प्रवक्ष्ये मुनिशार्दूल वैष्णवागमलोकनात् । ऊर्ध्वपुण्ड्रप्रमाणानि दिव्यान्यङ्गुलिभेदतः
मुनिशार्दूल, वैष्णव शास्त्रात सांगितलेल्या उर्ध्वपुंड्राच्या दिव्य मापांची मी तुला बोटांनुसार सांगणार आहे.
वर्णाभिमन्त्रदेवांश्च प्रवक्ष्यामि फलानि च । पर्वताग्रे नदीतीरे शिवक्षेत्रे विशेषतः
मी तुला वर्ण, मंत्र, देवतेचे अंश आणि त्यांचे फळ सांगतो, विशेषतः पर्वतशिखरावर, नदीच्या काठी आणि शंकराच्या क्षेत्रात.
सिन्धुतीरे च वल्मीके तुलसीमूलमाश्रिते । मृद एतास्तु सङ्ग्राह्या वर्जयेदन्यमृत्तिकाः
सिंधूच्या काठी, मुंग्याच्या वारुळात किंवा तुळशीच्या मुळाशी ही माती घ्यावी; इतर कुठलीही माती वापरू नये.
श्यामं शान्तिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरं भवेत् । श्रीकरं पीतमित्याहुर्धर्मदं श्वेतमुच्यते
काळी माती शांतता देते असे सांगितले आहे, लाल माती वश करते, पिवळी माती श्रीमंती देते आणि पांढरी माती धर्म देते असे म्हटले आहे.
अङ्गुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमायुष्करी भवेत् । अनामिकान्नदा नित्यं मुक्तिदा च प्रदेशिनी
अंगठा पुष्टी देतो असे सांगितले आहे, मधली बोट दीर्घायुष्य देते, अनामिका नेहमी आनंद देते आणि तर्जनी मोक्ष देते.
एतैरङ्गुलिभेदैस्तु कारयेन्न नखैः स्पृशेत् । वर्तिदीपावलिकृतिं वेणपत्राकृतिं तथा
या बोटांच्या भेदाने पुंड्र लावावे, पण नखांनी स्पर्श करू नये; वातीसारखे, दिव्यांच्या रांगेसारखे किंवा पानांच्या वेणीसारखे आकार द्यावे.
पद्मस्य मुकुलाकारं तथा कुर्यात्प्रयत्नतः । मत्स्यकूर्माकृतिं वापि शङ्खाकारं ततः परम्
पद्माच्या कळीप्रमाणे काळजीपूर्वक आकार द्यावा, किंवा मासा, कासव किंवा शंख यांच्या आकारातही करू शकतो.
दशाङ्गुलिप्रमाणं तु उत्तमोत्तममुच्यते । नवाङ्गुलं मध्यमं स्यादष्टाङ्गुलमतः परम्
दहा बोटांचे माप असलेले पुंड्र श्रेष्ठात श्रेष्ठ मानले जाते; नऊ बोटांचे मध्यम आणि आठ बोटांचे त्यापुढचे मानले जाते.
सप्तषट्पञ्चभिः पुण्ड्रं मध्यमं त्रिविधं स्मृतम् । चतुस्त्रिद्व्यङ्गुलैः पुण्ड्रं कनिष्ठं त्रिविधं भवेत्
सात, सहा किंवा पाच बोटांचे पुंड्र हे मध्यम प्रकारचे तीन प्रकार मानले जातात; चार, तीन किंवा दोन बोटांचे पुंड्र कनिष्ठाचे तीन प्रकार असतात.
ललाटे केशवं विद्यान्नारायणमथोदरे । माधवं हृदि विन्यस्य गोविन्दं कण्ठकूपके
कपाळावर केशव, पोटावर नारायण, हृदयावर माधव आणि घशाच्या खळग्यात गोविंद असे ओळखावे.
उदरे दक्षिणे पार्श्वे विष्णुरित्यभिधीयते । तत्पार्श्वबाहुमध्ये च मधुसूदनमेव च
पोटाच्या उजव्या बाजूला विष्णू, आणि त्या बाजूच्या हाताच्या मध्ये मधुसूदन असे म्हणावे.
त्रिविक्रमं कर्णदेशे वामकुक्षौ तु वामनम् । श्रीधरं बाहुके वामे हृषीकेशं तु कर्णके
कानाच्या भागी त्रिविक्रम, डाव्या पोटावर वामन, डाव्या हातावर श्रीधर आणि कानाच्या ठिकाणी हृषीकेश असे लावावे.
पृष्ठे च पद्मनाभं तु ककुद्दामोदरं स्मरेत् । द्वादशैतानि नामानि वासुदेवेति मूर्धनि
पाठीवर पद्मनाभ यांचे, गाठीवर ककुद्ध, आणि पोटावर आमोदर या नावांचा स्मरण करावा. वासुदेवापासून सुरू होणारी ही बारा नावे डोक्यावर आठवावीत.
पूजाकाले च होमे च सायं प्रातः समाहितः । नामान्युच्चार्य विधिना धारयेदूर्ध्वपुण्ड्रकम्
पूजेच्या वेळी, होम करताना, सकाळी आणि संध्याकाळी एकाग्र मनाने या नावांचा योग्य रीतीने उच्चार करून, उर्ध्वपुंड्र लावावा.
अशुचिर्वाप्यनाचारो मनसा पापमाचरेत् । शुचिरेव भवेन्नित्यं मूर्ध्नि पुण्ड्राङ्कितो नरः
कोणतीही अशुद्धता असो, किंवा वाईट वर्तन असो, किंवा मनाने पाप केलं असो, ज्याच्या डोक्यावर पुंड्राचं चिन्ह असतं तो माणूस नेहमीच शुद्ध राहतो.
