अथ सायन्तनीं सन्ध्यां प्रवक्ष्यामि महामुने । यदनुष्ठानमात्रेण महामाया प्रसीदति
महामुने, आता मी संध्याकाळच्या संध्यावंदनाची विधी सांगतो, ज्याचे पालन केल्याने महामाया प्रसन्न होते.
आचम्य प्राणानायम्य साधकः स्थिरमानसः । बद्धपद्मासनो योगी सायंकाले स्थिरो भवेत्
शुद्ध होऊन, श्वासावर नियंत्रण ठेवून, साधकाने मन स्थिर करून, संध्याकाळच्या वेळी पद्मासनात बसावे.
श्रुतिस्मृत्यादिकर्मादौ सगर्भः प्राणसंयमः । अगर्भो ध्यानमात्रं तु स चामन्त्रः प्रकीर्तितः
श्रुती-स्मृती आदी कर्मात, संकल्पपूर्वक श्वासाचे नियंत्रण करावे. संकल्पाशिवाय केवळ ध्यान करणे हे बीजरहित मानले जाते आणि ते मंत्राशिवाय केले जाते.
भूतशुद्ध्यादिकं कृत्वा नान्यथा कर्म कीर्तितम् । सलक्षो देवतां ध्यात्वा पूरकुम्भकरेचकैः
भूतशुद्धी वगैरे विधी करून, इतर कोणतेही कर्म सांगितलेले नाही. लक्षपूर्वक, देवतेचे ध्यान करताना श्वासाचा पूरक, कुम्भक, रेचक यांचा वापर करावा.
ध्यानं प्रकुर्यात्सन्ध्यायां सायंकाले विचक्षणः । वृद्धां सरस्वतीं देवीं कृष्णाङ्गीं कृष्णवाससम्
संध्याकाळच्या वेळी, ज्ञानी व्यक्तीने विधीमध्ये वृद्ध, कृष्णवर्णी, काळ्या वस्त्रातील सरस्वती देवीचे ध्यान करावे.
शङ्खचक्रगदापद्महस्तां गरुडवाहनाम् । नानारत्नलसद्भूषां क्वणन्मञ्जीरमेखलाम्
तिच्या हातात शंख, चक्र, गदा आणि कमळ आहे. ती गरुडावर बसलेली आहे, विविध मौल्यवान रत्नांनी सजलेली आहे आणि तिच्या कंबरेला मंजिरांची किंकाळी आहे.
अनर्घ्यरत्नमुकुटां तारहारावलीयुताम् । ताटङ्कबद्धमाणिक्यकान्तिशोभिकपोलकाम्
तिच्या डोक्यावर अमूल्य रत्नमुकुट आहे, गळ्यात मोत्यांची माळ आहे, आणि कानातील झुमक्यात बसवलेल्या माणिक्याच्या तेजाने तिचे गाल उजळलेले आहेत.
पीताम्बरधरां देवीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् । सामवेदेन सहितां संयुतां सत्त्ववर्त्मना
ती देवी पिवळ्या वस्त्रात आहे, सच्चिदानंदरूप आहे, सामवेदासह आहे आणि सत्वगुणाच्या मार्गावर स्थित आहे.
व्यवस्थितां च स्वर्लोके आदित्यपय्हगामिनीम् । आवाहयाम्यहं देवीमायान्तीं सूर्यमण्डलात्
ती स्वर्गलोकात स्थित आहे, सूर्याच्या मार्गावर चालणारी आहे. मी सूर्यमंडलातून येणाऱ्या त्या देवीचे आवाहन करतो.
एवं ध्यात्वा च तां देवीं सन्ध्यासङ्कल्पमाचरेत् । आपो हि ष्ठेति मन्त्रेण अग्निश्चेति तथैव च
अशा प्रकारे देवीचे ध्यान करून, संध्याकाळच्या संकल्पाची विधी करावी. 'आपो हिष्ठ' आणि 'अग्निश्च' या मंत्रांचा योग्य प्रकारे उच्चार करावा.
