सुरथनृपतिवृमत्तवर्णनम् श्रीनारायण उवाच सप्तमो मनुराख्यातो मनुर्वैवस्वतः प्रभुः । श्राद्धदेवः परानन्दभोक्ता मान्यस्तु भूभुजाम्
श्री नारायण म्हणाले — सातवा मनू म्हणून वैवस्वत मनू प्रसिद्ध आहे. श्राद्धदेव, जो परमानंदाचा अनुभव घेणारा आणि राजांमध्ये मान्यताप्राप्त आहे.
स च वैवस्वतमनुः परदेव्याः प्रसादतः । तथा तत्तपसा चैव जातो मन्वन्तराधिपः
हा वैवस्वत मनू, परात्पर देवीच्या कृपेने आणि स्वतःच्या तपामुळे मन्वंतराचा अधिपती झाला.
अष्टमो मनुराख्यातः सावर्णिः प्रथितः क्षितौ । स जन्मान्तर आराध्य देवीं तद्वरलाभतः
आठवा मनू म्हणून सावर्णि प्रसिद्ध आहे. पृथ्वीवर त्याची ख्याती आहे. पूर्वजन्मी त्याने देवीची उपासना केली आणि तिचा वर मिळवला.
जातो मन्वन्तरपतिः सर्वराजन्यपूजितः । महापराक्रमी धीरो देवीभक्तिपरायणः
तो मन्वंतराचा अधिपती म्हणून जन्माला आला, सर्व राजांकडून सन्मानित, महापराक्रमी, धैर्यवान आणि देवीभक्तीत रमणारा होता.
नारद उवाव कथं जन्मान्तरे तेन मनुनाराधनं कृतम् । देव्याः पृथिव्युद्भवायास्तन्ममाख्यातुमर्हसि
नारद म्हणाला — त्या मनूने पूर्वजन्मी देवीची उपासना कशी केली? पृथ्वीच्या कल्याणासाठी त्याने काय केले, हे मला कृपया सांग.
श्रीनारायण उवाच चैत्रवंशसमुद्भूतो राजा स्वारोचिषेऽन्तरे । सुरथो नाम विख्यातो महाबलपराक्रमः
श्री नारायण म्हणाले — चैत्र वंशात, स्वारोचिष मन्वंतरात, सुरथ नावाचा एक राजा जन्मला. तो महाबलवान आणि पराक्रमी म्हणून प्रसिद्ध होता.
गुणग्राही धनुर्धारी मान्यः श्रेष्ठः कविः कृती । धनसंग्रहकर्ता च दाता याचकमण्डले
तो गुणग्राही, धनुर्धारी, सर्वांचा मान्य, श्रेष्ठ कवी, कर्तबगार, धन गोळा करणारा आणि मागणाऱ्यांना दान देणारा होता.
अरीणां मर्दनो मानी सर्वास्त्रकुशलो बली । तस्यैकदा बभूवुस्ते कोलाविध्वंसिनो नृपाः
तो शत्रूंचा पराभव करणारा, स्वाभिमानी, सर्व अस्त्रांमध्ये निपुण आणि बलवान होता. पण एकदा, त्याच्या कुळाचा नाश करणारे राजा त्याच्याविरुद्ध उभे राहिले.
शत्रवः सैन्यसहिताः परिवार्येनमूर्जिताः । रुरुधुर्नगरीं तस्य राज्ञो मानधनस्य हि
शत्रू सैन्यासह त्याच्यावर तुटून पडले आणि त्या राजाच्या, म्हणजे मान आणि संपत्तीने भरलेल्या सुरथाच्या, नगरीला वेढा घातला.
तदा स सुरथो नाम राजा सैन्यसमावृतः । निर्ययौ नगरात्स्वीयात्सर्वशत्रुनिबर्हणः
त्या वेळी, राजा सुरथ आपल्या सैन्यासह, सर्व शत्रूंचा नाश करण्याच्या निर्धाराने, स्वतःच्या नगरीतून बाहेर पडला.
