भूर्भुवः स्वरितिच्छन्दस्तथा ज्योतिष्मती स्मृतम् । इत्येतानि च छन्दांसि कीर्तितानि महामुने
भूः, भुवः, स्वः, इतिच्छंद आणि ज्योतिष्मती अशी छंदे स्मरणात आहेत. ही छंदे सांगितली गेली आहेत, महामुने.
दैवतानि शृणु प्राज्ञ तेषामेवानुपूर्वशः । आग्नेयं प्रथमं प्रोक्तं प्राजापत्यं द्वितीयकम्
हे ज्ञानी, आता त्या देवतांची नावे ऐक, जी योग्य क्रमाने आहेत. प्रथम अग्निदेव, दुसरे प्रजापती—
तृतीयं च तथा सौम्यमीशानं च चतुर्थकम् । सावित्रं पञ्चमं प्रोक्तं षष्ठमादित्यदैवतम्
तिसरे सौम्य, चौथे ईशान, पाचवे सावित्री, सहावे आदित्यदेवता—
बार्हस्पत्यं सप्तमं तु मैत्रावरुणमष्टमम् । नवमं भगदैवत्यं दशमं चार्यमेश्वरम्
सातवे बृहस्पतीचे, आठवे मित्रावरुण, नववे भगदेवता, दहावे अर्यमेश्वर—
गणेशमेकादशकं त्वाष्ट्रं द्वादशकं स्मृतम् । पौष्णं त्रयोदशं प्रोक्तमैन्द्राग्नं च चतुर्दशम्
अकरावे गणेश, बारावे त्वष्टा, तेरावे पौष्ण, चौदावे इंद्राग्नि—
वायव्यं पञ्चदशकं वामदैव्यं च षोडशम् । मैत्रावरुणिदैवत्यं प्रोक्तं सप्तदशाक्षरम्
पंधरावे वायव्य, सोळावे वामदेव्य, सतरावे मैत्रावरुणी—
अष्टादशं वैश्वदेवमूनविंशं तु मातृकम् । वैष्णवं विंशतितमं वसुदैवतमीरितम्
अठरावे वैश्वदेव, एकोणविसावे मातृका, विसावे वैष्णव, एकवीसावे वसुदेवता—
एकविंशतिसंख्याकं द्वाविंशं रुद्रदैवतम् । त्रयोविंशं च कौबेरमाश्विनं तत्त्वसंख्यकम्
एकवीसावे एकविंश, बावीसावे रुद्रदेवता, तेवीसावे कुबेर, चोवीसावे अश्विन—
चतुर्विंशतिवर्णानां देवतानां च सङ्ग्रहः । कथितः परमश्रेष्ठो महापापैकशोधनः । यदाकर्णनमात्रेण साङ्गं जाप्यफलं मुने
चोवीस अक्षरांचा आणि त्यांच्या देवतांचा जो संग्रह सांगितला आहे, तो सर्वांत श्रेष्ठ मानला जातो आणि मोठ्या पापांना दूर करणारा आहे. हे सर्व पूर्णपणे ऐकल्यावर, हे महर्षे, जप केल्यास मिळणारे फळ सहज मिळते.
गायत्रिशक्त्यादिप्रतिपादनम् श्रीनारायण उवाच वर्णानां शक्तयः काश्च ताः शृणुष्व महामुने । वामदेवी प्रिया सत्या विश्वा भद्रविलासिनी
श्री नारायण म्हणाले: हे महर्षे, आता अक्षरांच्या शक्ती ऐक. त्या म्हणजे वामदेवी, प्रिया, सत्य, विश्वा आणि भद्रविलासिनी.
प्रभावती जया शान्ता कान्ता दुर्गा सरस्वती । विद्रुमा च विशालेशा व्यापिनी विमला तथा
प्रभावती, जया, शांत, कांता, दुर्गा, सरस्वती, विद्रुमा, विशालेशा, व्यापिनी आणि विमला या आहेत.
तमोऽपहारिणी सूक्ष्मा विश्वयोनिर्जया वशा । पद्मालया परा शोभा भद्रा च त्रिपदा स्मृता
अंधार दूर करणारी, सूक्ष्मा, विश्वाची जननी, जया, वशा, पद्मालय, परा, शोभा, भद्रा आणि त्रिपदा अशी ओळखली जाते.
चतुर्विंशतिवर्णानां शक्तयः समुदाहृताः । अतः परं वर्णवर्णान्व्याहरामि यथातथम्
ही चोवीस अक्षरांची शक्ती सांगितली. आता मी अक्षरांचे रंग योग्य क्रमाने सांगतो.
चम्पका अतसीपुष्पसन्निभं विद्रुमं तथा । स्फटिकाकारकं चैव पद्मपुष्पसमप्रभम्
चंपक आणि अतसी फुलांसारखा, विद्रुमासारखा, स्फटिकासारखा आणि कमळाच्या फुलासारखा तेजस्वी रंग.
तरुणादित्यसङ्काशं शङ्खकुन्देन्दुसन्निभम् । प्रवालपद्यपत्राभं पद्मरागसमप्रभम्
तारुण्याने उजळलेल्या सूर्यासारखा, शंख, कुंद आणि चंद्रासारखा, कोवळ्या पानासारखा आणि पद्मराग मण्यासारखा तेजस्वी रंग.
