एकान्तिनां प्रपन्नानां परमैकान्तिनामपि । अच्छिद्रपुण्ड्राकरणे प्रत्यवायो महान्भवेत्
पण जे पूर्णपणे एकनिष्ठ आणि शरण गेलेले भक्त आहेत, त्यांनी अखंड पुंड्र लावल्यास मोठा दोष लागतो.
ऊर्ध्वपुण्ड्रं तु यः कुर्याद्दण्डाकारं तु शोभनम् । मध्ये छिद्रं वैष्णवाश्च नमोऽन्तैः केशवादिभिः
जो उर्ध्वपुंड्र सुंदर दंडाच्या आकारात, मध्ये जागा ठेवून, आणि दोन्ही टोकांना केशव वगैरे नावांनी लावतो, तो वैष्णव प्रशंसनीय आहे.
विमलान्यूर्ध्वपुण्ड्राणि सान्तरालानि यो नरः । करोति विपुलं तत्र मन्दिरं मे करोति सः
जो मनुष्य शुद्ध, मध्ये जागा असलेली उर्ध्वपुंड्र चिन्हे लावतो, तो तिथे माझ्यासाठी मोठं मंदिर उभारतो.
ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु विशाले सुमनोहरे । लक्ष्म्या साकं सहासीनो रमते विष्णुरव्ययः
उर्ध्वपुंड्राच्या रुंद आणि सुंदर मध्यभागी, लक्ष्मीसमवेत अविनाशी विष्णू विराजमान होतो आणि आनंद करतो.
निरन्तरालं यः कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजाधमः । स हि तत्र स्थितं विष्णुं श्रियं चैव व्यपोहति
पण जर कुणी नीच द्विज उर्ध्वपुंड्रात जागा न ठेवता चिन्ह लावतो, तर तो तिथे असलेल्या विष्णू आणि श्री यांना दूर करतो.
अच्छिद्रमूर्ध्वपुण्ड्रं तु यः करोति विमूढधीः । स पर्यायेण तानेति नरकानेकविंशतिम्
जो मूढबुद्धीने अखंड उर्ध्वपुंड्र लावतो, तो शेवटी एकवीस नरकांना प्राप्त होतो.
ऋजूनि स्फुटपार्श्वानि सान्तरालानि विन्यसेत् । ऊर्ध्वपुण्ड्राणि दण्डाब्जदीपमत्स्यनिभानि च
सरळ, स्पष्ट कडा असलेली आणि मध्ये जागा असलेली उर्ध्वपुंड्र चिन्हे, दंड, कमळ, दिवा किंवा माशासारखी, लावावीत.
शिखोपवीतवद्धार्यमूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजेन च । विना कृताश्चेद्विफलाः क्रियाः सर्वा महामुने
द्विजाने उर्ध्वपुंड्र हे शिखा आणि उपवितासारखं घालावं; ते न घातल्यास सर्व विधी निष्फळ होतात, हे महर्षे.
तस्मात्सर्वेषु कार्येषु कार्यं विप्रस्य धीमतः । ऊर्ध्वपुण्ड्रं त्रिशूलं च वर्तुलं चतुरस्रकम्
म्हणून सर्व कर्मात बुद्धिमान ब्राह्मणाने उर्ध्वपुंड्र, त्रिशूळ, वर्तुळ किंवा चौकोन अशी चिन्हे लावावीत.
अर्धचन्द्रादिकं लिङ्गं वेदनिष्ठो न धारयेत् । जन्मना लब्धजातिस्तु वेदपन्थानमाश्रितः
वेदज्ञाने अर्धचंद्र वगैरे चिन्हे घालू नयेत; जो जन्मतः वेदमार्गी आहे त्याने वेदाचा मार्गच अनुसरावा.
