षण्मुखाधोमुखं चैव व्यापकाञ्जलिकं तथा । शकटं यमपाशं च ग्रथितं सन्मुखोन्मुखम्
षण्मुख, अधोमुख, व्यापक, अंजलिक, शकट, यमपाश, ग्रथित, सन्मुख आणि उन्मुख —
विलम्बं मुष्टिकं चैव मत्स्यं कूर्मं वराहकम् । सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं मुद्गरं पल्लवं तथा
विलंब, मुष्टिक, मत्स्य, कूर्म, वराहक, सिंहाक्रांत, महाक्रांत, मुद्गर आणि पल्लव — हे सुद्धा दाखवावेत.
चतुर्विंशतिमुद्राश्च गायत्र्याः सम्प्रदर्शयेत् । शताक्षरां च गायत्रीं सकृदावर्तयेत्सुधीः
ही चोवीस मुद्रा गायत्रीसाठी दाखवाव्यात; आणि ज्ञानी व्यक्तीने शताक्षरी गायत्री एकदा म्हणावी.
चतुर्विंशत्यक्षराणि गायत्र्या कीर्तितानि हि । जातवेदसनाम्नीं च ऋचमुच्चारयेत्ततः
गायत्रीचे चोवीस अक्षरे प्रतिपादित आहेत; त्यानंतर जातवेदस नावाची ऋचा म्हणावी.
त्र्यम्बकस्यर्चमावृत्य गायत्री शतवर्णका । भवतीयं महापुण्या सकृज्जप्या बुधैरियम्
त्र्यंबकाची ऋचा म्हणून, शताक्षरी गायत्री — जी अत्यंत पुण्यदायी आहे — ज्ञानी माणसाने एकदा जपावी.
ॐकारं पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः स्वस्तथैव च । चतुर्विंशत्यक्षरां च गायत्रीं प्रोच्चरेत्ततः
सर्वप्रथम ओंकार उच्चारावा, मग भूः, भुवः, आणि स्वः असे म्हणावे; त्यानंतर चोवीस अक्षरी गायत्री म्हणावी.
एवं नित्यं जपं कुर्याद्ब्राह्मणो विप्रपुङ्गवः । स समग्रं फलं प्राप्य सन्ध्यायाः सुखमेधते
असा जप रोज ब्राह्मणश्रेष्ठाने करावा; त्यामुळे संध्योपासनेचे सर्व फल मिळवून तो सुखात राहतो.
सन्ध्यादिकृत्यवर्णनम् श्रीनारायण उवाच भिन्नपादा तु गायत्री ब्रह्महत्याप्रणाशिनी । अभिन्नपादा गायत्री ब्रह्महत्यां प्रयच्छति
श्रीनारायण म्हणाले — गायत्रीचे चरण तुटलेले असतील तर ती ब्रह्महत्या नष्ट करते; पण अखंड चरण असलेली गायत्री ब्रह्महत्येचे पाप लावते.
अच्छिन्नपादागायत्रीजपं कुर्वन्ति ये द्विजाः । अथोमुखाश्च तिष्ठन्ति कल्पकोटिशतानि च
जे द्विज गायत्री अखंड चरणांनी जपतात आणि नेहमी खाली मान घालून बसतात, ते कल्पकोटी शतकांपर्यंत तसेच राहतात.
सम्पुटैका षडोङ्कारा गायत्री विविधा मता । धर्मशास्त्रपुराणेषु इतिहासेषु सुव्रत
गायत्रीचे वेगवेगळे प्रकार मानले गेले आहेत — एक संपुट असलेली, सहा ओंकार असलेली, धर्मशास्त्र, पुराणे आणि इतिहास यांत सांगितलेली.
पञ्चप्रणवसंयुक्तां जपेदित्यनुशासनम् । जपसंख्याष्टभागान्ते पादो जप्यस्तुरीयकः
पाच प्रणवांनी युक्त गायत्रीचा जप करावा, असे सांगितले आहे; आणि जपाच्या संख्येच्या आठव्या भागानंतर चौथा चरण जपावा.
स द्विजः परमो ज्ञेयः परं सायुज्यमाप्नुयात् । अन्यथा प्रजपेद्यस्तु स जपो विफलो भवेत्
तो द्विज श्रेष्ठ समजावा, कारण तो परमसायुज्य प्राप्त करतो; पण जो वेगळ्या प्रकारे जप करतो, त्याचा जप निष्फळ होतो.
सम्पुटैका षडोङ्कारा भवेत्सा ऊर्ध्वरेतसाम् । गृहस्थो ब्रह्मचारी वा मोक्षार्थी तुरीयां जपेत्
एक संपुट आणि सहा ओंकार असलेली गायत्री ही ऊर्ध्वरेतसांसाठी आहे; गृहस्थ किंवा ब्रह्मचारी जर मोक्षाची इच्छा करतो, तर त्याने चौथा चरण जपावा.
तुरीयपादो गायत्र्याः परोरजसे सावदोम् । ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि जपसाङ्गफलप्रदम्
गायत्रीचा चौथा चरण, जो रजोगुणापलीकडे आहे आणि शेवटी ओंकार आहे, त्याचे ध्यान सांगतो — ज्यामुळे जपाचे सर्व फल मिळते.
हृदि विकसितपद्मं सार्कसोमाग्निबिम्बं प्रणवमयमचिन्त्यं यस्य पीतं प्रकल्प्यम् । अचलपरमसूक्ष्मं ज्योतिराकाशसारं भवतु मम मुदेऽसौ सच्चिदानन्दरूपः
हृदयात उमललेले कमळ, त्यात सूर्य, चंद्र आणि अग्नीचे मंडल, आणि अगम्य असा प्रणवाचा सार — हे सर्व सोनेरी आहे; ते अचल, अत्यंत सूक्ष्म, तेजस्वी, आकाशासारखे, आणि सच्चिदानंदरूप असो — माझ्या आनंदासाठी.