विदध्यादाचमनकं शेषं पूर्ववदीरितम् । गायत्रीमन्त्रमुक्च्चार्य श्रीनारायणप्रीतये
पूर्वीप्रमाणे आचमन करावे, आणि श्रीनारायणाच्या प्रसन्नतेसाठी गायत्री मंत्राचा जप करावा.
अर्घ्यं दद्याच्च सूर्याय साधकः शुद्धमानसः । उभौ पादौ समौ कृत्वा हस्ते धूत्वा जलाञ्जलिम्
शुद्ध मनाने साधकाने सूर्याला अर्घ्य द्यावे. दोन्ही पाय एकत्र ठेवून, हातात पाणी घेऊन ते हलवावे.
देवं ध्यात्वा मण्डलस्थं क्षिपेदर्घ्यं ततः क्रमात् । अर्घ्यं दद्यात्तु यो नीरे मूढात्मा ज्ञानवर्जितः
सूर्यमंडलातील देवतेचे ध्यान करून, क्रमाने अर्घ्य अर्पण करावे. जो अज्ञानाने, मंत्र न वापरता पाण्यात अर्घ्य देतो, तो मूढ मानला जातो.
उल्लङ्घ्य स्मृतिमन्त्रांश्च प्रायश्चित्ती भवेद्द्विजः । ततः सूर्यमुपस्थायाप्यसावादित्यमन्त्रतः
जो स्मृती आणि मंत्रांचे उल्लंघन करतो, त्या द्विजाने प्रायश्चित्त करावे. त्यानंतर सूर्याजवळ जाऊन आदित्य मंत्राचा जप करावा.
गायत्र्याश्च जपं कुर्यादुपविश्य ततो बृसीम् । सहस्रं वा तदर्धं वा श्रीदेवीध्यानपूर्वकम्
बैसून, श्रीदेवीचे ध्यान करून, गायत्री मंत्राचा जप हजार वेळा किंवा त्याच्या अर्ध्या वेळा करावा.
यथा प्रातः पुनस्तद्वदुपस्थानादिकं चरेत् । सायं सन्ध्यातर्पणे च क्रमेण परिकीर्तयेत्
प्रातःकाळी जसे केले, तसेच उपस्थान वगैरे संध्याकाळीही करावे. संध्याकाळच्या संध्यावंदनातील तर्पण विधी क्रमाने सांगावे.
वसिष्ठो ऋषिरेवात्र सरस्वत्याः प्रकीर्तितः । देवता विष्णुरूपा सा छन्दश्चैव सरस्वती
इथे सरस्वतीच्या ऋषी म्हणून वसिष्ठ यांचा उल्लेख केला आहे; देवता विष्णुरूप आहे आणि छंदही सरस्वतीच आहे.
सायंकालीनसन्ध्यायास्तर्पणे विनियोगकः । स्वरित्युक्त्वा च पुरुषं सामवेदं तथैव च
सायंकाळच्या संध्येसाठी हे तर्पण वापरावे; 'स्वर्' असे उच्चारून, पुरुष आणि सामवेद यांचाही उल्लेख करावा.
मण्डलं चेति सम्प्रोच्य हिरण्यगर्भकं तथा । तथैव परमात्मानं ततोऽपि च सरस्वतीम्
मंडळाचा उल्लेख करून, त्यानंतर हिरण्यगर्भ, मग परमात्मा आणि शेवटी सरस्वती यांचा उल्लेख करावा.
वेदमातरमेवात्र सङ्कृतिं तद्वदेव च । सन्ध्यां वृद्धां तथा विष्णुरूपिणीमुषसीं तथा
इथे वेदांची जननी, परंपरा, वृद्ध संध्या, विष्णुरूपिणी आणि उषसी यांचा उल्लेख करावा.
