ययौ कैश्चित्सुरगणैः सहितः शङ्करालयम् । पार्वत्या सहितं देवं कोटिकन्दर्पसुन्दरम्
काही देवांसोबत शंकराच्या निवासस्थानी गेला. तिथे त्याने पार्वतीसोबत असलेला, कोटी कोटी मदनांपेक्षा सुंदर असलेला देव पाहिला.
रमणीयतमाङ्गं तं लावण्यखनिमद्भुतम् । सदा षोडशवर्षीयं नानालङ्कारभूषितम्
त्याने ते अद्भुत, सर्वात रमणीय, सौंदर्याचा खजिना असलेलं, नेहमी सोळा वर्षांचं भासत असलेलं आणि विविध दागिन्यांनी सजलेलं रूप पाहिलं.
नानागणैः परिवृतं लालयन्तं परां शिवाम् । ददर्श चन्द्रमौलिं स चतुर्वेदं ननाम ह
विविध गणांनी वेढलेला, परम शिवेला लाड करत असलेला, चंद्रमौळी देव तिथे होता. त्याने त्या चतुर्वेदस्वामीला वंदन केलं.
वृत्तान्तं कथयामास चमत्कृतमतिस्फुटम् । एतस्य कारणं देव न जानीमः कथञ्चन
त्याने घडलेली सगळी अद्भुत गोष्ट अगदी स्पष्टपणे सांगितली: 'देवा, आम्हाला याचं कारण काहीच माहीत नाही.'
वद तत्कारणं देव सर्वज्ञोऽसि यतः प्रभो । विष्णुवाक्यं तदा श्रुत्वा प्रसन्नमुखपङ्कजः
'हे प्रभो, तू सर्वज्ञ आहेस, म्हणून कृपा करून हे कारण सांग.' विष्णूचं बोलणं ऐकून, त्याच्या कमलासारख्या चेहऱ्यावर प्रसन्नता उमटली.
उवाच मधुरं वाक्यं मेघगम्भीरया गिरा । शृणु विष्णो तन्निमित्तं नाश्चर्यं त्वत्र विद्यते
त्याने गडद मेघासारख्या गंभीर आणि मधुर आवाजात बोललं: 'हे विष्णू, याचं खरं कारण ऐक. यात काहीच आश्चर्य नाही.'
भस्मनो महिमैवायं भस्मना किं भवेन्न हि । कुम्भीपाकं गतो द्रष्टुं दुर्वासाः शैवसम्मतः
हे सगळं भस्माचं महत्त्व आहे; भस्माने काही अशक्य नाही. दुर्वास, जे शैवांना प्रिय आहेत, ते कुंभिपाक पाहायला गेले.
अवाङ्मुखो ददर्शाधस्तदा वायुवशाद्धरे । भालभस्मकणास्तत्र पतिता दैवयोगतः
तेव्हा वाऱ्याच्या झटक्याने खाली तोंड करून त्यांनी तिथे पाहिलं; आणि त्यांच्या कपाळावरचं भस्म तिथे दैवी योगाने पडलं.
तेन जातमिदं सर्वं भस्मनो महिमा त्वयम् । इतः परं तु तत्तीर्थं पितृलोकनिवासिनाम्
त्यामुळे हे सगळं घडलं; हेच भस्माचं मोठेपण आहे. आता हे स्थान पितृलोकात राहणाऱ्यांसाठी तीर्थस्थान होईल.
भविष्यति न सन्देहो यत्र स्नात्वा सुखी भवेत् । पितृतीर्थं तु तन्नाम्नाप्यत ऊर्ध्वं भविष्यति
यात काहीच शंका नाही, जो इथे स्नान करेल तो सुखी होईल; आता पुढे हे पितृतीर्थ या नावाने ओळखलं जाईल.
मल्लिङ्गस्थापनं तत्र कार्यं देव्याश्च सत्तम । पूजयिष्यन्ति ते तत्र पितृलोकनिवासिनः
तिथे देवीचं उत्तम लिंग स्थापावं; पितृलोकातले लोक तिथे त्याची पूजा करतील.
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि तत्र श्रेष्ठमिदं भवेत् । पित्रीश्वरीपूजया तु त्रैलोक्यं पूजितं भवेत्
त्रैलोक्यातली सगळी तीर्थं असली तरी हेच सर्वश्रेष्ठ ठरेल; पित्रीश्वरीची पूजा केल्याने सगळं त्रैलोक्य पूजित होईल.
श्रीनारायण उवाच इति देववचः श्रुत्वा देवं मूर्ध्ना प्रणम्य च । तदनुज्ञां समादाय ययौ देवान्तिकं हरिः
श्रीनारायण म्हणाले: देवाचं हे वचन ऐकून आणि देवाला मस्तक झुकवून वंदन करून, हरिने त्यांची परवानगी घेऊन देवांच्या सभेत गेला.
तत्सर्वं कथयामास कारणं शङ्करोदितम् । साधु साध्विति ते प्रोचुरमरा मौलिचालनैः
त्याने शंकराने सांगितलेलं सगळं कारण देवांना सांगितलं. देवांनी त्यांच्या मुकुटांनी हलवत 'छान, छान!' असं म्हटलं.
शशंसुर्भस्ममाहात्म्यं हरिब्रह्मादयः सुराः । पितरश्चैव सन्तुष्टास्तीर्थलाभात्परन्तप
हरि, ब्रह्मा आणि इतर सर्व देवता तसेच पितरांनी त्या भस्माच्या महिमेचे मोठ्या आदराने वर्णन केले आणि तीर्थ मिळाल्यामुळे ते सर्व संतुष्ट झाले.
