प्रत्यवैत्येव येनासौ नाधिकारी तदा द्विजः । यथा श्रुत्वान्त्यजो वेदान्प्रत्यवैति तथा द्विजः
जर द्विजांनी हे पाळलं नाही, तर त्यांचा अधिकार संपतो, जसं अंत्यजाने वेद ऐकले तरी त्याला अधिकार राहत नाही.
प्रत्यवैति न सन्देहः सन्ध्याकृद्भस्मवर्जितः । सम्पादनीय यत्नेन श्रौतं भस्म सदा द्विजैः
संध्या आणि भस्म न लावणारा नक्कीच अपात्र होतो, यात शंका नाही. म्हणून द्विजांनी नेहमी श्रमपूर्वक वेदांतील भस्म तयार करावं.
स्मार्तं वा तदभावे तु लौकिकं वा समाहितैः । यादृशं तादृशं वास्तु पवित्रं भस्म सन्ततम्
वेदांतील भस्म नसलं, तर स्मार्त किंवा अगदी घरगुती भस्मही एकाग्रतेने वापरावं; ते जसं असेल तसं, पण नेहमी पवित्र असावं.
धारणीयं प्रयत्नेन द्विजैः सन्ध्यादिकर्मसु । न संविशन्ति पापानि भस्मनिष्ठे ततः सदा
द्विजांनी संध्यादि कर्मात काळजीपूर्वक भस्म लावावं; भस्मावर श्रद्धा असणाऱ्यांना पापं कधीच लागत नाहीत.
कर्तव्यमपि यत्नेन ब्राह्मणैर्भस्मधारणम् । मध्याङ्गुलित्रयेणैव स्वदक्षिणकरस्य तु
ब्राह्मणांनी भस्म लावणं नेहमीच काळजीपूर्वक करावं, आणि ते उजव्या हाताच्या मधल्या तीन बोटांनी लावावं.
षडङ्गुलायतं मानमपि चाधिकमानकम् । नेत्रयुग्मप्रमाणेन भाले दीप्तं त्रिपुण्ड्रकम्
भस्माचा आकार सहा बोटांच्या रुंदीइतका किंवा त्याहून मोठा असावा; कपाळावर दोन्ही डोळ्यांच्या रुंदीइतकं तेजस्वी त्रिपुंड लावावं.
कदाचिद्भस्मना कुर्यात्स रुद्रो नात्र संशयः । अकारोऽनामिका प्रोक्त उकारो मध्यमाङ्गुलिः
कधी कधी भस्माने त्रिपुंड लावावं; हे रुद्राचं कृत्य आहे, यात शंका नाही. 'अ' अक्षर अनामिकेने, 'उ' मध्यमेने लावावं,
मकारस्तर्जनी तस्मात् त्रिपुण्ड्रं त्रिगुणात्मकम् । त्रिपुण्ड्रं मध्यमातर्जन्यनामाभिरनुलोमतः
'म' तर्जनीने लावावं; अशा प्रकारे त्रिपुंड तिन्ही गुणांचं प्रतीक आहे. त्रिपुंड मध्यम, तर्जनी आणि अनामिका या बोटांनी अनुक्रमे लावावं.
अत्र ते कथयाम्येनमितिहासं पुरातनम् । कदाचिदथ दुर्वासाः पितृलोकं गतोऽभवत्
आता मी तुला यासंबंधी एक प्राचीन कथा सांगतो. एकदा दुर्वास ऋषी पितृलोकात गेले.
भस्मसन्दिग्धसर्वाङ्गो रुद्राक्षाभरणान्वितः । शिव शङ्कर सर्वात्मञ्छ्रीमातर्जगदम्बिके
त्याचं संपूर्ण अंग भस्माने माखलेलं होतं, रुद्राक्षांची माळ घातलेली होती; तो 'शिव, शंकर, सर्वात्मा, श्रीमातृ, जगदंबिका' ही नावं मोठ्याने म्हणत होता.
नामानीति गृणन्नुच्चैस्तापसानां शिखामणिः । कव्यवाडादयस्ते तु प्रत्युत्थानाभिवादनैः
काव्यवाह आणि इतरांनी त्याचं उठून, अभिवादन करून आणि इतर सन्मानाने स्वागत केलं.
आसनाद्युपचारैश्च सम्मानं बहु चक्रिरे । नानाकथाभिरन्योन्यं सम्भाषाञ्चक्रिरे तदा
त्याला आसन वगैरे देऊन भरपूर सन्मान केला आणि एकमेकांशी विविध गोष्टींवर संवाद साधला.
तस्मिंस्तु समये कुम्भीपाकस्थानां तु पापिनाम् । घोरः समभवच्छब्दो हा हताः स्मेतिवादिनाम्
तेव्हा कुंभिपाकात असलेल्या पाप्यांकडून एक भयानक आवाज आला—'हाय, आम्ही नष्ट झालो!' असं ओरडणाऱ्यांचा.
मृताः स्मेति वदन्त्येके दग्धाः स्मेति परे जगुः । छिन्नाः स्मेति विभिन्नाः स्मेत्येवं रोदनकारिणः
कोणी म्हणत होतं, 'आम्ही मेलो', काही म्हणत होते, 'आम्ही जळलो', तर काही 'आम्ही छाटलो', 'आम्ही फाटलो' असं रडत होते.
श्रुत्वा तं करुण शब्दं दुःखितो मुनिराड् हृदि । पप्रच्छ पितृनाथांस्तान्केषां शब्दोऽयमित्यपि
तो करुण आवाज ऐकून, ऋषिराजाच्या मनाला दुःख झालं आणि त्याने पितरांना विचारलं, 'हा आवाज कोणाचा आहे?'
