इति श्रुत्वा किंवदन्तीं मुनयः समुपागताः । कृतातिथ्या नृपेन्द्रेण विष्टरेषूषुरेव ते
ही गोष्ट ऐकून सर्व ऋषी एकत्र आले; राजाने त्यांचे आदरातिथ्य केले आणि ते सर्व त्या सभेतच थांबले.
पप्रच्छुर्मुनयः सर्वे संशयोऽस्ति महान्नृप । केन पुण्यप्रभावेण पूर्वजन्मस्मृतिस्तव
सर्व ऋषींनी विचारले, 'महान राजन, आम्हाला एक मोठा प्रश्न आहे: कोणत्या पुण्याच्या प्रभावामुळे तुला पूर्वजन्माची आठवण आहे?'
त्रिकालज्ञानमेवापि केन पुण्यप्रभावतः । ज्ञानं तवेति तज्ज्ञातुमागताः स्म तवान्तिकम्
'तीन काळांचे ज्ञान तुला कोणत्या पुण्यामुळे मिळाले? आम्ही तुझ्याकडे हे जाणून घेण्यासाठी आलो आहोत.'
वद निर्व्याजया वृत्त्या तदस्माकं यथातथम् । श्रीनारायण उवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा राजा परमधार्मिकः
'कृपया आम्हाला खरी आणि स्पष्ट गोष्ट सांग.' श्रीनारायण म्हणाले: त्यांच्या शब्दांनी प्रेरित होऊन, परमधार्मिक राजा—
उवाच सकलं ब्रह्मन् त्रिकालज्ञानकारणम् । श्रूयतां मुनयः सर्वे मम ज्ञानस्य कारणम्
—सर्व काही सांगू लागला, 'हे ब्राह्मण, माझ्या तीन काळांच्या ज्ञानाचे कारण ऐका. हे सर्व ऋषींनो, माझ्या ज्ञानामागचे कारण मी सांगतो.'
चक्रवाकः स्थितः पूर्वं नीचयोनिगतोऽपि वा । अज्ञानतोऽपि कृतवानन्नपूर्णाप्रदक्षिणाम्
'पूर्वी मी चक्रवाक पक्ष्याच्या नीच योनीत जन्मलो होतो, आणि अज्ञानानेसुद्धा मी एक अपूर्ण प्रदक्षिणा केली होती.'
तेन पुण्यप्रभावेण स्वर्गे कल्पद्वयस्थितिः । त्रिकालज्ञानताप्यस्मिन्नभूज्जन्मनि सुव्रताः
'त्या पुण्याच्या प्रभावामुळे मला दोन कल्पेपर्यंत स्वर्गात राहण्याचे भाग्य मिळाले, आणि या जन्मात, हे सज्जनहो, मला तीन काळांचे ज्ञान प्राप्त झाले.'
को वेद जगदम्बायाः पदस्मृतिफलं कियत् । स्मृत्वा तन्महिमानं तु पतन्त्यश्रूणि मेऽनिशम्
'जगदंबेच्या चरणांची आठवण ठेवण्याचे फळ किती मोठे आहे, हे कोण जाणू शकतो? तिच्या महिम्याची आठवण झाली की, माझ्या डोळ्यातून सतत अश्रू येतात.'
धिगस्तु जन्म तेषां वै कृतघ्नानां तु पापिनाम् । ये सर्वमातरं देवीं स्वोपास्यां न भजन्ति हि
'जे कृतघ्न आणि पापी लोक सर्वांच्या आई असलेल्या देवीची भक्ती करत नाहीत, त्यांच्या जन्मावर खरं तर धिक्कार आहे.'
न शिवोपासना नित्या न विष्णूपासना तथा । नित्योपास्तिः परा देव्या नित्या श्रुत्यैव चोदिता
'शिवाची किंवा विष्णूची सतत उपासना अशी वेदांनी सांगितलेली नाही; पण परमेश्वरी देवीची अखंड उपासना हीच वेदांनी कायमची सांगितलेली आहे.'