तत्तीर्थतीरे लिङ्गं च देव्या मूर्तिं यथाविधि । स्थापयामासुरमराः पूजयामासुरन्वहम्
त्या पवित्र तीर्थाच्या काठी देवांनी योग्य विधीने एक लिंग आणि देवीची मूर्ती स्थापन केली आणि रोज भक्तीभावाने त्यांची पूजा केली.
तत्र ये प्राणिनोऽभूवन्पापभोगार्थमास्थिताः । ते विमानं समारुह्य गताः कैलासमण्डलम्
तेथे जे जीव पापाच्या भोगासाठी राहिले होते, त्यांनी दिव्य विमानात बसून कैलास क्षेत्रात प्रवेश केला.
नाम्ना भद्रगणास्ते तु वसन्त्यद्यापि तत्र हि । पुनश्च दूरदेशे तु कुम्भीपाको विनिर्मितः
ते सर्व भद्रगण या नावाने आजही तिथे वास करतात; आणि दूरवर कंभीपाक नावाचे नरक तयार करण्यात आले.
निरुद्धं शैवगमनं देवैस्तत्र तु तद्दिनात् । इति ते सर्वमाख्यातं भस्ममाहात्म्यमुत्तमम्
त्या दिवशी देवांनी शंकराकडे जाण्याचा मार्ग बंद केला; अशा प्रकारे हे सर्व भस्माच्या श्रेष्ठ महात्म्याचे वर्णन तुला सांगितले.
नातः परतरं किञ्चिदधिकं विद्यते मुने । ऊर्ध्वपुण्ड्रविधिं चैवाप्यधिकारिविभेदतः
मुनिराज, याहून श्रेष्ठ किंवा मोठे काहीच नाही; आणि उर्ध्वपुंड्र लावण्याची पद्धतही पात्रतेनुसार वेगवेगळी आहे.
प्रवक्ष्ये मुनिशार्दूल वैष्णवागमलोकनात् । ऊर्ध्वपुण्ड्रप्रमाणानि दिव्यान्यङ्गुलिभेदतः
मुनिशार्दूल, वैष्णव शास्त्रात सांगितलेल्या उर्ध्वपुंड्राच्या दिव्य मापांची मी तुला बोटांनुसार सांगणार आहे.
वर्णाभिमन्त्रदेवांश्च प्रवक्ष्यामि फलानि च । पर्वताग्रे नदीतीरे शिवक्षेत्रे विशेषतः
मी तुला वर्ण, मंत्र, देवतेचे अंश आणि त्यांचे फळ सांगतो, विशेषतः पर्वतशिखरावर, नदीच्या काठी आणि शंकराच्या क्षेत्रात.
सिन्धुतीरे च वल्मीके तुलसीमूलमाश्रिते । मृद एतास्तु सङ्ग्राह्या वर्जयेदन्यमृत्तिकाः
सिंधूच्या काठी, मुंग्याच्या वारुळात किंवा तुळशीच्या मुळाशी ही माती घ्यावी; इतर कुठलीही माती वापरू नये.
श्यामं शान्तिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरं भवेत् । श्रीकरं पीतमित्याहुर्धर्मदं श्वेतमुच्यते
काळी माती शांतता देते असे सांगितले आहे, लाल माती वश करते, पिवळी माती श्रीमंती देते आणि पांढरी माती धर्म देते असे म्हटले आहे.
अङ्गुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमायुष्करी भवेत् । अनामिकान्नदा नित्यं मुक्तिदा च प्रदेशिनी
अंगठा पुष्टी देतो असे सांगितले आहे, मधली बोट दीर्घायुष्य देते, अनामिका नेहमी आनंद देते आणि तर्जनी मोक्ष देते.
एतैरङ्गुलिभेदैस्तु कारयेन्न नखैः स्पृशेत् । वर्तिदीपावलिकृतिं वेणपत्राकृतिं तथा
या बोटांच्या भेदाने पुंड्र लावावे, पण नखांनी स्पर्श करू नये; वातीसारखे, दिव्यांच्या रांगेसारखे किंवा पानांच्या वेणीसारखे आकार द्यावे.
पद्मस्य मुकुलाकारं तथा कुर्यात्प्रयत्नतः । मत्स्यकूर्माकृतिं वापि शङ्खाकारं ततः परम्
पद्माच्या कळीप्रमाणे काळजीपूर्वक आकार द्यावा, किंवा मासा, कासव किंवा शंख यांच्या आकारातही करू शकतो.
दशाङ्गुलिप्रमाणं तु उत्तमोत्तममुच्यते । नवाङ्गुलं मध्यमं स्यादष्टाङ्गुलमतः परम्
दहा बोटांचे माप असलेले पुंड्र श्रेष्ठात श्रेष्ठ मानले जाते; नऊ बोटांचे मध्यम आणि आठ बोटांचे त्यापुढचे मानले जाते.
सप्तषट्पञ्चभिः पुण्ड्रं मध्यमं त्रिविधं स्मृतम् । चतुस्त्रिद्व्यङ्गुलैः पुण्ड्रं कनिष्ठं त्रिविधं भवेत्
सात, सहा किंवा पाच बोटांचे पुंड्र हे मध्यम प्रकारचे तीन प्रकार मानले जातात; चार, तीन किंवा दोन बोटांचे पुंड्र कनिष्ठाचे तीन प्रकार असतात.
ललाटे केशवं विद्यान्नारायणमथोदरे । माधवं हृदि विन्यस्य गोविन्दं कण्ठकूपके
कपाळावर केशव, पोटावर नारायण, हृदयावर माधव आणि घशाच्या खळग्यात गोविंद असे ओळखावे.