(सलक्षणं तु प्राणानामायामं कीर्त्यतेऽधुना । नानापापैकशमनं महापुण्यफलप्रदम् ॥) पञ्चाङ्गुलीभिर्नासाग्रं पीडयेत्प्रणवेन तु । सर्वपापहरा मुद्रा वानप्रस्थगृहस्थयोः
(आता प्राणायामाची लक्षणे सांगतो, जी सर्व प्रकारच्या पापांचा नाश करतात आणि मोठे पुण्य देतात.) पाचही बोटांनी नाकाचा टोक दाबावे आणि ॐकार म्हणावा; ही मुद्रा वानप्रस्थ व गृहस्थांसाठी सर्व पापे दूर करणारी आहे.
कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर्यतेश्च ब्रह्मचारिणः । आपो हि ष्ठेति तिसृभिः प्रोक्षणं स्यात्कुशोदकैः
ब्रह्मचारींसाठी, लहान बोट, अनामिका आणि अंगठा यांनी दाबावे; 'आपो हिष्ठ' या तीन शब्दांनी कुशाच्या पाण्याने शिंपडावे.
ऋगन्ते मार्जनं कुर्यात्पादान्ते वा समाहितः । नवप्रणवयुक्तेन आपो हि ष्ठेत्यनेन तु
ऋग्वेदाच्या शेवटी किंवा पायाजवळ एकाग्रतेने 'आपो हिष्ठ' या मंत्रासोबत नव ॐकार जोडून मार्जन करावे.
नश्येदघं मार्जनेन संवत्सरसमुद्भवम् । तत आचमनं कृत्वा सूर्यश्चेति पिबेदपः
मार्जन केल्याने वर्षभर साठलेले पाप नष्ट होते; मग आचमन करून 'सूर्यश्च' म्हणत पाणी प्यावे.
अन्तःकरणसम्भिन्नं पापं तस्य विनश्यति । प्रणवेन व्याहृतिभिर्गायत्र्या प्रणवाद्यया
मनात शिरकलेलं पाप ॐकार, व्याहृती आणि गायत्री या मंत्रांच्या जपाने नाहीसे होते.
आपो हि ष्ठेति सूक्तेन मार्जनं चैव कारयेत् । उद्धृत्य दक्षिणे हस्ते जलं गोकर्णवत्कृते
'आपो हिष्ठ' या ऋचेन, उजव्या हाताने गोकर्णासारखा आकार करून पाणी घेऊन शुद्धीकरण करावे.
नीत्वा तं नासिकाग्रं तु वामकुक्षौ स्मरेदघम् । पुरुषं कृष्णवर्णं च ऋतं चेति पठेत्ततः
ते पाणी नाकाच्या टोकाशी नेऊन, पाप डाव्या पोटात mentally पाठवावे आणि 'पुरुषं कृष्णवर्णं च ऋतं च' असे म्हणावे.
द्रुपदां वा ऋचं पश्चाद्दक्षनासापुटेन च । श्वासमार्गेण तं पापमानयेत्करवारिणि
नंतर द्रुपदा ऋचा म्हणावी आणि उजव्या नाकपुडीतून श्वासाच्या मार्गाने ते पाप हातातील पाण्यात टाकावे.
नावलोक्यैव तद्वारि वामभागेऽश्मनि क्षिपेत् । निष्पापं तु शरीरं मे सञ्जातमिति भावयेत्
ते पाणी न पाहता डाव्या बाजूला दगडावर टाकावे आणि 'माझे शरीर आता पापमुक्त झाले' असा भाव मनात धरावा.
उत्थाय तु ततः पादौ द्वौ समौ सन्नियोजयेत् । जलाञ्जलिं गृहीत्वा तु तर्जन्यङ्गुष्ठवर्जितम्
मग उठून दोन्ही पाय एकत्र ठेवावेत आणि तर्जनी व अंगठा वगळून हातात पाणी घ्यावे.
वीक्ष्य भानुं क्षिपेद्वारि गायत्र्या चाभिमन्त्रितम् । त्रिवारं मुनिशार्दूल विधिरेषोऽर्घ्यमोचने
सूर्याकडे पाहून, गायत्रीने पावन केलेले पाणी तीनदा अर्पण करावे; हे अर्घ्य अर्पण करण्याचे नियमानुसार आहे, हे ऋषिश्रेष्ठ.
ततः प्रदक्षिणां कुर्यादसावादित्यमन्त्रतः । मध्याह्ने सकृदेव स्यात्सन्ध्ययोस्तु त्रिवारतः
नंतर आदित्य मंत्र म्हणत प्रदक्षिणा करावी; मध्यान्ही एकदाच, पण सकाळ-संध्याकाळ तीनदा करावी.
ईषन्नग्रः प्रभाते तु मध्याह्ने दण्डवत्स्थितः । आसने चोपविष्टस्तु द्विजः सायं क्षिपेदपः
सकाळी थोडे पुढे झुकून, मध्यान्ही काठीसारखे सरळ उभे राहून, आणि संध्याकाळी आसनावर बसून द्विजांनी पाणी अर्पण करावे.
उदकं प्रक्षिपेद्यस्मात्तत्कारणमतः शृणु । त्रिंशत्कोट्यो महावीरा मन्देहा नाम राक्षसाः
पाणी अर्पण करण्याचे कारण सांगतो, ऐक: तीस कोटी महाशक्तिशाली मंदेह नावाचे राक्षस आहेत.
