सकृत्स्मरणमात्रेण यत्र देवी प्रसीदति । एतादृशोपचारैश्च प्रसीदेदत्र कः स्मयः
फक्त एकदाच तिचे स्मरण केले तरी देवी प्रसन्न होते; मग अशा उपचारांनी ती प्रसन्न होईल, यात कोणाला शंका राहील?
स्वभावतो भवेन्माता पुत्रेऽतिकरुणावती । तेन भक्तौ कृतायां तु वक्तव्यं किं ततः परम्
मातेचा स्वभावच आपल्या लेकरावर अत्यंत दयाळू असतो; म्हणून भक्ती केली तर त्यापुढे काय सांगावे?
अत्र ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं सनातनम् । बृहद्रथस्य राजर्षेः प्रियं भक्तिप्रदायकम्
इथे मी तुला प्राचीन, सनातन कथा सांगतो, जी बृहद्रथ या राजर्षीला प्रिय होती आणि भक्ती देणारी आहे.
चक्रवाकोऽभवत्पक्षी क्वचिद्देशे हिमालये । भ्रमन्नानाविधान्देशान्ययौ काशीपुरं प्रति
कधीतरी हिमालयातील एका प्रदेशात चक्रवाक नावाचा पक्षी होता; तो वेगवेगळ्या देशांतून फिरत काशी नगरीकडे गेला.
अन्नपूर्णामहास्थाने प्रारब्धवशतो द्विजः । जगाम लीलया तत्र कणलोभादनाथवत्
अन्नपूर्णा देवीच्या मोठ्या मंदिरात, एका ब्राह्मणाने, नशिबाच्या ओढीने, धान्याच्या लोभाने, गरिबासारखे तिथे सहजपणे प्रवेश केला.
कृत्वा प्रदक्षिणामेकां जगाम स विहायसा । देशान्तरं विहायैव पुरीं मुक्तिप्रदायिनीम्
त्याने एक प्रदक्षिणा केली आणि मग आकाशमार्गे तिथून निघून, त्या भूमीला सोडून मुक्ती देणाऱ्या नगरीकडे गेला.
कालान्तरे ममारासौ गतः स्वर्गपुरीं प्रति । बुभुजे विषयान्सर्वान् दिव्यरूपधरो युवा
काळाच्या ओघात तो पुरुष मरण पावला आणि स्वर्गात गेला; तिथे त्याने दिव्य रूप धारण केले, तरुण झाला आणि सर्व सुखांचा अनुभव घेतला.
कल्पद्वयं तथा भुक्त्वा पुनः प्राप भुवं प्रति । क्षत्रियाणां कुले जन्म प्राप सर्वोत्तमोत्तमम्
अशा प्रकारे दोन कल्पेपर्यंत आनंद उपभोगून, तो पुन्हा पृथ्वीवर आला आणि क्षत्रियांच्या सर्वश्रेष्ठ कुळात जन्म घेतला.
बृहद्रथेति नाम्नाभूत्प्रसिद्धः क्षितिमण्डले । महायज्वा धार्मिकश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः
तो पृथ्वीवर बृहद्रथ या नावाने प्रसिद्ध झाला; तो मोठा यज्ञकर्ता, धर्मनिष्ठ, सत्यवक्ता आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा होता.
त्रिकालज्ञः सार्वभौमो यमी परपुरञ्जयः । पूर्वजन्मस्मृतिस्तस्य वर्तते दुर्लभा भुवि
तो तीन काळांचे ज्ञान असणारा, संपूर्ण पृथ्वीचा अधिपती, शत्रूंच्या नगरींवर विजय मिळवणारा आणि पूर्वजन्माची आठवण असणारा, असा दुर्मिळ गुण असलेला राजा होता.