पुण्ड्रान्तरं भ्रमाद्वापि ललाटे नैव धारयेत् । ख्यातिकान्त्यादिसिद्ध्यर्थं चापि विष्ण्वागमादिषु
मध्यभागी टिळा चुकूनसुद्धा कपाळावर लावू नये; हे प्रसिद्धी, सौंदर्य आणि इतर सिद्धीसाठी विष्णुशास्त्रांत सांगितले आहे.
स्थितं पुण्ड्रान्तरं नैव धारयेद्वैदिको जनः । तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं सन्त्यज्य श्रौतं कथमपि भ्रमात्
वैदिक माणसाने कधीही मध्यभागी टिळा लावू नये; आडवा त्रिपुंड सोडून देणे, अगदी चुकूनसुद्धा, श्रौत परंपरेला धरून नाही.
ललाटे भस्मना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् । विना पुण्ड्रान्तरं मोहाद्धारयन्नारकी भवेत्
कपाळावर भस्माने आडवा त्रिपुंड लावून, मध्यभागी टिळा न लावता, अज्ञानाने जो करतो तो नरकात जातो.
वेदमार्गैकनिष्ठस्तु मोहेनाप्यङ्कितो यदि । पतत्येव न सन्देहस्तथा पुण्ड्रान्तरादपि
जो वैदिक मार्गावर दृढ आहे, तो अज्ञानाने चिन्ह लावला तरी नक्कीच पतित होतो; यात शंका नाही, तसेच मध्यभागी टिळ्यामुळेही.
नाङ्कनं विग्रहे कुर्याद्वेदमार्गं समाश्रितः । श्रौतधर्मैकनिष्ठानां लिङ्गं तु श्रौतमेव हि
जो वैदिक मार्ग स्वीकारतो त्याने शरीरावर कुठलेही चिन्ह करू नये; श्रौत धर्मावर दृढ असणाऱ्यांसाठी फक्त श्रौतचिन्हच योग्य आहे.
अश्रौतधर्मनिष्ठानामश्रौत लिङ्गमीरितम् । देवता वेदसिद्धा यास्तासां लिङ्गं तु वैदिकम्
जे अश्रौत धर्मावर दृढ आहेत त्यांच्यासाठी अश्रौतचिन्ह सांगितले आहे; वेदांनी सिद्ध केलेल्या देवतांसाठी वैदिकचिन्हच योग्य आहे.
अश्रौततन्त्रनिष्ठा यास्तासामश्रौतमेव हि । वेदसिद्धो महादेवः साक्षात्संसारमोचकः
जे अश्रौत तंत्रावर दृढ आहेत त्यांच्यासाठी अश्रौतचिन्हच आहे; वेदांनी सिद्ध महादेव हा प्रत्यक्ष संसारातून मुक्त करणारा आहे.
भक्तानामुपकाराय श्रौतं लिङ्गं दधाति च । वेदसिद्धस्य विष्णोश्च श्रौतं लिङ्गं न चेतरत्
भक्तांच्या कल्याणासाठी तो श्रौतचिन्ह धारण करतो; वेदांनी सिद्ध विष्णूंसाठी फक्त श्रौतचिन्हच आहे, दुसरे नाही.
प्रादुर्भावविशेषाणामपि तस्य तदेव हि । श्रौतं लिङ्गं तु विज्ञेयं त्रिपुण्ड्रोद्धूलनादिकम्
त्याच्या विशेष अवतारांतही तेच श्रौतचिन्ह समजावे; श्रौतचिन्ह म्हणजे त्रिपुंड व त्याचे धारण करणे.
अश्रौतमूर्ध्वपुण्ड्रादि नैव तिर्यक्त्रिपुण्ड्रकम् । वेदमार्गैकनिष्ठानां वेदोक्तेनैव वर्त्मना
अश्रौत उर्ध्वपुंड वगैरे हे आडवे त्रिपुंड नाहीत; जे वैदिक मार्गावर दृढ आहेत त्यांनी फक्त वेदांनी सांगितलेला मार्गच पाळावा.