ऊर्ध्वपुण्ड्रधरो मर्त्यो म्रियते यत्र कुत्रचित् । श्वपाकोऽपि विमानस्थो मम लोके महीयते
उर्ध्वपुंड्र घातलेला मनुष्य कुठेही मेला, अगदी नीच जातीचाही असला तरी, तो माझ्या लोकात विमानावर बसून सन्मानित होतो.
एकान्तिनो महाभागा मत्स्वरूपविदोऽमलाः । सान्तरालान्प्रकुर्वन्ति पुण्ड्रान्विष्णुपदाकृतीन्
जे माझ्यावर एकनिष्ठ आहेत, मोठ्या भाग्याचे, शुद्ध आणि माझ्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखणारे आहेत, ते विष्णुपदांच्या चिन्हात जागा ठेवून पुंड्र लावतात.
परमैकान्तिनोऽप्येवं मत्पादैकपरायणाः । हरिद्राचूर्णसंयुक्ताञ्छूलाकारांस्तु वामलान्
परम एकनिष्ठ, माझ्या पायांवरच मन लावणारे भक्त सुद्धा, हळदीच्या चूर्णाने डावीकडे त्रिशूळाच्या आकाराची चिन्हे लावतात.
अन्ये तु वैष्णवाः पुण्ड्रानच्छिद्रानपि भक्तितः । प्रकुर्वीरन्दीपपद्मवेणुपत्रोपमाकृतीन्
इतर वैष्णव भक्तीने अखंड चिन्हे लावतात, जी दिवा, कमळ, बासरी किंवा पानासारखी दिसतात.
अच्छिद्रानपि सच्छिद्रान् कुर्युः केवलवैष्णवाः । अच्छिद्रकरणे तेषां प्रत्यवायो न विद्यते
काही शुद्ध वैष्णव तुटलेली आणि अखंड अशा दोन्ही प्रकारची चिन्हे लावतात; अखंड चिन्ह लावण्यात त्यांना काही दोष लागत नाही.
एकान्तिनां प्रपन्नानां परमैकान्तिनामपि । अच्छिद्रपुण्ड्राकरणे प्रत्यवायो महान्भवेत्
पण जे पूर्णपणे एकनिष्ठ आणि शरण गेलेले भक्त आहेत, त्यांनी अखंड पुंड्र लावल्यास मोठा दोष लागतो.
ऊर्ध्वपुण्ड्रं तु यः कुर्याद्दण्डाकारं तु शोभनम् । मध्ये छिद्रं वैष्णवाश्च नमोऽन्तैः केशवादिभिः
जो उर्ध्वपुंड्र सुंदर दंडाच्या आकारात, मध्ये जागा ठेवून, आणि दोन्ही टोकांना केशव वगैरे नावांनी लावतो, तो वैष्णव प्रशंसनीय आहे.
विमलान्यूर्ध्वपुण्ड्राणि सान्तरालानि यो नरः । करोति विपुलं तत्र मन्दिरं मे करोति सः
जो मनुष्य शुद्ध, मध्ये जागा असलेली उर्ध्वपुंड्र चिन्हे लावतो, तो तिथे माझ्यासाठी मोठं मंदिर उभारतो.
ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु विशाले सुमनोहरे । लक्ष्म्या साकं सहासीनो रमते विष्णुरव्ययः
उर्ध्वपुंड्राच्या रुंद आणि सुंदर मध्यभागी, लक्ष्मीसमवेत अविनाशी विष्णू विराजमान होतो आणि आनंद करतो.
निरन्तरालं यः कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजाधमः । स हि तत्र स्थितं विष्णुं श्रियं चैव व्यपोहति
पण जर कुणी नीच द्विज उर्ध्वपुंड्रात जागा न ठेवता चिन्ह लावतो, तर तो तिथे असलेल्या विष्णू आणि श्री यांना दूर करतो.
अच्छिद्रमूर्ध्वपुण्ड्रं तु यः करोति विमूढधीः । स पर्यायेण तानेति नरकानेकविंशतिम्
जो मूढबुद्धीने अखंड उर्ध्वपुंड्र लावतो, तो शेवटी एकवीस नरकांना प्राप्त होतो.
ऋजूनि स्फुटपार्श्वानि सान्तरालानि विन्यसेत् । ऊर्ध्वपुण्ड्राणि दण्डाब्जदीपमत्स्यनिभानि च
सरळ, स्पष्ट कडा असलेली आणि मध्ये जागा असलेली उर्ध्वपुंड्र चिन्हे, दंड, कमळ, दिवा किंवा माशासारखी, लावावीत.
शिखोपवीतवद्धार्यमूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजेन च । विना कृताश्चेद्विफलाः क्रियाः सर्वा महामुने
द्विजाने उर्ध्वपुंड्र हे शिखा आणि उपवितासारखं घालावं; ते न घातल्यास सर्व विधी निष्फळ होतात, हे महर्षे.
तस्मात्सर्वेषु कार्येषु कार्यं विप्रस्य धीमतः । ऊर्ध्वपुण्ड्रं त्रिशूलं च वर्तुलं चतुरस्रकम्
म्हणून सर्व कर्मात बुद्धिमान ब्राह्मणाने उर्ध्वपुंड्र, त्रिशूळ, वर्तुळ किंवा चौकोन अशी चिन्हे लावावीत.
अर्धचन्द्रादिकं लिङ्गं वेदनिष्ठो न धारयेत् । जन्मना लब्धजातिस्तु वेदपन्थानमाश्रितः
वेदज्ञाने अर्धचंद्र वगैरे चिन्हे घालू नयेत; जो जन्मतः वेदमार्गी आहे त्याने वेदाचा मार्गच अनुसरावा.