लवणं क्षारमम्लं च गृञ्जनं कांस्यभोजनम् । ताम्बूलं च द्विभुक्तं च दुष्टवासः प्रमत्तनम्
मीठ, क्षार, आम्ल, तिखट, कांस्याच्या भांड्यातील अन्न, तांबूल, दिवसातून दोनदा जेवण, घाणेरडे कपडे आणि बेफिकिरी—
श्रुतिस्मृतिविरोधं च जपं रात्रौ विवर्जयेत् । वृथा न कालं गमयेद्द्यूतस्त्रीस्वापवादतः
शास्त्र आणि स्मृतीला विरोध करणारे, तसेच रात्री जप करणे टाळावे; जुगार, स्त्रिया, झोप आणि व्यर्थ बोलण्यात वेळ घालवू नये.
गमयेद्देवतापूजास्तोत्रागमविलोकनैः । भूशय्या ब्रह्मचारित्वं मौनचर्या तथैव च
वेळ देवपूजा, स्तोत्रपठण आणि शास्त्रवाचनात घालवावा; जमिनीवर झोपणे, ब्रह्मचर्य पाळणे आणि मौन धारण करणेही तसेच करावे.
नित्यं त्रिषवणस्नानं शूद्रकर्मविवर्जनम् । नित्यपूजा नित्यदानमानन्दस्तुतिकीर्तनम्
रोज तीन वेळा स्नान, शूद्रांचे काम टाळणे, नित्यपूजा, नित्यदान, आनंद, स्तुती आणि कीर्तन—
नैमित्तिकार्चनं चैव विश्वासो गुरुदेवयोः । जपनिष्ठस्य धर्मा ये द्वादशैते सुसिद्धिदाः
निमित्ताने पूजा करणे, गुरु आणि देवावर विश्वास ठेवणे—जपात निष्ठा असणाऱ्याचे हे बारा धर्म उत्तम सिद्धी देणारे आहेत.
नित्यं सूर्यमुपस्थाय तस्य चाभिमुखो जपेत् । देवताप्रतिमादौ वा वह्नौ वाभ्यर्च्य तन्मुखः
नेहमी सूर्याच्या दिशेने बसून जप करावा, किंवा देवतेच्या मूर्तीला किंवा अग्नीला पूजा करून, त्यांच्याकडे तोंड करून जप करावा.
स्नानपूजाजपध्यानहोमतर्पणतत्परः । निष्कामो देवतायां च सर्वकर्मनिवेदकः
स्नान, पूजा, जप, ध्यान, होम आणि तर्पण यामध्ये जो मन लावतो, तो कोणतीही इच्छा न ठेवता, आपली सर्व कर्मे देवीला अर्पण करतो.
एवमादींश्च नियमान्पुरश्चरणकृच्चरेत् । तस्माद्द्विजः प्रसन्नात्मा जपहोमपरायणः
अशा प्रकारचे नियम आणि तयारीची कृत्ये जशी सांगितली आहेत, ती पाळावीत. म्हणून द्विजाने प्रसन्न मनाने जप आणि होम यामध्ये मन लावावे.
तपस्यध्ययने युक्तो भवेद्भूतानुकम्पकः । तपसा स्वर्गमाप्नोति तपसा विन्दते महत्
तप आणि अध्ययन यात गुंतलेला असावा, सर्व प्राण्यांवर दया ठेवावी. तपामुळे स्वर्ग मिळतो आणि तपामुळे मोठेपण प्राप्त होते.
तपोयुक्तस्य सिध्यन्ति कर्माणि नियतात्मनः । विद्वेषणं संहरणं मारणं रोगनाशनम्
तपस्वी आणि संयमी माणसाची सर्व कर्मे सफल होतात; भांडण लावणे, नाश करणे, मारणे आणि रोग दूर करणे हे सर्व साधता येते.
येन येनाथ ऋषिणा यदर्थं देवताः स्तुताः । स स कामः समृद्ध्येत तेषां तेषां तथा तथा
ऋषींनी ज्या ज्या कारणासाठी देवतांची स्तुती केली, त्या त्या कारणासाठी त्यांची इच्छा पूर्ण होते.
तानि कर्माणि वक्ष्यामि विधानानि च कर्मणाम् । पुरश्चरणमादौ च कर्मणां सिद्धिकारकम्
मी ती कर्मे आणि त्यांची पद्धत सांगतो, तसेच प्रारंभिक विधी जे कर्मांना यश मिळवून देतात, तेही सांगतो.
स्वाध्यायाभ्यसनस्यादौ प्राजापत्यं चरेद्द्विजः । केशश्मश्रुलोमनखान् वापयित्वा ततः शुचिः
स्वाध्याय आणि अभ्यास सुरू करताना द्विजाने प्राजापत्य विधी करावा; केस, दाढी, अंगावरील केस आणि नखे कापून, शुद्ध व्हावे.
तिष्ठेदहनि रात्रौ तु शुचिरासीत वाग्यतः । सत्यवादी पवित्राणि जपेद्व्याहृतयस्तथा
दिवसा उभे राहावे, रात्री शुद्ध राहून बसावे, बोलणे आवरावे; नेहमी सत्य बोलावे, पवित्र मंत्र आणि व्याहृती म्हणाव्यात.
ज्येकाराद्यास्तु ता जप्त्वा सावित्रीं च तदित्यृचम् । आपो हि ष्ठेति सूक्तं च पवित्रं पापनाशनम्
‘ज्येकार’ने सुरू होणारे मंत्र, सावित्री आणि संबंधित ऋच, तसेच ‘आपो हि ष्ठ’ हे पवित्र आणि पाप नष्ट करणारे सूक्त जपावे.
