महाराज महाश्चर्यमधुनैवाभवद्विभो । स्वर्गादप्यधिकं सौख्यं कुम्भीपाकस्थपापिनाम्
राजा, फार मोठे आश्चर्य घडले आहे. कुंभिपाकात असलेल्या पाप्यांना स्वर्गाहूनही जास्त सुख मिळत आहे.
निमित्तं नैव जानीमः कस्मादिदमभूद्विभो । चकिताः स्म वयं सर्वे प्राप्ता देव त्वदन्तिकम्
हे असं का घडलं, याचं कारण आम्हाला माहीत नाही. आम्ही सर्वजण घाबरलो आहोत आणि तुझ्या समोर आलो आहोत, देवा.
निशम्य दूतवाणीं तां धर्मराट् शीघ्रमुत्थितः । महामहिषमारूढो ययौ ते यत्र पापिनः
दूतांनी सांगितलेली बातमी ऐकून धर्मराज पटकन उठला. मोठ्या म्हशीवर बसून तो त्या पाप्यांच्या जवळ गेला.
तां वार्तां प्रेषयामास दूतद्वारामरावतीम् । श्रुत्वा तां देवराजोऽपि प्राप्तो देवगणैः सह
त्याने ती बातमी दूतामार्फत अमरावतीला पाठवली. ती बातमी ऐकून देवांचा राजा सर्व देवांसह तिथे आला.
ब्रह्मलोकात्पद्मजोऽपि वैकुण्ठाद्विष्टरश्रवाः । तत्तल्लोकाच्च दिक्पालाः समाजग्मुर्गणैः सह
ब्रह्मलोकातून कमलजन्मा आला आणि वैकुंठातून विष्णू आपल्या गणांसह आला. तसेच इतर दिशांचे रक्षकही आपल्या आपल्या लोकांसह आले.
परिवार्य स्थिताः सर्वे कुम्भीपाकमितस्ततः । अपश्यंस्तद्गताञ्जीवान्स्वर्गाधिकसुखान्त्वितान्
सर्वजण तिथे कुंभिपाकाभोवती उभे राहिले. मी तिथे असलेल्या जीवांना पाहिले, ते स्वर्गाहूनही जास्त सुख उपभोगत होते.
चकिता एव ते सर्वे न विदुस्तस्य कारणम् । अहो पापस्य भोगार्थं कुण्डमेतद्विनिर्मितम्
ते सगळे घाबरले आणि त्यांना त्याचं कारण कळलं नाही. त्यांनी म्हटलं, 'अरे बापरे, हे खड्डे पापी लोकांच्या सुखासाठीच केलेलं दिसतं.'
तत्र सौख्यं यदा जातं तदा पापात्तु किं भयम् । उच्छिन्ना वेदमर्यादा परमेशकृता कथम्
इथे जेव्हा सुख मिळतं, तेव्हा पापाचं काय भीती? परमेश्वराने ठरवलेल्या वेदांच्या मर्यादा कशा नष्ट होतील?
भगवान् स्वस्य संकल्पं वितथं कृतवान्कथम् । आश्चर्यमेतदाश्चर्यमेतदित्येव भाषिणः
भगवान स्वतःचं ठरवलेलं कधीच फोल कसं करील? 'हे खरंच आश्चर्य आहे, हे खरंच आश्चर्य आहे,' असं ते सतत बोलत होते.
तटस्था अभवन्सर्वे न विदुस्तत्र कारणम् । एतस्मिन्नन्तरे शौरिः सम्मन्त्र्य विबुधादिभिः
सगळे तिथेच थांबले, पण त्यांना काहीच कारण समजलं नाही. एवढ्यात शौरि देवतांसह आणि इतरांशी चर्चा करून,
ययौ कैश्चित्सुरगणैः सहितः शङ्करालयम् । पार्वत्या सहितं देवं कोटिकन्दर्पसुन्दरम्
काही देवांसोबत शंकराच्या निवासस्थानी गेला. तिथे त्याने पार्वतीसोबत असलेला, कोटी कोटी मदनांपेक्षा सुंदर असलेला देव पाहिला.
रमणीयतमाङ्गं तं लावण्यखनिमद्भुतम् । सदा षोडशवर्षीयं नानालङ्कारभूषितम्
त्याने ते अद्भुत, सर्वात रमणीय, सौंदर्याचा खजिना असलेलं, नेहमी सोळा वर्षांचं भासत असलेलं आणि विविध दागिन्यांनी सजलेलं रूप पाहिलं.
नानागणैः परिवृतं लालयन्तं परां शिवाम् । ददर्श चन्द्रमौलिं स चतुर्वेदं ननाम ह
विविध गणांनी वेढलेला, परम शिवेला लाड करत असलेला, चंद्रमौळी देव तिथे होता. त्याने त्या चतुर्वेदस्वामीला वंदन केलं.
वृत्तान्तं कथयामास चमत्कृतमतिस्फुटम् । एतस्य कारणं देव न जानीमः कथञ्चन
त्याने घडलेली सगळी अद्भुत गोष्ट अगदी स्पष्टपणे सांगितली: 'देवा, आम्हाला याचं कारण काहीच माहीत नाही.'
वद तत्कारणं देव सर्वज्ञोऽसि यतः प्रभो । विष्णुवाक्यं तदा श्रुत्वा प्रसन्नमुखपङ्कजः
'हे प्रभो, तू सर्वज्ञ आहेस, म्हणून कृपा करून हे कारण सांग.' विष्णूचं बोलणं ऐकून, त्याच्या कमलासारख्या चेहऱ्यावर प्रसन्नता उमटली.