इति श्रुत्वा किंवदन्तीं मुनयः समुपागताः । कृतातिथ्या नृपेन्द्रेण विष्टरेषूषुरेव ते
ही गोष्ट ऐकून सर्व ऋषी एकत्र आले; राजाने त्यांचे आदरातिथ्य केले आणि ते सर्व त्या सभेतच थांबले.
पप्रच्छुर्मुनयः सर्वे संशयोऽस्ति महान्नृप । केन पुण्यप्रभावेण पूर्वजन्मस्मृतिस्तव
सर्व ऋषींनी विचारले, 'महान राजन, आम्हाला एक मोठा प्रश्न आहे: कोणत्या पुण्याच्या प्रभावामुळे तुला पूर्वजन्माची आठवण आहे?'
त्रिकालज्ञानमेवापि केन पुण्यप्रभावतः । ज्ञानं तवेति तज्ज्ञातुमागताः स्म तवान्तिकम्
'तीन काळांचे ज्ञान तुला कोणत्या पुण्यामुळे मिळाले? आम्ही तुझ्याकडे हे जाणून घेण्यासाठी आलो आहोत.'
वद निर्व्याजया वृत्त्या तदस्माकं यथातथम् । श्रीनारायण उवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा राजा परमधार्मिकः
'कृपया आम्हाला खरी आणि स्पष्ट गोष्ट सांग.' श्रीनारायण म्हणाले: त्यांच्या शब्दांनी प्रेरित होऊन, परमधार्मिक राजा—
उवाच सकलं ब्रह्मन् त्रिकालज्ञानकारणम् । श्रूयतां मुनयः सर्वे मम ज्ञानस्य कारणम्
—सर्व काही सांगू लागला, 'हे ब्राह्मण, माझ्या तीन काळांच्या ज्ञानाचे कारण ऐका. हे सर्व ऋषींनो, माझ्या ज्ञानामागचे कारण मी सांगतो.'
चक्रवाकः स्थितः पूर्वं नीचयोनिगतोऽपि वा । अज्ञानतोऽपि कृतवानन्नपूर्णाप्रदक्षिणाम्
'पूर्वी मी चक्रवाक पक्ष्याच्या नीच योनीत जन्मलो होतो, आणि अज्ञानानेसुद्धा मी एक अपूर्ण प्रदक्षिणा केली होती.'
तेन पुण्यप्रभावेण स्वर्गे कल्पद्वयस्थितिः । त्रिकालज्ञानताप्यस्मिन्नभूज्जन्मनि सुव्रताः
'त्या पुण्याच्या प्रभावामुळे मला दोन कल्पेपर्यंत स्वर्गात राहण्याचे भाग्य मिळाले, आणि या जन्मात, हे सज्जनहो, मला तीन काळांचे ज्ञान प्राप्त झाले.'
को वेद जगदम्बायाः पदस्मृतिफलं कियत् । स्मृत्वा तन्महिमानं तु पतन्त्यश्रूणि मेऽनिशम्
'जगदंबेच्या चरणांची आठवण ठेवण्याचे फळ किती मोठे आहे, हे कोण जाणू शकतो? तिच्या महिम्याची आठवण झाली की, माझ्या डोळ्यातून सतत अश्रू येतात.'
धिगस्तु जन्म तेषां वै कृतघ्नानां तु पापिनाम् । ये सर्वमातरं देवीं स्वोपास्यां न भजन्ति हि
'जे कृतघ्न आणि पापी लोक सर्वांच्या आई असलेल्या देवीची भक्ती करत नाहीत, त्यांच्या जन्मावर खरं तर धिक्कार आहे.'
न शिवोपासना नित्या न विष्णूपासना तथा । नित्योपास्तिः परा देव्या नित्या श्रुत्यैव चोदिता
'शिवाची किंवा विष्णूची सतत उपासना अशी वेदांनी सांगितलेली नाही; पण परमेश्वरी देवीची अखंड उपासना हीच वेदांनी कायमची सांगितलेली आहे.'