ते समूचुर्मुनेऽत्रैव पुरी संयमनी परा । वर्तते यमराडत्र पापिनां भोगदायकः
ते म्हणाले, 'मुनी, याच नगरीत, महान संयमनी नगरी आहे, तिथे यमराज पाप्यांना त्यांच्या कर्मानुसार फळ देतो.'
नानादूतैः कालरूपैः कृष्णवर्णेर्भयङ्करैः । सहितोऽत्रैव तत्पुर्यां नायको विद्यतेऽनघ
'तिथे काळरूप, काळ्या आणि भयानक दूतांसह तो प्रभू त्या नगरीत राज्य करतो, हे पापरहित.'
तत्र कुण्डान्यनेकानि पापिनां भोगदानि च । षडशीतिर्घोररूपैर्दूतैः परिवृतानि च
'तिथे पाप्यांसाठी अनेक कुंड आहेत, आणि त्या सर्व आजूबाजूला छप्पन्न भयानक रूप असलेले दूत उभे आहेत.'
तत्र मुख्यतमं कुण्डं कुम्भीपाकाभिधं महत् । वर्तते तद्गतानां च यातनानां तु वर्णनम्
तेथे एक मोठे आणि मुख्य खड्डे आहे, ज्याला कुंभिपाक म्हणतात. त्या खड्ड्यात पडलेल्या लोकांना जे दुःख भोगावे लागते, त्याचे वर्णन पुढे येते.
कर्तुं न शक्यते कैश्चिदपि वर्षशतैरपि । ये शिवद्रोहिणः सन्ति तथा देवीविनिन्दकाः
त्या यातना शंभर वर्षे जरी गेली, तरी कुणालाही सांगता येणार नाहीत. जे लोक शंकराचे वैरी आहेत किंवा देवीची निंदा करतात, त्यांना हे भोगावे लागते.
ये विष्णुद्रोहिणः सन्ति पतन्त्यत्रैव ते मुने । ये वेदनिन्दकाः सन्ति सूर्यस्य च गणेशितुः
मुनिवर, जे लोक विष्णूचे वैरी आहेत, तेही इथेच पडतात. तसेच जे वेद, सूर्य आणि गणेशाची निंदा करतात, त्यांनाही हेच फळ मिळते.
ब्राह्मणानां द्रोहिणो ये पतन्त्यत्रैव ते मुने । कामाचाराश्च ये सन्ति तप्तमुद्राङ्किताश्च ये
मुनिवर, जे ब्राह्मणांचे वैरी आहेत, तेही इथेच पडतात. तसेच जे वासनेच्या मागे लागतात किंवा ज्यांच्या अंगावर तापलेल्या शिक्क्यांचे निशाण आहे, त्यांनाही हेच भोगावे लागते.
त्रिशूलधारिणो ये च पतन्त्यत्रैव ते मुने । मातृपितृगुरुज्येष्ठपुराणस्मृतिनिन्दकाः
मुनिवर, जे त्रिशूळ घेऊन फिरतात, तेही इथेच पडतात. आई-वडील, गुरु, मोठे, पुराणे आणि स्मृती यांची निंदा करणारेही इथेच पडतात.
ये धर्मदूषकाः सन्ति पतन्त्यत्रैव ते मुने । तेषामयं महाघोरः शब्दः श्रवणदारुणः
मुनिवर, जे धर्माचे बिघाड करतात, तेही इथेच पडतात. त्यांच्यासाठी फार भयानक आणि कानांना सहन न होणारा आवाज उठतो.
श्रूयतेऽस्माभिरनिशं वैराग्यं यच्छ्रुतेर्भवेत् । इति तेषां वचः श्रुत्वा मुनिराट् तद्दिदृक्षया
तो आवाज आम्ही नेहमीच ऐकतो आणि तो ऐकून मनाला वैराग्य येते. त्यांचे बोलणे ऐकून तो महर्षी ते पाहण्याची इच्छा करतो.
उत्थाय चलितस्तूर्णं ययौ कुण्डसमीपतः । अवाङ्मुखो ददर्शाधस्तस्मिन्नेव क्षणे मुने
मग तो महर्षी पटकन उठून त्या खड्ड्याजवळ गेला. खाली वाकून पाहिले आणि त्या क्षणीच त्याने ते दृश्य पाहिले.
तत्रत्यानां पापिनां तु स्वर्गाधिकमभूत्सुखम् । हसन्ति केचिद्गायन्ति नृत्यन्ति च तथापरे
त्या पापी लोकांना तिथे स्वर्गाहूनही जास्त सुख मिळाले. काही हसत होते, काही गात होते, तर काही नाचत होते.
परस्परं रमन्ते तेऽत्युन्मत्ताः सुखवर्धनात् । मृदङ्गमुरजावीणाढक्कादुन्दुभिनिस्वनाः
ते सर्व एकमेकांत रमले होते आणि सुखामुळे फारच बेभान झाले होते. मृदंग, मुरज, वीणा, ढक्के आणि दुंदुभी यांचे गोड आवाज ऐकू येत होते.
समुद्भूतास्तु मधुराः पञ्चमस्वरभूषिताः । वसन्तवल्लीपुष्पाणां सुगन्धमरुतो ववुः
ते आवाज अतिशय मधुर होते आणि त्यात पंचम स्वराची शोभा होती. वसंत ऋतूतील वेलींना जे फुलांचे सुगंध असतात, ते वारे वाहत होते.
मुनिस्तु चकितो दृष्ट्वा यमदूताश्च विस्मिताः । शीघ्रं ते कथयामासुर्धर्मराजाय वेदिने
हे दृश्य पाहून तो ऋषी चकित झाला आणि यमाचे दूतही आश्चर्यचकित झाले. त्यांनी लगेच हे सर्व धर्मराजाला सांगितले.