किं मया बहु वक्तव्यं स्थाने संशयवर्जिते । सेवनीयं पदाम्भोजं भगवत्या निरन्तरम्
'इथे काही शंका नाही, मग मी अधिक बोलावे असे काहीच नाही; भगवतीच्या चरणकमळांची सेवा नेहमीच करावी.'
नातः परतरं किञ्चिदधिकं जगतीतले । सेवनीया परा देवी निर्गुणा सगुणाथवा
'या पृथ्वीवर याहून श्रेष्ठ किंवा मोठे काहीच नाही; निर्गुण असो वा सगुण, परमेश्वरी देवीची सेवा करावी.'
श्रीनारायण उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा राजर्षेर्धार्मिकस्य च । प्रसन्नहृदयाः सर्वे गताः स्वस्वनिकेतनम्
श्रीनारायण म्हणाले: त्या धर्मनिष्ठ राजर्षीचे हे शब्द ऐकून, सर्वजण प्रसन्न मनाने आपल्या-आपल्या घरी गेले.
एवंप्रभावा सा देवी तत्पूजायाः फलं कियत् । अस्तीति केन प्रष्टव्यं वक्तव्यं वा न केनचित्
'ती देवी किती सामर्थ्यवान आहे! तिच्या पूजेचे फळ किती आहे, हे कोण विचारू शकतो किंवा सांगू शकतो?'
येषां तु जन्मसाफल्यं तेषां श्रद्धा तु जायते । येषां तु जन्मसाङ्कर्यं तेषां श्रद्धा न जायते
ज्यांच्या जन्माला खऱ्या अर्थाने यश मिळतं, त्यांच्यात श्रद्धा निर्माण होते; पण ज्यांचा जन्म गोंधळलेला असतो, त्यांच्यात श्रद्धा उत्पन्न होत नाही.
मध्याह्नसंध्यावर्णनम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् सन्ध्यां माध्याह्निकीं शुभाम् । यदनुष्ठानतोऽपूर्वं जायतेऽत्युत्तमं फलम्
श्रीनारायण म्हणाले — आता, हे ब्रह्मन्, मध्यान्ह संध्येविषयी ऐक. या शुभ संध्येचं पालन केल्याने, पूर्वी कधीच न मिळालेलं, अत्यंत उत्तम फळ मिळतं.
सावित्रीं युवतीं श्वेतवर्णां चैव त्रिलोचनाम् । वरदां चाक्षमालाढ्यां त्रिशूलाभयहस्तकाम्
सावित्रीला तरुणी, शुभ्र वर्णाची, तीन डोळ्यांची, वर देणारी, जपमाळ धारण केलेली, त्रिशूळ आणि अभयमुद्रा हातात असलेली म्हणून ध्यान करावं.
वृषारूढां यजुर्वेदसंहितां रुद्रदेवताम् । तमोगुणयुतां चैव भुवर्लोकव्यवस्थिताम्
ती वृषावर बसलेली आहे, यजुर्वेदाचा मूर्तिमंत स्वरूप आहे, रुद्रदेवतेची आहे, तमोगुणयुक्त आहे आणि भुवर्लोकात स्थित आहे.
आदित्यमार्गसंचारकर्त्रीं मायां नमाम्यहम् । आदिदेवीमथ ध्यात्वाऽऽचमनादि च पूर्ववत्
जी सूर्याच्या मार्गावर गती घडवते, अशा मायेला मी वंदन करतो. आदिदेवीचं ध्यान करून, मग पूर्वीप्रमाणे आचमन वगैरे विधी करावेत.
अथ चार्घ्यप्रकरणं पुष्पाणि चिनुयात्ततः । तदलाभे बिल्वपत्रं तोयेन मिश्रयेत्ततः
मग अर्घ्य देण्यासाठी फुलं गोळा करावीत; ती मिळाली नाहीत तर बिल्वपत्र पाण्यात मिसळावं.
