उदरे दक्षिणे पार्श्वे विष्णुरित्यभिधीयते । तत्पार्श्वबाहुमध्ये च मधुसूदनमेव च
पोटाच्या उजव्या बाजूला विष्णू, आणि त्या बाजूच्या हाताच्या मध्ये मधुसूदन असे म्हणावे.
त्रिविक्रमं कर्णदेशे वामकुक्षौ तु वामनम् । श्रीधरं बाहुके वामे हृषीकेशं तु कर्णके
कानाच्या भागी त्रिविक्रम, डाव्या पोटावर वामन, डाव्या हातावर श्रीधर आणि कानाच्या ठिकाणी हृषीकेश असे लावावे.
पृष्ठे च पद्मनाभं तु ककुद्दामोदरं स्मरेत् । द्वादशैतानि नामानि वासुदेवेति मूर्धनि
पाठीवर पद्मनाभ यांचे, गाठीवर ककुद्ध, आणि पोटावर आमोदर या नावांचा स्मरण करावा. वासुदेवापासून सुरू होणारी ही बारा नावे डोक्यावर आठवावीत.
पूजाकाले च होमे च सायं प्रातः समाहितः । नामान्युच्चार्य विधिना धारयेदूर्ध्वपुण्ड्रकम्
पूजेच्या वेळी, होम करताना, सकाळी आणि संध्याकाळी एकाग्र मनाने या नावांचा योग्य रीतीने उच्चार करून, उर्ध्वपुंड्र लावावा.
अशुचिर्वाप्यनाचारो मनसा पापमाचरेत् । शुचिरेव भवेन्नित्यं मूर्ध्नि पुण्ड्राङ्कितो नरः
कोणतीही अशुद्धता असो, किंवा वाईट वर्तन असो, किंवा मनाने पाप केलं असो, ज्याच्या डोक्यावर पुंड्राचं चिन्ह असतं तो माणूस नेहमीच शुद्ध राहतो.
ऊर्ध्वपुण्ड्रधरो मर्त्यो म्रियते यत्र कुत्रचित् । श्वपाकोऽपि विमानस्थो मम लोके महीयते
उर्ध्वपुंड्र घातलेला मनुष्य कुठेही मेला, अगदी नीच जातीचाही असला तरी, तो माझ्या लोकात विमानावर बसून सन्मानित होतो.
एकान्तिनो महाभागा मत्स्वरूपविदोऽमलाः । सान्तरालान्प्रकुर्वन्ति पुण्ड्रान्विष्णुपदाकृतीन्
जे माझ्यावर एकनिष्ठ आहेत, मोठ्या भाग्याचे, शुद्ध आणि माझ्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखणारे आहेत, ते विष्णुपदांच्या चिन्हात जागा ठेवून पुंड्र लावतात.
परमैकान्तिनोऽप्येवं मत्पादैकपरायणाः । हरिद्राचूर्णसंयुक्ताञ्छूलाकारांस्तु वामलान्
परम एकनिष्ठ, माझ्या पायांवरच मन लावणारे भक्त सुद्धा, हळदीच्या चूर्णाने डावीकडे त्रिशूळाच्या आकाराची चिन्हे लावतात.
अन्ये तु वैष्णवाः पुण्ड्रानच्छिद्रानपि भक्तितः । प्रकुर्वीरन्दीपपद्मवेणुपत्रोपमाकृतीन्
इतर वैष्णव भक्तीने अखंड चिन्हे लावतात, जी दिवा, कमळ, बासरी किंवा पानासारखी दिसतात.
अच्छिद्रानपि सच्छिद्रान् कुर्युः केवलवैष्णवाः । अच्छिद्रकरणे तेषां प्रत्यवायो न विद्यते
काही शुद्ध वैष्णव तुटलेली आणि अखंड अशा दोन्ही प्रकारची चिन्हे लावतात; अखंड चिन्ह लावण्यात त्यांना काही दोष लागत नाही.
