणशक्तिः कण्ठस्था स्वप्ननायिका
तू शरीरात असणारी सूक्ष्म नाडी आहेस, ज्याचं प्राचीन ऋषींनी गौरव केलं आहे. तू हृदयकमळात वास करणारी प्राणशक्ती आहेस आणि घशात वसणारी स्वप्नांची अधिष्ठात्री आहेस.
तालुस्था त्वं सदाधारा बिन्दुस्था बिन्दुमालिनी । मूले तु कुण्डलीशक्तिर्व्यापिनी केशमूलगा
तू नेहमी तोंडाच्या गळ्यात आधारासारखी राहतेस, बिंदूत बिंदुमालिनी रूपात आहेस. मुळाशी तू कुंडलिनीशक्ती आहेस आणि केसांच्या मुळांपर्यंत सर्वत्र व्यापून आहेस.
शिखामध्यासना त्वं हि शिखाग्रे तु मनोन्मनी । किमन्यद्बहुनोक्तेन यत्किञ्चिज्जगतीत्रये
तू शिखेच्या मध्यभागी विराजमान आहेस आणि शिखेच्या टोकावर मनाच्या पलीकडे जाणारी आहेस. अधिक शब्दांची गरज नाही, या तिन्ही लोकांत जे काही आहे—
तत्सर्वं त्वं महादेवि श्रिये सन्ध्ये नमोऽस्तु ते । इतीदं कीर्तितं स्तोत्रं सन्ध्यायां बहुपुण्यदम्
हे महादेवी, ते सर्व काही तूच आहेस. हे शुभे, हे संध्ये, तुला माझा नमस्कार. संध्येचं हे स्तोत्र, जे मोठं पुण्य देणारं आहे, असं सांगितलं गेलं.
महापापप्रशमनं महासिद्धिविधायकम् । य इदं कीर्तयेत्स्तोत्रं सन्ध्याकाले समाहितः
हे स्तोत्र संध्याकाळी एकाग्रतेने म्हणणारा, मोठ्या पापांचा नाश आणि मोठ्या सिद्धींची प्राप्ती करतो.
अपुत्रः प्राप्नुयात्युत्रं धनार्थी धनमाप्नुयात् । सर्वतीर्थतपोदानयज्ञयोगफलं लभेत्
ज्याला मूल नाही त्याला पुत्र मिळतो, धनाची इच्छा असणाऱ्याला धन मिळतं; सर्व तीर्थयात्रा, तप, दान, यज्ञ आणि योग यांचे फळ मिळते.
भोगान्भुक्त्वा चिरं कालमन्ते मोक्षमवाप्नुयात् । तपस्विभिः कृतं स्तोत्रं स्नानकाले तु यः पठेत्
दीर्घकाळ भोग उपभोगून शेवटी मोक्ष मिळतो; तपस्वींनी रचलेलं हे स्तोत्र जो स्नानाच्या वेळी म्हणतो—
यत्र कुत्र जले मग्नः सन्ध्यामज्जनजं फलम् । लभते नात्र सन्देहः सत्यं सत्यं च नारद
कोठेही पाण्यात बुडालेला असला, तरी त्याला संध्याकाळच्या स्नानाचं फळ मिळतं; यात काहीही शंका नाही, हे खरं आहे, खरंच आहे, हे नारद.
शृणुयाद्योऽपि तद्भक्त्या स तु पापात्प्रमुच्यते । पीयूषसदृशं वाक्यं सन्ध्योक्तं नारदेरितम्
जो कोणी हे भक्तीने ऐकतो, तोही पापांपासून मुक्त होतो; संध्येने सांगितलेली आणि नारदांनी घोषित केलेली ही वचने अमृतासारखी आहेत.
गायत्रीसहस्रनामस्तोत्रवर्णनम् नारद उवाच भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । श्रुतिस्मृतिपुराणानां रहस्यं त्वन्मुखाच्छ्रुतम्
गायत्रीच्या हजार नावांच्या स्तोत्राचं वर्णन
सर्वपापहरं देव येन विद्या प्रवर्तते । केन वा ब्रह्मविज्ञानं किं नु वा मोक्षसाधनम्
नारद म्हणाले: भगवंत, सर्व धर्मांचे जाणकार, सर्व शास्त्रांचे तज्ञ, तुझ्या मुखातून मी वेद, स्मृती आणि पुराण यांचं रहस्य ऐकलं आहे.
