विदध्यादाचमनकं शेषं पूर्ववदीरितम् । गायत्रीमन्त्रमुक्च्चार्य श्रीनारायणप्रीतये
पूर्वीप्रमाणे आचमन करावे, आणि श्रीनारायणाच्या प्रसन्नतेसाठी गायत्री मंत्राचा जप करावा.
अर्घ्यं दद्याच्च सूर्याय साधकः शुद्धमानसः । उभौ पादौ समौ कृत्वा हस्ते धूत्वा जलाञ्जलिम्
शुद्ध मनाने साधकाने सूर्याला अर्घ्य द्यावे. दोन्ही पाय एकत्र ठेवून, हातात पाणी घेऊन ते हलवावे.
देवं ध्यात्वा मण्डलस्थं क्षिपेदर्घ्यं ततः क्रमात् । अर्घ्यं दद्यात्तु यो नीरे मूढात्मा ज्ञानवर्जितः
सूर्यमंडलातील देवतेचे ध्यान करून, क्रमाने अर्घ्य अर्पण करावे. जो अज्ञानाने, मंत्र न वापरता पाण्यात अर्घ्य देतो, तो मूढ मानला जातो.
उल्लङ्घ्य स्मृतिमन्त्रांश्च प्रायश्चित्ती भवेद्द्विजः । ततः सूर्यमुपस्थायाप्यसावादित्यमन्त्रतः
जो स्मृती आणि मंत्रांचे उल्लंघन करतो, त्या द्विजाने प्रायश्चित्त करावे. त्यानंतर सूर्याजवळ जाऊन आदित्य मंत्राचा जप करावा.
गायत्र्याश्च जपं कुर्यादुपविश्य ततो बृसीम् । सहस्रं वा तदर्धं वा श्रीदेवीध्यानपूर्वकम्
बैसून, श्रीदेवीचे ध्यान करून, गायत्री मंत्राचा जप हजार वेळा किंवा त्याच्या अर्ध्या वेळा करावा.
यथा प्रातः पुनस्तद्वदुपस्थानादिकं चरेत् । सायं सन्ध्यातर्पणे च क्रमेण परिकीर्तयेत्
प्रातःकाळी जसे केले, तसेच उपस्थान वगैरे संध्याकाळीही करावे. संध्याकाळच्या संध्यावंदनातील तर्पण विधी क्रमाने सांगावे.
वसिष्ठो ऋषिरेवात्र सरस्वत्याः प्रकीर्तितः । देवता विष्णुरूपा सा छन्दश्चैव सरस्वती
इथे सरस्वतीच्या ऋषी म्हणून वसिष्ठ यांचा उल्लेख केला आहे; देवता विष्णुरूप आहे आणि छंदही सरस्वतीच आहे.
सायंकालीनसन्ध्यायास्तर्पणे विनियोगकः । स्वरित्युक्त्वा च पुरुषं सामवेदं तथैव च
सायंकाळच्या संध्येसाठी हे तर्पण वापरावे; 'स्वर्' असे उच्चारून, पुरुष आणि सामवेद यांचाही उल्लेख करावा.
मण्डलं चेति सम्प्रोच्य हिरण्यगर्भकं तथा । तथैव परमात्मानं ततोऽपि च सरस्वतीम्
मंडळाचा उल्लेख करून, त्यानंतर हिरण्यगर्भ, मग परमात्मा आणि शेवटी सरस्वती यांचा उल्लेख करावा.
वेदमातरमेवात्र सङ्कृतिं तद्वदेव च । सन्ध्यां वृद्धां तथा विष्णुरूपिणीमुषसीं तथा
इथे वेदांची जननी, परंपरा, वृद्ध संध्या, विष्णुरूपिणी आणि उषसी यांचा उल्लेख करावा.
निर्मृजीं च तथा सर्वसिद्धीनां कारिणीं तथा । सर्वमन्त्राधिपतिकां भूर्भुवः स्वश्च पूरुषम्
शुद्ध करणारी, सर्व सिद्धी देणारी, सर्व मंत्रांची अधिपती आणि भूः, भुवः, स्वः या पुरुषाचा उल्लेख करावा.