एकान्तिनां प्रपन्नानां परमैकान्तिनामपि । अच्छिद्रपुण्ड्राकरणे प्रत्यवायो महान्भवेत्
पण जे पूर्णपणे एकनिष्ठ आणि शरण गेलेले भक्त आहेत, त्यांनी अखंड पुंड्र लावल्यास मोठा दोष लागतो.
ऊर्ध्वपुण्ड्रं तु यः कुर्याद्दण्डाकारं तु शोभनम् । मध्ये छिद्रं वैष्णवाश्च नमोऽन्तैः केशवादिभिः
जो उर्ध्वपुंड्र सुंदर दंडाच्या आकारात, मध्ये जागा ठेवून, आणि दोन्ही टोकांना केशव वगैरे नावांनी लावतो, तो वैष्णव प्रशंसनीय आहे.
विमलान्यूर्ध्वपुण्ड्राणि सान्तरालानि यो नरः । करोति विपुलं तत्र मन्दिरं मे करोति सः
जो मनुष्य शुद्ध, मध्ये जागा असलेली उर्ध्वपुंड्र चिन्हे लावतो, तो तिथे माझ्यासाठी मोठं मंदिर उभारतो.
ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु विशाले सुमनोहरे । लक्ष्म्या साकं सहासीनो रमते विष्णुरव्ययः
उर्ध्वपुंड्राच्या रुंद आणि सुंदर मध्यभागी, लक्ष्मीसमवेत अविनाशी विष्णू विराजमान होतो आणि आनंद करतो.
निरन्तरालं यः कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजाधमः । स हि तत्र स्थितं विष्णुं श्रियं चैव व्यपोहति
पण जर कुणी नीच द्विज उर्ध्वपुंड्रात जागा न ठेवता चिन्ह लावतो, तर तो तिथे असलेल्या विष्णू आणि श्री यांना दूर करतो.
अच्छिद्रमूर्ध्वपुण्ड्रं तु यः करोति विमूढधीः । स पर्यायेण तानेति नरकानेकविंशतिम्
जो मूढबुद्धीने अखंड उर्ध्वपुंड्र लावतो, तो शेवटी एकवीस नरकांना प्राप्त होतो.
ऋजूनि स्फुटपार्श्वानि सान्तरालानि विन्यसेत् । ऊर्ध्वपुण्ड्राणि दण्डाब्जदीपमत्स्यनिभानि च
सरळ, स्पष्ट कडा असलेली आणि मध्ये जागा असलेली उर्ध्वपुंड्र चिन्हे, दंड, कमळ, दिवा किंवा माशासारखी, लावावीत.
शिखोपवीतवद्धार्यमूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजेन च । विना कृताश्चेद्विफलाः क्रियाः सर्वा महामुने
द्विजाने उर्ध्वपुंड्र हे शिखा आणि उपवितासारखं घालावं; ते न घातल्यास सर्व विधी निष्फळ होतात, हे महर्षे.
तस्मात्सर्वेषु कार्येषु कार्यं विप्रस्य धीमतः । ऊर्ध्वपुण्ड्रं त्रिशूलं च वर्तुलं चतुरस्रकम्
म्हणून सर्व कर्मात बुद्धिमान ब्राह्मणाने उर्ध्वपुंड्र, त्रिशूळ, वर्तुळ किंवा चौकोन अशी चिन्हे लावावीत.
अर्धचन्द्रादिकं लिङ्गं वेदनिष्ठो न धारयेत् । जन्मना लब्धजातिस्तु वेदपन्थानमाश्रितः
वेदज्ञाने अर्धचंद्र वगैरे चिन्हे घालू नयेत; जो जन्मतः वेदमार्गी आहे त्याने वेदाचा मार्गच अनुसरावा.