ब्राह्मणानां गतिः केन केन वा मृत्युनाशनम् । ऐहिकामुष्मिकफलं केन वा पद्मलोचन
देवा, कोणत्या उपायाने सर्व पापांचा नाश होतो, कोणत्या विद्या प्रकट होते, किंवा कोणत्या साधनाने मोक्ष मिळतो?
वक्तुमर्हस्यशेषेण सर्वं निखिलमादितः । श्रीनारायण उवाच साधु साधु महाप्राज्ञ सम्यक् पृष्टं त्वयानघ
ब्राह्मणांना त्यांच्या ध्येयाची प्राप्ती कशामुळे होते, मृत्यूचा नाश कशामुळे होतो, आणि या जगातील व पुढील जगातील फळ कशामुळे मिळतं, हे कमलनयन?
शृणु वक्ष्यामि यत्नेन गायत्र्यष्टसहस्रकम् । नाम्नां शुभानां दिव्यानां सर्वपापविनाशनम्
तू मला सर्व काही सुरुवातीपासून पूर्णपणे सांगावं. श्रीनारायण म्हणाले: उत्तम, उत्तम, हे महाप्राज्ञ, तू फार योग्य प्रश्न विचारलास, हे निष्पापा.
सृष्ट्यादौ यद्भगवता पूर्वं प्रोक्तं ब्रवीमि ते । अष्टोत्तरसहस्रस्य ऋषिर्ब्रह्मा प्रकीर्तितः
ऐक, मी तुला काळजीपूर्वक गायत्रीच्या आठ हजार शुभ, दिव्य आणि सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या नावांची माहिती सांगतो.
छन्दोऽनुष्टुप् तथा देवी गायत्री देवता स्मृता । हलो बीजानि तस्यैव स्वराः शक्तय ईरिताः
सृष्टीच्या आरंभी भगवंतांनी जे सांगितलं, ते मी तुला सांगतो; या आठ हजार आठ नावांचा ऋषी ब्रह्मा आहे असं सांगितलं आहे.
अङ्गन्यासकरन्यासावुच्येते मातृकाक्षरैः । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि साधकानां हिताय वै
या स्तोत्राचं छंद अनुष्टुप आहे आणि गायत्री हीच देवी आहे असं स्मरण केलं जातं; व्यंजनं त्याची बीजं आहेत आणि स्वर त्याच्या शक्ती आहेत असं म्हटलं आहे.
रक्तश्वेतहिरण्यनीलधवलैर्युक्तां त्रिनेत्रोज्ज्वलां रक्तां रक्तनवस्रजं मणिगणैर्युक्तां कुमारीमिमाम् । गायत्रीं कमलासनां करतलव्यानद्धकुण्डाम्बुजां पद्माक्षीं च वरस्रजं च दधतीं हंसाधिरूढां भजे
अक्षरांच्या मदतीने अंगन्यास आणि करन्यास सांगितले आहेत; आता मी साधकांच्या हितासाठी ध्यान सांगतो.
अचिन्त्यलक्षणाव्यक्ताप्यर्थमातृमहेश्वरी । अमृतार्णवमध्यस्थाप्यजिता चापराजिता
ती गायत्री कन्या, जी लाल, पांढऱ्या, सोनेरी आणि निळ्या रंगांनी उजळते, तीन डोळ्यांची, तेजस्वी, तांबड्या रंगाची, ताज्या लाल फुलांच्या माळांनी व दागिन्यांनी सजलेली, कमळावर बसलेली, हातात कमंडलू आणि कमळ असलेली, कमळासारख्या डोळ्यांची, सुंदर हार घातलेली आणि हंसावर विराजमान आहे, अशा त्या देवीला मी वंदन करतो.
अणिमादिगुणाधाराप्यर्कमण्डलसंस्थिता । अजराजापराधर्मा अक्षसूत्रधराधरा
ती देवी अणिमा वगैरे सिद्धींचा आधार आहे, सूर्याच्या मंडळात वास करणारी, कधीही वृद्ध न होणारी, सर्वांची स्वामिनी, अधर्मापासून दूर, जपमाळ आणि पर्वत धारण करणारी आहे.