तदा स समरे राजा सुरथः शत्रुभिर्जितः । अमात्यैर्मन्त्रिभिश्चैव तस्य कोशगतं धनम्
त्यावेळी युद्धात राजा सुरथ आपल्या शत्रूंनी पराभूत झाला. त्याचे मंत्री आणि सल्लागार यांनी त्याच्या खजिन्यातील सर्व धन काढून घेतले.
हृतं सर्वमशेषेण तदातप्यत भूमिपः । निष्कासितश्च नगरात्स राजा परमद्युतिः
त्याचं सगळं धन पूर्णपणे हिसकावून घेतलं गेलं आणि तेजस्वी राजा आपल्या नगरातून हाकलला गेला.
जगामाश्वमथारुह्य मृगयामिषतो वनम् । एकाकी विजनेऽरण्ये बभ्रामोद्भ्रान्तमानसः
मग राजा घोड्यावर बसून शिकार करण्यासाठी जंगलात गेला. एकटाच, त्या ओसाड अरण्यात तो भटकत राहिला, त्याचे मन अस्वस्थ होते.
मुनेः कस्यचिदागत्य स्वाश्रमं शान्तमानसः । प्रशान्तजन्तुसंयुक्तं मुनिशिष्यगणैर्युतम्
तो एका ऋषीच्या शांत आश्रमात पोहोचला, जिथे सर्व प्राणी शांत होते आणि ऋषीचे शिष्यही आसपास होते.
उवास कञ्चित्कालं स राजा परमशोभने । आश्रमे मुनिवर्यस्य दीर्घदृष्टेः सुमेधसः
तो तेजस्वी राजा काही काळ दुरदृष्टी असलेल्या सुमेधस ऋषींच्या सुंदर आश्रमात राहिला.
एकदा स महीपालो मुनिं पूजावसानके । काले गत्वा प्रणम्याशु पप्रच्छ विनयान्वितः
एकदा राजा पूजा संपल्यावर ऋषींकडे गेला, त्यांना वाकून नमस्कार केला आणि नम्रतेने एक प्रश्न विचारला.
मुने मम मनोदुःखं बाधते चाधिसम्भवम् । ज्ञाततत्त्वस्य भूदेव निष्प्रज्ञस्य च सन्ततम्
मुनिवर, माझ्या मनात जे दुःख आहे ते मला नेहमीच त्रास देतं, जरी मला सत्य माहिती आहे आणि माझा कोणी वारस नाही, तरीही.
शत्रुभिर्निर्जितस्यापि हृतराज्यस्य सर्वशः । तथापि तेषु मनसि ममत्वं जायते स्फुटम्
शत्रूंनी मला जिंकून माझं राज्य पूर्णपणे घेतलं असलं, तरीही माझ्या मनात त्यांच्याविषयी ममता स्पष्टपणे निर्माण होते.
किं करोमि क्व गच्छामि कथं शर्म लभे मुने । त्वदनुग्रहमाशासे वद वेदविदां वर
मी काय करू? कुठे जाऊ? मला कसं समाधान मिळेल, मुनिवर? मला तुमचं कृपाशिर्वाद हवं आहे—म्हणून, वेद जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुम्ही मला सांगा.
मुनिरुवाच आकर्णय महीपाल महाश्चर्यकरं परम् । देवीमाहात्म्यमतुलं सर्वकामप्रदं परम्
मुनिवर म्हणाले: राजन, तू ऐक, मी तुला देवीच्या अद्भुत आणि सर्वोच्च महिमेचं वर्णन करतो, जी सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे.
जगन्मयी महामाया विष्णुब्रह्महरोद्भवा । सा बलादपहृत्यैव जन्तूनां मानसानि हि
ही जगाला व्यापणारी महाशक्ती, विष्णू, ब्रह्मा आणि शंकर यांच्यापासून उत्पन्न झाली आहे; ती सर्व जीवांच्या मनावर जबरदस्तीने अधिकार करते.
