मल्लिङ्गस्थापनं तत्र कार्यं देव्याश्च सत्तम । पूजयिष्यन्ति ते तत्र पितृलोकनिवासिनः
तिथे देवीचं उत्तम लिंग स्थापावं; पितृलोकातले लोक तिथे त्याची पूजा करतील.
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि तत्र श्रेष्ठमिदं भवेत् । पित्रीश्वरीपूजया तु त्रैलोक्यं पूजितं भवेत्
त्रैलोक्यातली सगळी तीर्थं असली तरी हेच सर्वश्रेष्ठ ठरेल; पित्रीश्वरीची पूजा केल्याने सगळं त्रैलोक्य पूजित होईल.
श्रीनारायण उवाच इति देववचः श्रुत्वा देवं मूर्ध्ना प्रणम्य च । तदनुज्ञां समादाय ययौ देवान्तिकं हरिः
श्रीनारायण म्हणाले: देवाचं हे वचन ऐकून आणि देवाला मस्तक झुकवून वंदन करून, हरिने त्यांची परवानगी घेऊन देवांच्या सभेत गेला.
तत्सर्वं कथयामास कारणं शङ्करोदितम् । साधु साध्विति ते प्रोचुरमरा मौलिचालनैः
त्याने शंकराने सांगितलेलं सगळं कारण देवांना सांगितलं. देवांनी त्यांच्या मुकुटांनी हलवत 'छान, छान!' असं म्हटलं.
शशंसुर्भस्ममाहात्म्यं हरिब्रह्मादयः सुराः । पितरश्चैव सन्तुष्टास्तीर्थलाभात्परन्तप
हरि, ब्रह्मा आणि इतर सर्व देवता तसेच पितरांनी त्या भस्माच्या महिमेचे मोठ्या आदराने वर्णन केले आणि तीर्थ मिळाल्यामुळे ते सर्व संतुष्ट झाले.
तत्तीर्थतीरे लिङ्गं च देव्या मूर्तिं यथाविधि । स्थापयामासुरमराः पूजयामासुरन्वहम्
त्या पवित्र तीर्थाच्या काठी देवांनी योग्य विधीने एक लिंग आणि देवीची मूर्ती स्थापन केली आणि रोज भक्तीभावाने त्यांची पूजा केली.
तत्र ये प्राणिनोऽभूवन्पापभोगार्थमास्थिताः । ते विमानं समारुह्य गताः कैलासमण्डलम्
तेथे जे जीव पापाच्या भोगासाठी राहिले होते, त्यांनी दिव्य विमानात बसून कैलास क्षेत्रात प्रवेश केला.
नाम्ना भद्रगणास्ते तु वसन्त्यद्यापि तत्र हि । पुनश्च दूरदेशे तु कुम्भीपाको विनिर्मितः
ते सर्व भद्रगण या नावाने आजही तिथे वास करतात; आणि दूरवर कंभीपाक नावाचे नरक तयार करण्यात आले.
निरुद्धं शैवगमनं देवैस्तत्र तु तद्दिनात् । इति ते सर्वमाख्यातं भस्ममाहात्म्यमुत्तमम्
त्या दिवशी देवांनी शंकराकडे जाण्याचा मार्ग बंद केला; अशा प्रकारे हे सर्व भस्माच्या श्रेष्ठ महात्म्याचे वर्णन तुला सांगितले.
नातः परतरं किञ्चिदधिकं विद्यते मुने । ऊर्ध्वपुण्ड्रविधिं चैवाप्यधिकारिविभेदतः
मुनिराज, याहून श्रेष्ठ किंवा मोठे काहीच नाही; आणि उर्ध्वपुंड्र लावण्याची पद्धतही पात्रतेनुसार वेगवेगळी आहे.
प्रवक्ष्ये मुनिशार्दूल वैष्णवागमलोकनात् । ऊर्ध्वपुण्ड्रप्रमाणानि दिव्यान्यङ्गुलिभेदतः
मुनिशार्दूल, वैष्णव शास्त्रात सांगितलेल्या उर्ध्वपुंड्राच्या दिव्य मापांची मी तुला बोटांनुसार सांगणार आहे.
वर्णाभिमन्त्रदेवांश्च प्रवक्ष्यामि फलानि च । पर्वताग्रे नदीतीरे शिवक्षेत्रे विशेषतः
मी तुला वर्ण, मंत्र, देवतेचे अंश आणि त्यांचे फळ सांगतो, विशेषतः पर्वतशिखरावर, नदीच्या काठी आणि शंकराच्या क्षेत्रात.
सिन्धुतीरे च वल्मीके तुलसीमूलमाश्रिते । मृद एतास्तु सङ्ग्राह्या वर्जयेदन्यमृत्तिकाः
सिंधूच्या काठी, मुंग्याच्या वारुळात किंवा तुळशीच्या मुळाशी ही माती घ्यावी; इतर कुठलीही माती वापरू नये.
श्यामं शान्तिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरं भवेत् । श्रीकरं पीतमित्याहुर्धर्मदं श्वेतमुच्यते
काळी माती शांतता देते असे सांगितले आहे, लाल माती वश करते, पिवळी माती श्रीमंती देते आणि पांढरी माती धर्म देते असे म्हटले आहे.
अङ्गुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमायुष्करी भवेत् । अनामिकान्नदा नित्यं मुक्तिदा च प्रदेशिनी
अंगठा पुष्टी देतो असे सांगितले आहे, मधली बोट दीर्घायुष्य देते, अनामिका नेहमी आनंद देते आणि तर्जनी मोक्ष देते.