निर्मृजीं च तथा सर्वसिद्धीनां कारिणीं तथा । सर्वमन्त्राधिपतिकां भूर्भुवः स्वश्च पूरुषम्
शुद्ध करणारी, सर्व सिद्धी देणारी, सर्व मंत्रांची अधिपती आणि भूः, भुवः, स्वः या पुरुषाचा उल्लेख करावा.
इत्येवं तर्पणं कार्यं सन्ध्यायाः श्रुतिसम्मतम् । सायं सन्ध्याविधानं च कथितं पापनाशनम्
या प्रकारे संध्येसाठी शास्त्रानुसार तर्पण करावे; सायंकाळच्या संध्याविधीचे, पाप नष्ट करणारे वर्णन सांगितले आहे.
सर्वदुःखहरं व्याधिनाशकं मोक्षदं तथा । सदाचारेषु सन्ध्यायाः प्राधान्यं मुनिपुङ्गव । सन्ध्याचरणतो देवी भक्ताभीष्टं प्रयच्छति
हे सर्व दुःख दूर करते, रोग नष्ट करते आणि मोक्ष देते; श्रेष्ठ मुनी, संध्या हे सदाचारांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे. संध्या केल्याने देवी भक्ताच्या इच्छा पूर्ण करते.
गायत्रीपुरश्चरणविधिकथनम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् गायत्र्या पापनाशनम् । पुरश्चरणकं पुण्यं यथैष्टफलदायकम्
गायत्री पुरश्चरणाची पद्धत सांगितली आहे.
पर्वताग्रे नदीतीरे बिल्वमूले जलाशये । गोष्ठे देवालयेऽश्वत्थे उद्याने तुलसीवने
श्री नारायण म्हणाले: ब्राह्मण, आता गायत्रीमुळे पापांचा नाश कसा होतो, पुण्यदायक आणि इच्छित फल देणारे पुरश्चरण कसे करावे, ते ऐक.
पुण्यक्षेत्रे गुरोः पार्श्वे चित्तैकाग्र्यस्थलेऽपि च । पुरश्चरणकृन्मन्त्री सिध्यत्येव न संशयः
डोंगराच्या शिखरावर, नदीच्या काठावर, बेलाच्या झाडाच्या मुळाशी, जलाशयात, गोठ्यात, देवळात, अश्वत्थाच्या झाडाखाली, बागेत किंवा तुळशीच्या वनात—
यस्य कस्यापि मन्त्रस्य पुरश्चरणमारभेत् । व्याहृतित्रयसंयुक्तां गायत्रीं चायुतं जपेत्
पवित्र स्थळी, गुरूच्या जवळ किंवा जिथे मन एकाग्र होते अशा ठिकाणी—जिथे कुठेही पुरश्चरण केले, तर मंत्र नक्कीच सिद्ध होतो, यात शंका नाही.
नृसिंहार्कवराहाणां तान्त्रिकं वैदिकं तथा । विना जप्त्वा तु गायत्रीं तत्सर्वं निष्कलं भवेत्
जो कोणी कोणत्याही मंत्राचे पुरश्चरण करतो, त्याने त्रिव्याहृतींसह गायत्रीचा दहा हजार वेळा जप करावा.
सर्वे शाक्ता द्विजाः प्रोक्ता न शैवा न च वैष्णवाः । आदिशक्तिमुपासन्ते गायत्रीं वेदमातरम्
नृसिंह, अर्क आणि वराह या मंत्रांचे तांत्रिक किंवा वैदिक पुरश्चरण करताना, जर गायत्रीचा जप केला नाही, तर ते सर्व निष्फळ ठरते.
मन्त्रं संशोध्य यत्नेन पुरश्चरणतत्परः । मन्त्रशोधनपूर्वाङ्गमात्मशोधनमुत्तमम्
सर्व शाक्त द्विजगण आदिशक्ती, गायत्री वेदमाता यांची उपासना करतात; शैव किंवा वैष्णव तसे करत नाहीत.