ललाटे भस्मना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं धार्यमेव हि । यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् । धारयेत्सर्वदा शूलं ललाटे गन्धवारिणा
कपाळावर भस्माने आडवा त्रिपुंड नक्कीच लावावा; पण जो नारायण देवाला शरण गेला आहे आणि परमपद मिळवले आहे, त्याने नेहमीच कपाळावर चंदनपाण्याने शूळचिन्ह लावावे.
सन्ध्योपासननिरूपणम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां पुण्यं सन्ध्योपासनमुत्तमम् । भस्मधारणमाहात्म्यं कथितं चैव विस्तरात्
संध्योपासनेचे वर्णन: श्रीनारायण म्हणाले — आता उत्तम आणि पुण्यदायी संध्योपासना ऐक; भस्मधारणाचे महात्म्यही विस्ताराने सांगितले आहे.
प्रातःसन्ध्याविधानं च कथयिष्यामि तेऽनघ । प्रातःसन्ध्यां सनक्षत्रां मध्याह्ने मध्यभास्कराम्
हे निष्पापा, मी तुला प्रातःसंध्येची विधी सांगतो; प्रातःसंध्या तारांसह, आणि मध्यान्ही मधल्या सूर्याबरोबर असते.
ससूर्यां पश्चिमां सन्ध्यां तिस्रः सन्ध्या उपासते । तद्भेदानपि वक्ष्यामि शृणु देवर्षिसत्तम
सूर्यासह सायंसंध्या; अशा तीन संध्यांची उपासना होते. त्यांचे प्रकारही मी सांगतो; ऐक, हे श्रेष्ठ देवरषी.
उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुप्ततारका । अधमा सूर्यसहिता प्रातःसन्ध्या त्रिधा मता
प्रातःसंध्या तीन प्रकारची मानली आहे: उत्तम ती जी तारांसह असते, मध्यम ती ज्या वेळी तारे नाहीसे होतात, आणि कनिष्ठ ती जी सूर्याबरोबर असते.
उत्तमा सूर्यसहिता मध्यमास्तमिते रवौ । अधमा तारकोपेता सायंसन्ध्या त्रिधा मता
सायंसंध्याही तीन प्रकारची मानली आहे: उत्तम ती जी सूर्याबरोबर असते, मध्यम ती ज्या वेळी सूर्यास्त होतो, आणि कनिष्ठ ती जी तारांसह असते.
विप्रो वृक्षो मूलकान्यत्र सन्ध्या वेदः शाखा धर्मकर्माणि पत्रम् । तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं छिन्ने मूले नैव वृक्षो न शाखा
ब्राह्मण म्हणजे झाड, मुळ म्हणजे संध्या, वेद म्हणजे फांदी, धर्मकर्मे म्हणजे पाने; म्हणून मुळ जपून ठेवावे. मुळ कापले तर झाडही राहत नाही, फांदीही राहत नाही.
सन्ध्या येन न विज्ञाता सन्ध्या येनानुपासिता । जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चैव जायते
ज्याने संध्या समजून घेतली नाही, ज्याने संध्योपासना केली नाही, तो जिवंत असताना शूद्र होतो आणि मृत्यूनंतर कुत्रा म्हणून जन्म घेतो.
तस्मान्नित्यं प्रकर्तव्यं सन्ध्योपासनमुत्तमम् । तदभावेऽन्यकर्मादावधिकारी भवेन्न हि
म्हणून रोज संध्याकाळच्या वेळी उत्तम पूजा करावीच लागते; ती केली नाही तर दुसऱ्या कोणत्याही कर्मासाठी पात्रता राहत नाही.
उदयास्तमयादूर्ध्वं यावत्स्याद्घटिकात्रयम् । तावत्सन्ध्यामुपासीत प्रायश्चित्तं ततः परम्
सूर्योदय किंवा सूर्यास्त झाल्यावर तीन घटिका म्हणजे सुमारे एक तासपर्यंत संध्योपासना करावी; त्यानंतर केल्यास प्रायश्चित्त घ्यावे.