एतैरङ्गुलिभेदैस्तु कारयेन्न नखैः स्पृशेत् । वर्तिदीपावलिकृतिं वेणपत्राकृतिं तथा
या बोटांच्या भेदाने पुंड्र लावावे, पण नखांनी स्पर्श करू नये; वातीसारखे, दिव्यांच्या रांगेसारखे किंवा पानांच्या वेणीसारखे आकार द्यावे.
पद्मस्य मुकुलाकारं तथा कुर्यात्प्रयत्नतः । मत्स्यकूर्माकृतिं वापि शङ्खाकारं ततः परम्
पद्माच्या कळीप्रमाणे काळजीपूर्वक आकार द्यावा, किंवा मासा, कासव किंवा शंख यांच्या आकारातही करू शकतो.
दशाङ्गुलिप्रमाणं तु उत्तमोत्तममुच्यते । नवाङ्गुलं मध्यमं स्यादष्टाङ्गुलमतः परम्
दहा बोटांचे माप असलेले पुंड्र श्रेष्ठात श्रेष्ठ मानले जाते; नऊ बोटांचे मध्यम आणि आठ बोटांचे त्यापुढचे मानले जाते.
सप्तषट्पञ्चभिः पुण्ड्रं मध्यमं त्रिविधं स्मृतम् । चतुस्त्रिद्व्यङ्गुलैः पुण्ड्रं कनिष्ठं त्रिविधं भवेत्
सात, सहा किंवा पाच बोटांचे पुंड्र हे मध्यम प्रकारचे तीन प्रकार मानले जातात; चार, तीन किंवा दोन बोटांचे पुंड्र कनिष्ठाचे तीन प्रकार असतात.
ललाटे केशवं विद्यान्नारायणमथोदरे । माधवं हृदि विन्यस्य गोविन्दं कण्ठकूपके
कपाळावर केशव, पोटावर नारायण, हृदयावर माधव आणि घशाच्या खळग्यात गोविंद असे ओळखावे.
उदरे दक्षिणे पार्श्वे विष्णुरित्यभिधीयते । तत्पार्श्वबाहुमध्ये च मधुसूदनमेव च
पोटाच्या उजव्या बाजूला विष्णू, आणि त्या बाजूच्या हाताच्या मध्ये मधुसूदन असे म्हणावे.
त्रिविक्रमं कर्णदेशे वामकुक्षौ तु वामनम् । श्रीधरं बाहुके वामे हृषीकेशं तु कर्णके
कानाच्या भागी त्रिविक्रम, डाव्या पोटावर वामन, डाव्या हातावर श्रीधर आणि कानाच्या ठिकाणी हृषीकेश असे लावावे.
पृष्ठे च पद्मनाभं तु ककुद्दामोदरं स्मरेत् । द्वादशैतानि नामानि वासुदेवेति मूर्धनि
पाठीवर पद्मनाभ यांचे, गाठीवर ककुद्ध, आणि पोटावर आमोदर या नावांचा स्मरण करावा. वासुदेवापासून सुरू होणारी ही बारा नावे डोक्यावर आठवावीत.
पूजाकाले च होमे च सायं प्रातः समाहितः । नामान्युच्चार्य विधिना धारयेदूर्ध्वपुण्ड्रकम्
पूजेच्या वेळी, होम करताना, सकाळी आणि संध्याकाळी एकाग्र मनाने या नावांचा योग्य रीतीने उच्चार करून, उर्ध्वपुंड्र लावावा.
अशुचिर्वाप्यनाचारो मनसा पापमाचरेत् । शुचिरेव भवेन्नित्यं मूर्ध्नि पुण्ड्राङ्कितो नरः
कोणतीही अशुद्धता असो, किंवा वाईट वर्तन असो, किंवा मनाने पाप केलं असो, ज्याच्या डोक्यावर पुंड्राचं चिन्ह असतं तो माणूस नेहमीच शुद्ध राहतो.
ऊर्ध्वपुण्ड्रधरो मर्त्यो म्रियते यत्र कुत्रचित् । श्वपाकोऽपि विमानस्थो मम लोके महीयते
उर्ध्वपुंड्र घातलेला मनुष्य कुठेही मेला, अगदी नीच जातीचाही असला तरी, तो माझ्या लोकात विमानावर बसून सन्मानित होतो.
एकान्तिनो महाभागा मत्स्वरूपविदोऽमलाः । सान्तरालान्प्रकुर्वन्ति पुण्ड्रान्विष्णुपदाकृतीन्
जे माझ्यावर एकनिष्ठ आहेत, मोठ्या भाग्याचे, शुद्ध आणि माझ्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखणारे आहेत, ते विष्णुपदांच्या चिन्हात जागा ठेवून पुंड्र लावतात.
परमैकान्तिनोऽप्येवं मत्पादैकपरायणाः । हरिद्राचूर्णसंयुक्ताञ्छूलाकारांस्तु वामलान्
परम एकनिष्ठ, माझ्या पायांवरच मन लावणारे भक्त सुद्धा, हळदीच्या चूर्णाने डावीकडे त्रिशूळाच्या आकाराची चिन्हे लावतात.
अन्ये तु वैष्णवाः पुण्ड्रानच्छिद्रानपि भक्तितः । प्रकुर्वीरन्दीपपद्मवेणुपत्रोपमाकृतीन्
इतर वैष्णव भक्तीने अखंड चिन्हे लावतात, जी दिवा, कमळ, बासरी किंवा पानासारखी दिसतात.
अच्छिद्रानपि सच्छिद्रान् कुर्युः केवलवैष्णवाः । अच्छिद्रकरणे तेषां प्रत्यवायो न विद्यते
काही शुद्ध वैष्णव तुटलेली आणि अखंड अशा दोन्ही प्रकारची चिन्हे लावतात; अखंड चिन्ह लावण्यात त्यांना काही दोष लागत नाही.