मोहाय प्रतिसंयच्छेदिति जानीहि भूमिप । सा सृजत्यखिलं विश्वं सा पालयति सर्वदा
राजन, हे जाण, ती मोहासाठी सर्वांच्या मनाला बांधते; तीच हे सगळं विश्व निर्माण करते आणि नेहमी त्याची काळजी घेते.
संहारे हररूपेण संहरत्येव भूमिप । कामदात्री महामाया कालरात्रिर्दुरत्यया
संहाराच्या वेळी ती शंकराच्या रूपाने सर्व जग मागे घेते; ही महाशक्ती सर्व इच्छा देणारी आहे, काळरात्र आहे आणि तिला जिंकणं फार कठीण आहे.
विश्वसंहारिणी काली कमला कमलालया । तस्यां सर्वं जगज्जातं तस्यां विश्वं प्रतिष्ठितम्
तीच विश्वाचा संहार करणारी काली आहे, कमळासारखी कमला आहे, कमळांचा निवास आहे; तिच्यातच हे सगळं जग जन्म घेतं आणि तिच्यातच विश्व स्थिर आहे.
लयमेष्यति तस्यां च तस्मात्सैव परात्परा । तस्या देव्याः प्रसादश्च यस्योपरि भवेन्नृप । स एव मोहमत्येति नान्यथा धरणीपते
सगळं विश्व शेवटी तिच्यात विलीन होतं; म्हणून तीच सर्वश्रेष्ठ आहे. राजन, ज्या व्यक्तीवर त्या देवीची कृपा होते, तोच मोहावर मात करतो—इतर कुणीही नाही.
देवीमाहात्म्ये मधुकैटभवधवर्णनम् राजोवाच का सा देवी त्वया प्रोक्ता ब्रूहि कालविदां वर । का मोहयति सत्त्वानि कारणं किं भवेद् द्विज
देवीच्या महात्म्यात मधु आणि कैटभ यांच्या वधाचं वर्णन राजा म्हणाला: मुनिवर, तुम्ही सांगितलेली ती देवी कोण आहे? काळ जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुम्ही मला सांगा. जी जीवांना मोहात पाडते ती कोण, आणि त्याचं कारण काय आहे, द्विज?
कस्मादुत्पद्यते देवी किंरूपा सा किमात्मिका । सर्वमाख्याहि भूदेव कृपया मम सर्वतः
ती देवी कुठून उत्पन्न होते? तिचं रूप कसं आहे? तिची स्वभावधर्म कशी आहे? हे भूदेव, कृपया मला सर्व काही पूर्णपणे सांगा.
मुनिरुवाच राजन् देव्याः स्वरूपं ते वर्णयामि निशामय । यथा चोत्पतिता देवी येन वा सा जगन्मयी
मुनिवर म्हणाले: राजन, मी तुला देवीचं खऱ्या अर्थाने स्वरूप सांगतो—ऐक, ती देवी कशी आणि कुणामुळे उत्पन्न झाली, जी सगळ्या जगात व्यापलेली आहे.
यदा नारायणो देवो विश्वं संहृत्य योगराट् । आस्तीर्य शेषं भगवान् समुद्रे निद्रितोऽभवत्
जेव्हा योगाचा अधिपती, भगवान नारायणाने सर्व विश्व मागे घेतले, तेव्हा तो भगवंत समुद्रावर पसरलेल्या शेषनागावर झोपलेला होता.
तदा प्रस्वापवशगो देवदेवो जनार्दनः । तत्कर्णमलसञ्जातौ दानवौ मधुकैटभौ
त्या वेळी, सर्व देवांचा देव जनार्दन गाढ झोपेत असताना, त्याच्या कानातील मळापासून मधु आणि कैटभ हे दोन दैत्य उत्पन्न झाले.