उवाच मधुरं वाक्यं मेघगम्भीरया गिरा । शृणु विष्णो तन्निमित्तं नाश्चर्यं त्वत्र विद्यते
त्याने गडद मेघासारख्या गंभीर आणि मधुर आवाजात बोललं: 'हे विष्णू, याचं खरं कारण ऐक. यात काहीच आश्चर्य नाही.'
भस्मनो महिमैवायं भस्मना किं भवेन्न हि । कुम्भीपाकं गतो द्रष्टुं दुर्वासाः शैवसम्मतः
हे सगळं भस्माचं महत्त्व आहे; भस्माने काही अशक्य नाही. दुर्वास, जे शैवांना प्रिय आहेत, ते कुंभिपाक पाहायला गेले.
अवाङ्मुखो ददर्शाधस्तदा वायुवशाद्धरे । भालभस्मकणास्तत्र पतिता दैवयोगतः
तेव्हा वाऱ्याच्या झटक्याने खाली तोंड करून त्यांनी तिथे पाहिलं; आणि त्यांच्या कपाळावरचं भस्म तिथे दैवी योगाने पडलं.
तेन जातमिदं सर्वं भस्मनो महिमा त्वयम् । इतः परं तु तत्तीर्थं पितृलोकनिवासिनाम्
त्यामुळे हे सगळं घडलं; हेच भस्माचं मोठेपण आहे. आता हे स्थान पितृलोकात राहणाऱ्यांसाठी तीर्थस्थान होईल.
भविष्यति न सन्देहो यत्र स्नात्वा सुखी भवेत् । पितृतीर्थं तु तन्नाम्नाप्यत ऊर्ध्वं भविष्यति
यात काहीच शंका नाही, जो इथे स्नान करेल तो सुखी होईल; आता पुढे हे पितृतीर्थ या नावाने ओळखलं जाईल.
मल्लिङ्गस्थापनं तत्र कार्यं देव्याश्च सत्तम । पूजयिष्यन्ति ते तत्र पितृलोकनिवासिनः
तिथे देवीचं उत्तम लिंग स्थापावं; पितृलोकातले लोक तिथे त्याची पूजा करतील.
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि तत्र श्रेष्ठमिदं भवेत् । पित्रीश्वरीपूजया तु त्रैलोक्यं पूजितं भवेत्
त्रैलोक्यातली सगळी तीर्थं असली तरी हेच सर्वश्रेष्ठ ठरेल; पित्रीश्वरीची पूजा केल्याने सगळं त्रैलोक्य पूजित होईल.
श्रीनारायण उवाच इति देववचः श्रुत्वा देवं मूर्ध्ना प्रणम्य च । तदनुज्ञां समादाय ययौ देवान्तिकं हरिः
श्रीनारायण म्हणाले: देवाचं हे वचन ऐकून आणि देवाला मस्तक झुकवून वंदन करून, हरिने त्यांची परवानगी घेऊन देवांच्या सभेत गेला.
तत्सर्वं कथयामास कारणं शङ्करोदितम् । साधु साध्विति ते प्रोचुरमरा मौलिचालनैः
त्याने शंकराने सांगितलेलं सगळं कारण देवांना सांगितलं. देवांनी त्यांच्या मुकुटांनी हलवत 'छान, छान!' असं म्हटलं.
शशंसुर्भस्ममाहात्म्यं हरिब्रह्मादयः सुराः । पितरश्चैव सन्तुष्टास्तीर्थलाभात्परन्तप
हरि, ब्रह्मा आणि इतर सर्व देवता तसेच पितरांनी त्या भस्माच्या महिमेचे मोठ्या आदराने वर्णन केले आणि तीर्थ मिळाल्यामुळे ते सर्व संतुष्ट झाले.
तत्तीर्थतीरे लिङ्गं च देव्या मूर्तिं यथाविधि । स्थापयामासुरमराः पूजयामासुरन्वहम्
त्या पवित्र तीर्थाच्या काठी देवांनी योग्य विधीने एक लिंग आणि देवीची मूर्ती स्थापन केली आणि रोज भक्तीभावाने त्यांची पूजा केली.
तत्र ये प्राणिनोऽभूवन्पापभोगार्थमास्थिताः । ते विमानं समारुह्य गताः कैलासमण्डलम्
तेथे जे जीव पापाच्या भोगासाठी राहिले होते, त्यांनी दिव्य विमानात बसून कैलास क्षेत्रात प्रवेश केला.
नाम्ना भद्रगणास्ते तु वसन्त्यद्यापि तत्र हि । पुनश्च दूरदेशे तु कुम्भीपाको विनिर्मितः
ते सर्व भद्रगण या नावाने आजही तिथे वास करतात; आणि दूरवर कंभीपाक नावाचे नरक तयार करण्यात आले.
निरुद्धं शैवगमनं देवैस्तत्र तु तद्दिनात् । इति ते सर्वमाख्यातं भस्ममाहात्म्यमुत्तमम्
त्या दिवशी देवांनी शंकराकडे जाण्याचा मार्ग बंद केला; अशा प्रकारे हे सर्व भस्माच्या श्रेष्ठ महात्म्याचे वर्णन तुला सांगितले.
नातः परतरं किञ्चिदधिकं विद्यते मुने । ऊर्ध्वपुण्ड्रविधिं चैवाप्यधिकारिविभेदतः
मुनिराज, याहून श्रेष्ठ किंवा मोठे काहीच नाही; आणि उर्ध्वपुंड्र लावण्याची पद्धतही पात्रतेनुसार वेगवेगळी आहे.