इन्द्रनीलमणिप्रख्यं मौक्तिकं कुङ्कुमप्रभम् । अञ्जनाभं च रक्तं च वैदूर्यं क्षौद्रसन्निभम्
इंद्रनील मण्यासारखा, मोत्यासारखा, कुंकवासारखा, अंजनासारखा, लाल, वैदूर्य मण्यासारखा आणि मधासारखा रंग.
हारिद्रं कुन्ददुग्धाभं रविकान्तिसमप्रभम् । शुकपुच्छनिभं तद्वच्छतपत्रनिभं तथा
हळदीसारखा, कुंद फुलाच्या दुधासारखा, सूर्याच्या तेजासारखा, पोपटाच्या शेपटीसारखा आणि शतपत्राच्या पानासारखा रंग.
केतकीपुष्पसंकाशं मल्लिकाकुसुमप्रभम् । करवीरश्च इत्येते क्रमेण परिकीर्तिताः
केतकी फुलासारखा, मल्लिका फुलाच्या तेजासारखा आणि करवीर फुलासारखा असे हे रंग क्रमाने सांगितले आहेत.
वर्णाः प्रोक्ताश्च वर्णानां महापापविशोधनाः । पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च
हे अक्षरांचे रंग सांगितले, जे मोठ्या पापांना दूर करतात. पृथ्वी, पाणी, तेज, वायु आणि आकाश असे पंचमहाभूत.
गन्धो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शस्तथैव च । उपस्थं पायुपादं च पाणी वागपि च क्रमात्
गंध, रस, रूप, शब्द आणि स्पर्श; उपस्थ, पायु, पाय, हात आणि वाणी असे अनुक्रमे सांगितले.
प्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्श्रोत्रं च ततः परम् । प्राणोऽपानस्तथा व्यानः समानश्च ततः परम्
प्राण, जिभ, डोळे, त्वचा आणि नंतर कान; प्राण, अपान, व्यान आणि त्यानंतर समान.
तत्त्वान्येतानि वर्णानां क्रमशः कीर्तितानि तु । अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्णमुद्राः कमेण तु
ही अक्षरांची तत्त्वे क्रमाने सांगितली. आता मी अक्षरांच्या मुद्रा एकेक करून सांगतो.
सुमुखं सम्पुटं चैव विततं विस्मृतं तथा । द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुःपञ्चमुखं तथा
सुमुख, संपुट, वितत, विस्मृत, द्विमुख, त्रिमुख, चतुर्मुख आणि पंचमुख.
षण्मुखाधोमुखं चैव व्यापकाज्जलिकं तथा । शकटं यमपाशं च ग्रथितं सन्मुखोन्मुखम्
षण्मुख, अधोमुख, व्यापका, जलिका, शकट, यमपाश, ग्रथित, सन्मुख आणि उन्मुख.
विलम्बं मुष्टिकं चैव मत्स्यं कूर्मं वराहकम् । सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं मुद्गरं पल्लवं तथा
विलंब, मुष्टिक, मत्स्य, कूर्म, वराह, सिंहाक्रांत, महाक्रांत, मूद्गर आणि पल्लव.
त्रिशूलयोनी सुरभिश्चाक्षमाला च लिङ्गकम् । अम्बुजं च महामुद्रास्तुर्यरूपाः प्रकीर्तिताः
त्रिशूल, योनी, सुरभि, अक्षमाला, लिंगक, अंबुज आणि महामुद्रा—ही महामुद्रांच्या चार प्रकारच्या रूपात सांगितली आहेत.
इत्येताः कीर्तिता मुद्रा वर्णानां ते महामुने । महापापक्षयकराः कीर्तिदाः कान्तिदा मुने
हे महर्षे, या वर्णांच्या मुद्रा मी तुला सांगितल्या. या मोठ्या पापांचा नाश करतात आणि कीर्ती व तेज देतात, हे मुनिवर.
गायत्रीमन्त्रकवचवर्णनम् नारद उवाच स्वामिन्सर्वजगन्नाथ संशयोऽस्ति मम प्रभो । चतुःषष्टिकलाभिज्ञ पातकाद्योगविद्वर
नारद म्हणाले: सर्व जगाचे स्वामी, मला एक शंका आहे. चौर्याऐंशी कला जाणणारे, पाप व त्याच्या नाशाचे मार्ग जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असणारे प्रभो—
मुच्यते केन पुण्येन ब्रह्मरूपः कथं भवेत् । देहश्च देवतारूपो मन्त्ररूपो विशेषतः
कोणत्या पुण्यामुळे माणूस मुक्त होतो? ब्रह्मस्वरूप कसा होतो? आणि विशेषतः देह देवतेसारखा व मंत्रमय कसा होतो?
कर्म तच्छ्रोतुमिच्छामि न्यासं च विधिपूर्वकम् । ऋषिश्छन्दोऽधिदैवं च ध्यानं च विधिवद्विभो
हे विभो, ते कर्म आणि योग्य रीतीने न्यास कसा करावा, तसेच ऋषी, छंद, अधिदैवत आणि योग्य ध्यान हे सर्व मी ऐकू इच्छितो.