कृतघ्ना दारुणा घोराः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् । ततो देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः
हे राक्षस कृतघ्न, क्रूर आणि भयंकर असून सूर्याला गिळायची इच्छा करतात; म्हणून सर्व देव आणि तपस्वी ऋषी—
उपासते महासन्ध्यां प्रक्षिपन्त्युदकाञ्जलिम् । दह्यन्ते तेन दैत्यास्ते वज्रीभूतेन वारिणा
महासंध्येची पूजा करतात आणि पाण्याचा अंजली अर्पण करतात; त्या वज्रासारख्या पाण्याने ते दैत्य जळून जातात.
एतस्मात्कारणाद्विप्राः सन्ध्यां नित्यमुपासते । महापुण्यस्य जननं सन्ध्योपासनमीरितम्
म्हणूनच, ब्राह्मणांनो, संध्यापूजा नेहमी केली जाते; संध्योपासना ही मोठ्या पुण्याची जननी आहे असे सांगितले आहे.
अर्घ्याङ्गभूतमन्त्रोऽयं प्रोच्यते शृणु नारद । यदुच्चारणमात्रेण साङ्गं सन्ध्याफलं भवेत्
अर्घ्यातील मुख्य मंत्र आता सांगतो, ऐक नारद; त्याचा संपूर्ण उच्चार केल्याने संध्यापूजेचे सर्व फल मिळते.
सोऽहमर्कोऽस्म्यहं ज्योतिरात्मा ज्योतिरहं शिवः । आत्मज्योतिरहं शुक्लः सर्वज्योती रसोऽस्म्यहम्
मी तोच आहे, मी सूर्य आहे, मी तेजस्वी आत्मा आहे, मी शुभ आहे; मी आत्मतेज आहे, शुद्ध आहे, सर्व तेजाचा सार आहे.
आगच्छ वरदे देवि गायत्रि ब्रह्मरूपिणि । जपानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रविश्य हृदयं मम
ये, वरदायिनी देवी गायत्री, ब्रह्मरूपिणी; जप सिद्धीसाठी माझ्या हृदयात प्रवेश कर.
उत्तिष्ठ देवि गन्तव्यं पुनरागमनाय च । अर्घ्येषु देवि गन्तव्यं प्रविश्य हृदयं मम
उठ, देवी, तुला जावे लागेल आणि पुन्हा यावे लागेल; अर्घ्याच्या वेळी, माझ्या हृदयात प्रवेश करून, देवी, तुला जावे लागेल.
ततः शुद्धस्थले नैजमासनं स्थापयेद्बुधः । तत्रारुह्य जपेत्पश्चाद्गायत्रीं वेदमातरम्
मग शुद्ध जागी आपले आसन ठेवावे; त्यावर बसून, वेदांची जननी गायत्री जपावी.
अत्रैव खेचरी मुद्रा प्राणायामोत्तरं मुने । प्रातःसन्ध्याविधाने च कीर्तिता मुनिपुङ्गव
हे मुनिवर, इथेच खेचरी मुद्रा, जी प्राणायामाहून श्रेष्ठ आहे, आणि प्रातःसंध्येची पद्धत सांगितली आहे.
तन्नामार्थं प्रवक्ष्यामि सादरं शृणु नारद । चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खे गता
त्या नावाचा अर्थ मी तुला सांगतो, नारद, लक्ष देऊन ऐक. मन आकाशात फिरते आणि जिभाही आकाशात जाते म्हणून तिला हे नाव आहे.
भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी । न चासनं सिद्धसमं न कुम्भसदृशोऽनिलः
भुवयांच्या मध्ये दृष्टी स्थिर केली की तीच खेचरी मुद्रा म्हणतात. सिद्धासनासारखे दुसरे आसन नाही आणि कुम्भकासारखी श्वास रोखण्याची पद्धत नाही.
न खेचरीसमा मुद्रा सत्यं सत्यं च नारद । घण्टावत्पणवोच्चाराद्वायुं निर्जित्य यत्नतः
नारद, खेचरीसारखी दुसरी मुद्रा नाही, हे खरेच आहे. घंटा किंवा पखवाजाच्या आवाजासारखा श्वास पूर्णपणे नियंत्रित केल्यावर—
स्थिरासने स्थिरो भूत्वा निरहङ्कारनिर्ममः । लक्षणं नारद मुने शृणु सिद्धासनस्य च
स्थिर आसनात बसून, अहंकार आणि ममत्व सोडून, नारद मुनी, आता मी सिद्धासनाची चिन्हे सांगतो, ऐक.
योनिस्थानकमङ्घ्रिमूलघटितं कृत्वा दृढं विन्यसे- न्मेढ्रे पादमथैकमेव हृदयं कृत्वा समं विग्रहम् । स्थाणुः संयमितेन्द्रियोऽचलदृशा पश्यन्भ्रुवोरन्तरं तिष्ठत्येतदतीव योगिसुखदं सिद्धासनं प्रोच्यते
पायाचा टाचा योनिस्थानाजवळ घट्ट ठेवून, दुसरा पाय मेढ्राजवळ ठेवावा, शरीर सरळ व हृदय स्थिर ठेवावे, इंद्रिये संयमित करून, दृष्टी भुवयांच्या मध्ये स्थिर ठेवावी, आणि हलू नये—हे आसन योग्यांना मोठे सुख देणारे असून, त्याला सिद्धासन म्हणतात.
आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्मसम्मितम् । गायत्री छन्दसां मातरिदं ब्रह्म जुषस्व मे
वरदायिनी, अक्षय आणि ब्रह्मासमान देवी येथे याव्यात. छंदांची माता गायत्री, हे ब्रह्मस्वरूप, तू मला स्वीकार.
यदह्ना कुरुते पापं तदह्ना प्रतिमुच्यते । यद्रात्र्या कुरुते पापं तद्रात्र्या प्रतिमुच्यते
दिवसा जे पाप घडते ते त्या दिवशीच नष्ट होते; रात्री जे पाप होते ते त्या रात्रीच नाहीसे होते.