इत्येवं तर्पणं कार्यं सन्ध्यायाः श्रुतिसम्मतम् । सायं सन्ध्याविधानं च कथितं पापनाशनम्
या प्रकारे संध्येसाठी शास्त्रानुसार तर्पण करावे; सायंकाळच्या संध्याविधीचे, पाप नष्ट करणारे वर्णन सांगितले आहे.
सर्वदुःखहरं व्याधिनाशकं मोक्षदं तथा । सदाचारेषु सन्ध्यायाः प्राधान्यं मुनिपुङ्गव । सन्ध्याचरणतो देवी भक्ताभीष्टं प्रयच्छति
हे सर्व दुःख दूर करते, रोग नष्ट करते आणि मोक्ष देते; श्रेष्ठ मुनी, संध्या हे सदाचारांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे. संध्या केल्याने देवी भक्ताच्या इच्छा पूर्ण करते.
गायत्रीपुरश्चरणविधिकथनम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् गायत्र्या पापनाशनम् । पुरश्चरणकं पुण्यं यथैष्टफलदायकम्
गायत्री पुरश्चरणाची पद्धत सांगितली आहे.
पर्वताग्रे नदीतीरे बिल्वमूले जलाशये । गोष्ठे देवालयेऽश्वत्थे उद्याने तुलसीवने
श्री नारायण म्हणाले: ब्राह्मण, आता गायत्रीमुळे पापांचा नाश कसा होतो, पुण्यदायक आणि इच्छित फल देणारे पुरश्चरण कसे करावे, ते ऐक.
पुण्यक्षेत्रे गुरोः पार्श्वे चित्तैकाग्र्यस्थलेऽपि च । पुरश्चरणकृन्मन्त्री सिध्यत्येव न संशयः
डोंगराच्या शिखरावर, नदीच्या काठावर, बेलाच्या झाडाच्या मुळाशी, जलाशयात, गोठ्यात, देवळात, अश्वत्थाच्या झाडाखाली, बागेत किंवा तुळशीच्या वनात—
यस्य कस्यापि मन्त्रस्य पुरश्चरणमारभेत् । व्याहृतित्रयसंयुक्तां गायत्रीं चायुतं जपेत्
पवित्र स्थळी, गुरूच्या जवळ किंवा जिथे मन एकाग्र होते अशा ठिकाणी—जिथे कुठेही पुरश्चरण केले, तर मंत्र नक्कीच सिद्ध होतो, यात शंका नाही.
नृसिंहार्कवराहाणां तान्त्रिकं वैदिकं तथा । विना जप्त्वा तु गायत्रीं तत्सर्वं निष्कलं भवेत्
जो कोणी कोणत्याही मंत्राचे पुरश्चरण करतो, त्याने त्रिव्याहृतींसह गायत्रीचा दहा हजार वेळा जप करावा.
सर्वे शाक्ता द्विजाः प्रोक्ता न शैवा न च वैष्णवाः । आदिशक्तिमुपासन्ते गायत्रीं वेदमातरम्
नृसिंह, अर्क आणि वराह या मंत्रांचे तांत्रिक किंवा वैदिक पुरश्चरण करताना, जर गायत्रीचा जप केला नाही, तर ते सर्व निष्फळ ठरते.
मन्त्रं संशोध्य यत्नेन पुरश्चरणतत्परः । मन्त्रशोधनपूर्वाङ्गमात्मशोधनमुत्तमम्
सर्व शाक्त द्विजगण आदिशक्ती, गायत्री वेदमाता यांची उपासना करतात; शैव किंवा वैष्णव तसे करत नाहीत.
आत्मतत्त्वशोधनाय त्रिलक्षं प्रजपेद्बुधः । अथवा चैकलक्षं तु श्रुतिप्रोक्तेन वर्त्मना
मंत्र शुद्ध करून, पुरश्चरणासाठी मन लावून, प्रथम आत्मशुद्धी करावी; कारण मंत्रशुद्धीपूर्वी आत्मशुद्धी श्रेष्ठ आहे.