त्रिशूलयोनी सुरभिमक्षमालां च लिङ्गकम् । अम्बुजं च महामुद्रामिति सप्त प्रदर्शयेत्
त्रिशूल, योनी, सुरभि, अक्षमाळा, लिंग, कमळ आणि महामुद्रा — ही सात मुद्रा दाखवावीत.
या सन्ध्या सैव गायत्री सच्चिदानन्दरूपिणी । भक्त्या तां ब्राह्मणो नित्यं पूजयेच्च नमेत्ततः
जी संध्या आहे तीच गायत्री आहे, जी सच्चिदानंदस्वरूप आहे. ब्राह्मणाने तिला नेहमी भक्तीभावाने पूजावे आणि नमस्कार करावा.
ध्यातस्य पूजां कुर्वीत पञ्चभिश्चोपचारकैः । लं पृथिव्यात्मने गन्धमर्पयामि नमो नमः
ध्यान केलेल्या देवीची पूजा पाच उपचारांनी करावी. 'लं' पृथ्वीच्या तत्त्वासाठी, मी तिला गंध अर्पण करतो, नमस्कार, नमस्कार.
हमाकाशात्मने पुष्पं चार्पयामि नमो नमः । यं च वाय्वात्मने धूपं चार्पयामि ततो वदेत्
'हं' आकाशाच्या तत्त्वासाठी, मी तिला फुलं अर्पण करतो, नमस्कार, नमस्कार. 'यं' वायूच्या तत्त्वासाठी, मी तिला धूप अर्पण करतो, मग असे म्हणावे.
रं च वह्न्यात्मने दीपमर्पयामि ततो वदेत् । वममृतात्मने तस्मै नैवेद्यमपि चार्पयेत्
'रं' अग्नीच्या तत्त्वासाठी, मी तिला दिवा अर्पण करतो, मग असे म्हणावे. 'वं' अमृताच्या तत्त्वासाठी, मी तिला नैवेद्य अर्पण करतो.
यं रं लं वं हमिति च पुष्पाञ्जलिमथार्पयेत् । एवं पूजां विधायाथ चान्ते मुद्राः प्रदर्शयेत्
'यं', 'रं', 'लं', 'वं', 'हं' असे उच्चारून मग फुलांची अंजली अर्पण करावी. अशा प्रकारे पूजा करून शेवटी मुद्रा दाखवाव्यात.
ध्यायेत्तु मनसा देवीं मन्त्रमुच्चारयेच्छनैः । न कम्पयेच्छिरो ग्रीवा दन्तान्नैव प्रकाशयेत्
मनाने देवीचे ध्यान करावे आणि मंत्र हळू आवाजात म्हणावा. डोके किंवा मान हलवू नये आणि दात दाखवू नयेत.
विधिनाष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिरेव वा । दशवारमशक्तो वा नातो न्यूनं कदाचन
नियत पद्धतीने एकशेआठ वेळा, किंवा अठ्ठावीस वेळा, किंवा शक्य नसेल तर दहा वेळा जप करावा; त्याहून कमी कधीही करू नये.
तत उद्वासयेद्देवीमुत्तमेत्यनुवाकतः । न गायत्रीं जपेद्विद्वाञ्जलमध्ये कथञ्चन
मग विधिप्रमाणे देवीचे विसर्जन करावे. पाण्याच्या ओंजळीत गायत्रीचा जप विद्वानाने कधीही करू नये.
यतः साग्निमुखी प्रोक्तेत्याहुः केचिन्महर्षयः । सुरभिर्ज्ञानशूर्पं च कूर्मो योनिश्च पङ्कजम्
कारण ती अग्नीमुखी आहे असे काही महर्षी म्हणतात: सुगंध, ज्ञानाची सुप, कासव, योनिस्थान आणि कमळ.
लिङ्गं निर्वाणकं चैव जपान्तेऽष्टौ प्रदर्शयेत् । यदक्षरपदभ्रष्टं स्वरव्यञ्जनवर्जितम्
जपाच्या शेवटी आठ मुद्रा दाखवाव्यात: लिंग, निर्वाणलिंग, आणि ज्या अक्षर, शब्द किंवा स्वर, व्यंजन गाळले गेले असतील ते.
तत्सर्वं क्षम्यतां देवि कश्यपप्रियवादिनि । गायत्रीतर्पणं चातः करणीयं महामुने
हे सर्व देवी, कश्यपांना प्रिय असणाऱ्या, तू क्षमा कर. म्हणून, महर्षी, गायत्रीला तर्पण करावे.
गायत्री छन्द आख्यातं विश्वामित्रऋषिः स्मृतः । सविता देवता प्रोक्ता विनियोगश्च तर्पणे
गायत्री हे छंद सांगितले आहे, विश्वामित्र ऋषी म्हणून ओळखले जातात, सविता ही देवता आहे, आणि तर्पणासाठी विनियोग आहे.
भूरित्युक्त्वा च ऋग्वेदपुरुषं तर्पयामि च । भुव इत्येतदुक्त्वा च यजुर्वेदमथो वदेत्
'भूः' असे उच्चारून ऋग्वेदाच्या पुरुषाला तर्पण करावे; 'भुवः' असे उच्चारून यजुर्वेदाला तर्पण करावे.
स्वर्व्याहृतिं समुक्त्वा च सामवेदं समुच्चरेत् । मह इत्येतदुक्त्वान्तेऽथर्ववेदं च तर्पयेत्
स्वः व्याहृती उच्चारून सामवेदाला तर्पण करावे; शेवटी 'महः' असे उच्चारून अथर्ववेदाला तर्पण करावे.