पुण्ड्रान्तरं भ्रमाद्वापि ललाटे नैव धारयेत् । ख्यातिकान्त्यादिसिद्ध्यर्थं चापि विष्ण्वागमादिषु
मध्यभागी टिळा चुकूनसुद्धा कपाळावर लावू नये; हे प्रसिद्धी, सौंदर्य आणि इतर सिद्धीसाठी विष्णुशास्त्रांत सांगितले आहे.
स्थितं पुण्ड्रान्तरं नैव धारयेद्वैदिको जनः । तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं सन्त्यज्य श्रौतं कथमपि भ्रमात्
वैदिक माणसाने कधीही मध्यभागी टिळा लावू नये; आडवा त्रिपुंड सोडून देणे, अगदी चुकूनसुद्धा, श्रौत परंपरेला धरून नाही.
ललाटे भस्मना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् । विना पुण्ड्रान्तरं मोहाद्धारयन्नारकी भवेत्
कपाळावर भस्माने आडवा त्रिपुंड लावून, मध्यभागी टिळा न लावता, अज्ञानाने जो करतो तो नरकात जातो.
वेदमार्गैकनिष्ठस्तु मोहेनाप्यङ्कितो यदि । पतत्येव न सन्देहस्तथा पुण्ड्रान्तरादपि
जो वैदिक मार्गावर दृढ आहे, तो अज्ञानाने चिन्ह लावला तरी नक्कीच पतित होतो; यात शंका नाही, तसेच मध्यभागी टिळ्यामुळेही.
नाङ्कनं विग्रहे कुर्याद्वेदमार्गं समाश्रितः । श्रौतधर्मैकनिष्ठानां लिङ्गं तु श्रौतमेव हि
जो वैदिक मार्ग स्वीकारतो त्याने शरीरावर कुठलेही चिन्ह करू नये; श्रौत धर्मावर दृढ असणाऱ्यांसाठी फक्त श्रौतचिन्हच योग्य आहे.
अश्रौतधर्मनिष्ठानामश्रौत लिङ्गमीरितम् । देवता वेदसिद्धा यास्तासां लिङ्गं तु वैदिकम्
जे अश्रौत धर्मावर दृढ आहेत त्यांच्यासाठी अश्रौतचिन्ह सांगितले आहे; वेदांनी सिद्ध केलेल्या देवतांसाठी वैदिकचिन्हच योग्य आहे.
अश्रौततन्त्रनिष्ठा यास्तासामश्रौतमेव हि । वेदसिद्धो महादेवः साक्षात्संसारमोचकः
जे अश्रौत तंत्रावर दृढ आहेत त्यांच्यासाठी अश्रौतचिन्हच आहे; वेदांनी सिद्ध महादेव हा प्रत्यक्ष संसारातून मुक्त करणारा आहे.
भक्तानामुपकाराय श्रौतं लिङ्गं दधाति च । वेदसिद्धस्य विष्णोश्च श्रौतं लिङ्गं न चेतरत्
भक्तांच्या कल्याणासाठी तो श्रौतचिन्ह धारण करतो; वेदांनी सिद्ध विष्णूंसाठी फक्त श्रौतचिन्हच आहे, दुसरे नाही.
प्रादुर्भावविशेषाणामपि तस्य तदेव हि । श्रौतं लिङ्गं तु विज्ञेयं त्रिपुण्ड्रोद्धूलनादिकम्
त्याच्या विशेष अवतारांतही तेच श्रौतचिन्ह समजावे; श्रौतचिन्ह म्हणजे त्रिपुंड व त्याचे धारण करणे.
अश्रौतमूर्ध्वपुण्ड्रादि नैव तिर्यक्त्रिपुण्ड्रकम् । वेदमार्गैकनिष्ठानां वेदोक्तेनैव वर्त्मना
अश्रौत उर्ध्वपुंड वगैरे हे आडवे त्रिपुंड नाहीत; जे वैदिक मार्गावर दृढ आहेत त्यांनी फक्त वेदांनी सांगितलेला मार्गच पाळावा.