आत्मशुद्धिं विना कर्तुर्जपहोमादिकाः क्रियाः । निष्फलास्तास्तु विज्ञेयाः कारणं श्रुतिचोदितम्
आत्मशुद्धीसाठी ज्ञानी व्यक्तीने तीन लक्ष वेळा जप करावा; किंवा शास्त्रानुसार एक लक्ष वेळा जप करावा.
तपसा तापयेद्देहं पितृदेवांश्च तर्पयेत् । तपसा स्वर्गमाप्नोति तपसा विन्दते महत्
आत्मशुद्धीशिवाय जप, होम वगैरे सर्व क्रिया निष्फळ ठरतात; हे शास्त्राने सांगितले आहे.
क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापद आत्मनः । धनेन वैश्यः शूद्रस्तु जपहोमैर्द्विजोत्तमः ॥ ११ अतएव तु विप्रेन्द्र तपः कुर्यात्प्रयत्नतः । शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम् ॥ १२ शोधयेद्विधिमार्गेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः । अथान्नशुद्धिकरणं वक्ष्यामि शृणु नारद ॥ १३ अयाचितोञ्छशुक्लाख्यभिक्षावृत्तिचतुष्टयम् । तान्त्रिकैर्वैदिकैश्चैवं प्रोक्तान्नस्य विशुद्धता ॥ १४ भिक्षान्नं शुद्धमानीय कृत्वा भागचतुष्टयम् । एकं भागं द्विजेभ्यस्तु गोग्रासस्तु द्वितीयकः ॥ १५ अतिथिभ्यस्तृतीयस्तु तदूर्ध्वं तु स्वभार्ययोः । आश्रमस्य यथा यस्य कृत्वा ग्रासविधिं क्रमात् ॥ १६ आदौ क्षिप्त्वा तु गोमूत्रं यथाशक्ति यथाक्रमम् । तदूर्ध्वं ग्राससंख्या स्याद्वानप्रस्थगृहस्थयोः ॥ १७ कुक्कुटाण्डप्रमाणं तु ग्रासमानं विधीयते । अष्टौ ग्रासा गृहस्थस्य वनस्थस्य तदर्धकम् ॥ १८ ब्रह्मचारी यथेष्टं च गोमूत्रं विधिपूर्वकम् । प्रोक्षणं नववारं च षड्वारं च त्रिवारकम् ॥ १९ निश्छिद्रं च करं कृत्वा सावित्रीं च तदित्यृचम् । मन्त्रमुच्चार्य मनसा प्रोक्षणे विधिरुच्यते ॥ २० चौरो वा यदि चाण्डालो वैश्यः क्षत्रस्तथैव च । अन्नं दद्यात्तु यः कश्चिदधमो विधिरुच्यते ॥ २१ शूद्रान्नं शूद्रसम्पर्कं शूद्रेण च सहाशनम् । ते यान्ति नरकं घोरं यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥ २२ गायत्रीच्छन्दो मन्त्रस्य यथासंख्याक्षराणि च । तावल्लक्षाणि कर्तव्यं पुरश्चरणकं तथा ॥ २३ द्वात्रिंशल्लक्षमानं तु विश्वामित्रमतं तथा । जीवहीनो यथा देहः सर्वकर्मसु न क्षमः ॥ २४ पुरश्चरणहीनस्तु तथा मन्त्रः प्रकीर्तितः । ज्येष्ठाषाढौ भाद्रपदं पौषं तु मलमासकम् ॥ २५ अङ्गारं शनिवारं च व्यतीपातं च वैधृतिम् । अष्टमीं नवमीं षष्ठीं चतुर्थीं च त्रयोदशीम् ॥ २६ चतुर्दशीममावास्यां प्रदोषं च तथा निशाम् । यमाग्निरुद्रसर्पेन्द्रवसुश्रवणजन्मभम् ॥ २७ मेषकर्कतुलाकुम्भान्मकरं चैव वर्जयेत् । सर्वाण्येतानि वर्ज्यानि पुरश्चरणकर्मणि ॥ २८ चन्द्रतारानुकूले च शुक्लपक्षे विशेषतः । पुरश्चरणकं कुर्यान्मन्त्रसिद्धिः प्रजायते ॥ २९ स्वस्तिवाचनकं कुर्यान्नान्दीश्राद्धं यथाविधि । विप्रान्सन्तर्प्य यत्नेन भोजनाच्छादनादिभिः ॥ ३० आरभेत्तु ततः पश्चादनुज्ञानपुरःसरम् । प्रत्यङ्मुखः शिवस्थाने द्विजश्चान्यतमे जपेत् ॥ ३१ काशीपुरी च केदारो महाकालोऽथ नासिकम् । त्र्यम्बकं च महाक्षेत्रं पञ्च दीपा इमे भुवि ॥ ३२ सर्वत्रैव हि दीपस्तु कूर्मासनमिति स्मृतम् । प्रारम्भदिनमारभ्य समाप्तिदिवसावधि ॥ ३३ न न्यूनं नातिरिक्तं च जपं कुर्याद्दिने दिने । नैरन्तर्येण कुर्वन्ति पुरश्चर्यां मुनीश्वराः ॥ ३४ प्रातरारभ्य विधिवज्जपेन्मध्यदिनावधि । मनःसंहरणं शौचं ध्यानं मन्त्रार्थचिन्तनम् ॥ ३५ गायत्रीच्छन्दो मन्त्रस्य यथासंख्याक्षराणि च । तावल्लक्षाणि कर्तव्यं पुरश्चरणकं तथा ॥ ३६ जुहुयात्तद्दशांशेन सघृतेन पयोऽन्धसा । तिलैः पत्रैः प्रसूनैश्च यवैश्च मधुरान्वितैः ॥ ३७ कुर्याद्दशांशतो होमं ततः सिद्धो भवेन्मनुः । गायत्री चैव संसेव्या धर्मकामार्थमोक्षदा ॥ ३८ नित्ये नैमित्तिके काम्ये त्रितये तु परायणः । गायत्र्यास्तु परं नास्ति इह लोके परत्र च ॥ ३९ मध्याह्नमितभुङ् मौनी त्रिःस्नानार्चनतत्परः । जले लक्षत्रयं धीमाननन्यमानसक्रियः ॥ ४० कर्मणा यो जपेत्पश्चात्कर्मभिः स्वेच्छयापि वा । यावत्कार्यं न सिध्येत्तु तावत्कुर्याज्जपादिकम् ॥ ४१ सामान्यकाम्यकर्मादौ यथावद्विधिरुच्यते । आदित्यस्योदये स्नात्वा सहस्रं प्रत्यहं जपेत् ॥ ४२ आयुरारोग्यमैश्वर्यं धनं च लभते ध्रुवम् । षण्मासं वा त्रिमासं वा वर्षान्ते सिद्धिमाप्नुयात् ॥ ४३ पद्मानां लक्षहोमेन घृताक्तानां हुताशने । प्राप्नोति निखिलं मोक्षं सिध्यत्येव न संशयः ॥ ४४ मन्त्रसिद्धिं विना कर्तुर्जपहोमादिकाः क्रियाः । काम्यं वा यदि वा मोक्षः सर्वं तनिष्फलं भवेत् ॥ ४५ पञ्चविंशतिलक्षेण दध्ना क्षीरेण वा हुतात् । स्वदेहे सिध्यते जन्तुर्महर्षीणां मतं तथा ॥ ४६ अष्टाङ्गयोगसिद्ध्या च नरः प्राप्नोति यत्फलम् । तत्फलं सिद्धिमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ४७ शक्तो वापि त्वशक्तो वा आहारं नियतं चरेत् । षण्मासात्तस्य सिद्धिः स्याद्गुरुभक्तिरतः सदा ॥ ४८ एकाहं पञ्चगव्याशी चैकाहं मारुताशनः । एकाहं ब्राह्मणान्नाशी गायत्रीजपकृद्भवेत् ॥ ४९ स्नात्वा गङ्गादितीर्थेषु शतमन्तर्जले जपेत् । शतेनापस्ततः पीत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ५० चान्द्रायणादिकृच्छ्रस्य फलं प्राप्नोति निश्चितम् । राजा वा यदि वा विप्रस्तपः कुर्यात्स्वके गृहे ॥ ५१ गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथवापि च । अधिकारपरत्वेन फलं यज्ञादिपूर्वकम् ॥ ५२ श्रौतस्मार्तादिकं कर्म क्रियते मोक्षकाङ्क्षिभिः । साग्निकश्च सदाचारो विद्वद्भिश्च सुशिक्षितः ॥ ५३ ततः कुर्यात्प्रयत्नेन फलमूलोदकादिभिः । भिक्षान्नं शुद्धमश्नीयादष्टौ ग्रासान्स्वयं भुजेत् ॥ ५४ एवं पुरश्चरणकं कृत्वा मन्त्रसिद्धिमवाप्नुयात् । देवर्षे यदनुष्ठानाद्दारिद्र्यं विलयं व्रजेत् । यच्छ्रुत्वापि च पुण्यानां महतीं सिद्धिमाप्नुयात् ॥ ५५ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे गायत्रीपुरश्चरणविधिकथनं नामैएकविंशोऽध्यायः
वैश्वदेवादिविधिनिरूपणम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् वैश्वदेवविधानकम् । पुरश्चर्याप्रसङ्गेन ममापि स्मृतिमागतम्
श्रीनारायण म्हणाले: ब्रह्मन्, आता वैश्वदेव विधी कसा करावा ते ऐक. पूर्वस्मरणाच्या प्रसंगी मला हाही विधी आठवला आहे.
देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञो भूतयज्ञस्तथैव च । पितृयज्ञो मनुष्यस्य यज्ञश्चैव तु पञ्चमः
देवतांसाठी यज्ञ, ब्रह्मासाठी यज्ञ, प्राण्यांसाठी यज्ञ, पितरांसाठी यज्ञ आणि मनुष्यांसाठी यज्ञ — हे पाच यज्ञ प्रत्येकाने करावेत असे सांगितले आहे.
पञ्चसूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः । कण्डणी चोदकुम्भश्च तेषां पापस्य शान्तये
गृहस्थाच्या घरातील चूल, दळणाची जात, भांडी, चिरण्याचा फळा आणि पाण्याचा घट — हे पाच हिंसेचे स्रोत आहेत; त्यांची शांती करण्यासाठी विधी करावा.
न चुल्ल्यां नायसे पात्रे न भूमौ न च खर्परे । वैश्वदेवं प्रकुर्वीत कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा
चुलीवर, लोखंडी भांड्यात, जमिनीवर किंवा फुटक्या मडक्यावर वैश्वदेव करू नये; तो विधी अग्नीच्या कुंडात किंवा उंचवट्यावर करावा.
न पाणिना न शूर्पेण न च मेध्याजिनादिभिः । मुखेनोपधमेदग्निं मुखादेव व्यजायत
हाताने, सुपाने किंवा पवित्र कातडीने अग्नी पेटवू नये; तोंडानेच अग्नी प्रज्वलित करावा, कारण अग्नी तोंडातूनच उत्पन्न होतो.
पटकेन भवेद्व्याधिः शूर्पेण धननाशनम् । पाणिना मृत्युमाप्नोति कर्मसिद्धिर्मुखेन तु
कापडाने अग्नी पेटविल्यास आजार होतो, सुपाने केल्यास धनाचा नाश होतो, हाताने केल्यास मृत्यू येतो; पण तोंडाने केल्यास कर्म यशस्वी होते.
क्षत्रियाने आपल्या बळावर संकटावर मात करावी; वैश्याने संपत्तीने, आणि शूद्राने जप व होम यामुळे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.