ऊर्ध्वं च सूर्याभिमुखं क्षिप्त्वार्घ्यं प्रतिपादयेत् । प्रातःसन्ध्यादिवत्सर्वमुपसंहारपूर्वकम्
यानंतर, सूर्याच्या दिशेला तोंड करून, अर्घ्य वर फेकावं; सकाळच्या संध्येसारखं सर्व काही पूर्ण करावं.
मध्याह्ने केचिदिच्छन्ति सावित्रीं तु तदित्यृचम् । असम्प्रदायं तत्कर्म कार्यहानिस्तु जायते
काहीजण मध्यान्ही सावित्रीचा जप करायला इच्छितात, पण तो पारंपरिक पद्धतीने नाही; योग्य रीतीने शिकवण न घेतल्यास, त्या कृतीला फळ मिळत नाही.
कारणं सन्ध्ययोश्चात्र मन्देहा नाम राक्षसाः । भक्षितुं सूर्यमिच्छन्ति कारणं श्रुतिचोदितम्
संध्येच्या दोन वेळा असण्याचं कारण असं आहे की, मंधेह नावाचे राक्षस सूर्याला गिळायला पाहतात; असं शास्त्रात सांगितलं आहे.
अतस्तु कारणाद्विप्रः सन्ध्यां कुर्यात्प्रयत्नतः । सन्ध्ययोरुभयोर्नित्यं गायत्र्या प्रणवेन च
म्हणून, या कारणास्तव, ब्राह्मणाने संध्या मनापासून करावी; दोन्ही संध्याकाळी, नेहमी गायत्री आणि प्रणव यांसह करावी.
अम्भस्तु प्रक्षिपेत्तेन नान्यथा श्रुतिघातकः । आकृष्णेनेति मन्त्रेण पुष्पैर्वाम्बुविमिश्रितम्
पाण्याचा अर्घ्य याच पद्धतीने द्यावा, अन्यथा शास्त्रभंग होतो; 'आकृष्णेन' या मंत्राने, फुलांनी किंवा पाण्यात मिसळून अर्घ्य द्यावा.
अलाभे बिल्वदूर्वादिपत्रेणोक्तेन पूर्वकम् । अर्ध्यं दद्यात्प्रयत्नेन साङ्गं सन्ध्याफलं लभेत्
फुलं मिळाली नाहीत तर, बिल्व, दुर्वा किंवा इतर सांगितलेल्या पानांनी पूर्वीप्रमाणे अर्घ्य द्यावा; मनापासून अर्घ्य दिल्यास संध्येचं पूर्ण फळ मिळतं.
अत्रैव तर्पणं वक्ष्ये शृणु देवर्षिसत्तम । भुवः पुनः पूरुषं तु तर्पयामि नमो नमः
इथेच तर्पण सांगतो, ऐक, हे श्रेष्ठ देवरषी. 'भुवर्लोकावर पुन्हा, पुरुषाला तृप्त करतो; नमस्कार, नमस्कार.'
यजुर्वेदं तर्पयामि मण्डलं तर्पयामि च । हिरण्यगर्भं च तथान्तरात्मानं तथैव च
यजुर्वेदाला तृप्त करतो, मंडलाला तृप्त करतो, तसेच हिरण्यगर्भ आणि अंतरात्म्यालाही तृप्त करतो.
सावित्रीं च ततो देवमातरं साङ्कृतिं तथा । सन्ध्यां तथैव युवतीं रुद्राणीं नीमृजां तथा
मग सावित्री, देवमाता, सांक्रुती, संध्या, तरुणी, रुद्राणी आणि निमृजा यांना तृप्त करतो.
सर्वार्थानां सिद्धिकरीं सर्वमन्त्रार्थसिद्धिदाम् । भूर्भुवः स्वः पूरुषं तु इति मध्याह्नतर्पणम्
सर्व उद्दिष्टांची सिद्धी देणारी, सर्व मंत्रांच्या अर्थाची पूर्तता करणारी — अशी ही मध्यान्ह तर्पण 'भूर्भुव: स्व: पुरुषा' या मंत्राने करतात.