पुनन्त्यः स्वस्तिमत्यश्च पावमान्यस्तथैव च । सर्वत्रैतत्प्रयोक्तव्यमादावन्ते च कर्मणाम्
पवित्र करणारे, मंगलदायक आणि पावमानी सूक्तसुद्धा जपावेत; ही सर्वत्र, कर्माच्या सुरुवातीला आणि शेवटी वापरावीत.
आसहस्रादाशताद्वाप्यादशादथवा जपेत् । अकारं व्याहृतीस्तिस्रः सावित्रीमथवायुतम्
हजार, शंभर किंवा दहा वेळा; ‘अ’ अक्षर, तीन व्याहृती, सावित्री किंवा दहा हजार वेळा जप करावा.
तर्पयित्वाद्भिराचार्यानृषींश्छन्दांसि देवताः । अनार्येण न भाषेत शूद्रेणापि न गर्हितैः
आचार्य, ऋषी, छंद आणि देवता यांना पाणी अर्पण केल्यावर, अयोग्य, शूद्र किंवा निंदित लोकांशी बोलू नये.
नापि चोदक्यया वध्वा पतितैर्नान्त्यजैर्नृभिः । न देवब्राह्मणद्विष्टैर्नाचार्यगुरुनिन्दकैः
उदकायुक्त नववधू, पतित पुरुष, नीच जातीचे, देव किंवा ब्राह्मणद्वेष्टे, तसेच आचार्य किंवा गुरुंची निंदा करणाऱ्यांशीही बोलू नये.
न मातृपितृविद्विष्टैर्नावमन्येत कञ्चन । कृच्छ्राणामेष सर्वेषां विधिरुक्तोऽनुपूर्वशः
आई-वडिलांचा द्वेष करणाऱ्यांशीही बोलू नये, कुणालाही तुच्छ मानू नये; या सर्व प्रायश्चित्तांची पद्धत क्रमाने सांगितली आहे.
प्राजापत्यस्य कृच्छ्रस्य तथा सान्तपनस्य च । पराकस्य च कृच्छ्रस्य विधिश्चान्द्रायणस्य च
प्राजापत्य, सांतपन, पराक आणि चांद्रायण या प्रायश्चित्तांची नियमावली सांगितली आहे.
पञ्चभिः पातकैः सर्वैर्दुष्कृतैश्च प्रमुच्यते । तप्तकृच्छ्रेण सर्वाणि पापानि दहति क्षणात्
तप्तकृच्छ्र प्रायश्चित्ताने पाचही पापांपासून आणि सर्व दुष्कृत्यांपासून मुक्ती मिळते; ते सर्व पापे क्षणात जाळून टाकते.
त्रिभिश्चान्द्रायणैः पूतो ब्रह्मलोकं समश्नुते । अष्टभिर्देवताः साक्षात्पश्येत वरदास्तदा
तीन चांद्रायणांनी शुद्ध होऊन ब्रह्मलोकाची प्राप्ती होते; आठ वेळा केल्यास देवता प्रत्यक्ष दर्शन देतात आणि वर देतात.
छन्दांसि दशभिर्ज्ञात्वा सर्वान्कामान्समश्नुते । त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम्
दहा छंदांची माहिती असल्यास सर्व इच्छांचा अनुभव घेता येतो; तीन दिवस सकाळी, तीन दिवस संध्याकाळी आणि तीन दिवस त्या दिवशी मिळालेल्या अन्नावर उपवास करावा.
त्र्यहं परं च नाश्नीयात्प्राजापत्यं चरेद्द्विजः । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्
तीन दिवस किंवा त्याहून अधिक काळ द्विजाने काहीही न खाता प्रजापत्य व्रत करावे. या काळात गायीचे मूत्र, गायीचा शेण, दूध, दही, तूप आणि कुशांनी स्पर्श केलेले पाणी यावर उपवास करावा.
एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् । एकैकं ग्रासमश्नीयादहानि त्रीणि पूर्ववत्
एक रात्र उपवास करणे हे कृत्स्र सांतपन व्रत मानले जाते. याप्रमाणे, तीन दिवस प्रत्येक दिवशी फक्त एक घास अन्न खावे.
त्र्यहं चोपवसेदित्थमतिकृच्छ्रं चरेद्द्विजः । एवमेव त्रिभिर्युक्तं महासान्तपनं स्मृतम्
अशा प्रकारे, तीन दिवस उपवास करणे हे अतिकृत्स्र व्रत समजले जाते. हेच व्रत तीन वेळा केल्यास त्याला महा-सांतपन असे म्हणतात.
तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् । प्रतित्र्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः
तप्तकृत्स्र व्रत करताना ब्राह्मणाने तीन दिवस प्रत्येकी गरम पाणी, गरम दूध, गरम तूप आणि गरम वायू यांचा सेवन करावा. दररोज एकदा स्नान करून मन एकाग्र ठेवावे.
नियतस्तु पिबेदापः प्राजापत्यविधिः स्मृतः । यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम्
स्वयंवर संयम ठेवून फक्त पाणी प्यावे, हेच प्रजापत्य विधी समजले जाते. ज्या व्यक्तीने मनावर ताबा ठेवून बाराही दिवस अन्न न घेता उपवास केला, त्याने हे व्रत पूर्ण केले असे मानले जाते.
पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापप्रणोदनः । एकैकं तु ग्रसेत्पिण्डं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत्
हे कृत्स्र व्रत पराक नावाने ओळखले जाते, जे सर्व पापे दूर करते. कृष्णपक्ष आणि शुक्लपक्षात एकेक घास अन्न वाढवत जावे.