किं मया बहु वक्तव्यं स्थाने संशयवर्जिते । सेवनीयं पदाम्भोजं भगवत्या निरन्तरम्
'इथे काही शंका नाही, मग मी अधिक बोलावे असे काहीच नाही; भगवतीच्या चरणकमळांची सेवा नेहमीच करावी.'
नातः परतरं किञ्चिदधिकं जगतीतले । सेवनीया परा देवी निर्गुणा सगुणाथवा
'या पृथ्वीवर याहून श्रेष्ठ किंवा मोठे काहीच नाही; निर्गुण असो वा सगुण, परमेश्वरी देवीची सेवा करावी.'
श्रीनारायण उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा राजर्षेर्धार्मिकस्य च । प्रसन्नहृदयाः सर्वे गताः स्वस्वनिकेतनम्
श्रीनारायण म्हणाले: त्या धर्मनिष्ठ राजर्षीचे हे शब्द ऐकून, सर्वजण प्रसन्न मनाने आपल्या-आपल्या घरी गेले.
एवंप्रभावा सा देवी तत्पूजायाः फलं कियत् । अस्तीति केन प्रष्टव्यं वक्तव्यं वा न केनचित्
'ती देवी किती सामर्थ्यवान आहे! तिच्या पूजेचे फळ किती आहे, हे कोण विचारू शकतो किंवा सांगू शकतो?'
येषां तु जन्मसाफल्यं तेषां श्रद्धा तु जायते । येषां तु जन्मसाङ्कर्यं तेषां श्रद्धा न जायते
ज्यांच्या जन्माला खऱ्या अर्थाने यश मिळतं, त्यांच्यात श्रद्धा निर्माण होते; पण ज्यांचा जन्म गोंधळलेला असतो, त्यांच्यात श्रद्धा उत्पन्न होत नाही.
मध्याह्नसंध्यावर्णनम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् सन्ध्यां माध्याह्निकीं शुभाम् । यदनुष्ठानतोऽपूर्वं जायतेऽत्युत्तमं फलम्
श्रीनारायण म्हणाले — आता, हे ब्रह्मन्, मध्यान्ह संध्येविषयी ऐक. या शुभ संध्येचं पालन केल्याने, पूर्वी कधीच न मिळालेलं, अत्यंत उत्तम फळ मिळतं.
सावित्रीं युवतीं श्वेतवर्णां चैव त्रिलोचनाम् । वरदां चाक्षमालाढ्यां त्रिशूलाभयहस्तकाम्
सावित्रीला तरुणी, शुभ्र वर्णाची, तीन डोळ्यांची, वर देणारी, जपमाळ धारण केलेली, त्रिशूळ आणि अभयमुद्रा हातात असलेली म्हणून ध्यान करावं.
वृषारूढां यजुर्वेदसंहितां रुद्रदेवताम् । तमोगुणयुतां चैव भुवर्लोकव्यवस्थिताम्
ती वृषावर बसलेली आहे, यजुर्वेदाचा मूर्तिमंत स्वरूप आहे, रुद्रदेवतेची आहे, तमोगुणयुक्त आहे आणि भुवर्लोकात स्थित आहे.
आदित्यमार्गसंचारकर्त्रीं मायां नमाम्यहम् । आदिदेवीमथ ध्यात्वाऽऽचमनादि च पूर्ववत्
जी सूर्याच्या मार्गावर गती घडवते, अशा मायेला मी वंदन करतो. आदिदेवीचं ध्यान करून, मग पूर्वीप्रमाणे आचमन वगैरे विधी करावेत.
अथ चार्घ्यप्रकरणं पुष्पाणि चिनुयात्ततः । तदलाभे बिल्वपत्रं तोयेन मिश्रयेत्ततः
मग अर्घ्य देण्यासाठी फुलं गोळा करावीत; ती मिळाली नाहीत तर बिल्वपत्र पाण्यात मिसळावं.