अन्तर्बहिश्च संशुद्धं शिवपूजाफलं लभेत् । यद्बाह्यमलमात्रस्य नाशकं स्तानमस्ति तत्
जो अंतर्बाह्य शुद्ध होतो, त्याला शिवपूजेचे फळ मिळते; केवळ बाह्य मल दूर करण्यासाठीच त्या स्नानाला स्थान आहे.
तन्नाशयति तीव्रेण प्राणिबाह्यान्तरं मलम् । कृत्वापि कोटिशो नित्यं वारुणं स्नानमादरात्
ती भस्म तीव्रतेने जीवातील बाह्य व अंतरंग मल नष्ट करते; जरी कोणी कोट्यावधी वेळा भक्तीने पाण्याने स्नान केले—
न भवत्येव पूतात्मा भस्मस्नानं विना मुने । यद्भस्मस्नानमाहाम्यं तद्वेदो वेद तत्त्वतः
भस्मस्नानाशिवाय आत्मा खरा शुद्ध होत नाही, हे मुनी; भस्मस्नानाचे महत्त्व वेदांनी सांगितले आहे आणि वेद त्याचे तत्त्व जाणतात.
यद्वा वेद महादेवः सर्वदेवशिखामणिः । भस्मस्नानमकृत्वैव यः कुर्यात्कर्म वैदिकम्
वेद किंवा सर्व देवांचा शिरोमणी महादेव यांनी जे सांगितले, तेच खरे; भस्मस्नान न करता जो वैदिक कर्म करतो—
स तत्कर्मकलार्धार्धमपि नाप्नोति वस्तुतः । यः करिष्यति यत्नेन भस्मस्नानं यथाविधि
त्याला त्या कर्माचे अर्धा किंवा त्याहूनही कमी फळ मिळत नाही; पण जो नियमाने आणि श्रद्धेने भस्मस्नान करतो—
स एवैकः सर्वकर्मस्वधिकारी श्रुतिश्रुतः । पावनं पावनानां च भस्मस्नानं श्रुतिश्रुतम्
तोच सर्व कर्मांसाठी पात्र ठरतो, असे शास्त्रात सांगितले आहे; भस्मस्नान हे सर्वात शुद्ध करणारे आहे, असेही शास्त्रात म्हटले आहे.
न करिष्यति यो मोहात्स महापातकी भवेत् । अनन्तैर्वारुणैः स्नानैर्यत्पुण्यं प्राप्यते द्विजैः
जो मोहामुळे भस्मस्नान करत नाही, तो मोठा पापी ठरतो; द्विजांनी कोट्यावधी वेळा पाण्याने स्नान करून जे पुण्य मिळते—
ततोऽनन्तगुणं पुण्यं भस्मस्नानादवाप्यते । कालत्रयेऽपि कर्तव्यं भस्मस्नानं प्रयत्नतः
त्यापेक्षा अनंत पटीने जास्त पुण्य भस्मस्नानाने मिळते; भस्मस्नान दिवसातील तिन्ही प्रहरी श्रद्धेने करावे.
भस्मस्नानं स्मृतं श्रौतं तत्त्यागी पतितो भवेत् । मूत्राद्युत्सर्जनान्ते तु भस्मस्नानं प्रयत्नतः
भस्मस्नान हे स्मृती आणि श्रुतीमध्ये सांगितले आहे; जो त्याचा त्याग करतो, तो पतित होतो; लघवी किंवा अन्य विसर्जनानंतर भस्मस्नान काळजीपूर्वक करावे.
कर्तव्यमन्यथा पूता न भविष्यन्ति मानवाः । विधिवत्कृतशौचोऽपि भस्मस्नानं विना द्विजः
नाहीतर माणसे शुद्ध होत नाहीत; नियमाने शौच केले तरी, द्विजाने भस्मस्नान न केल्यास—
न भविष्यति पूतात्मा नाधिकार्यपि कर्मणि । अपानवायुनिर्याते जृम्भणे स्कन्दने क्षुते
तो आत्म्याने शुद्ध होत नाही, आणि कर्मासाठीही पात्र राहत नाही; अपानवायू, जांभई, शिंक आल्यावर—
श्लेष्मोद्गारेऽपि कर्तव्यं भस्मस्नानं प्रयत्नतः । श्रीभस्मस्नानमाहात्म्यस्यैकदेशोऽत्र वर्णितः
थुंकी किंवा कफ निघाल्यावरही भस्मस्नान काळजीपूर्वक करावे; येथे श्रीभस्मस्नानाच्या महात्म्याचा एक भाग सांगितला आहे.
पुनश्च सम्प्रवक्ष्यामि भस्मस्नानोत्थितं फलम् । सावधानेन मनसा श्रोतव्यं मुनिपुङ्गव
पुन्हा एकदा, भस्माने स्नान केल्याने काय फल मिळते ते मी सांगतो. हे श्रेष्ठ ऋषी, लक्षपूर्वक ऐक.
त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्ड्रधारणविधिवर्णनम् त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्ड्रधारणविधिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्भस्म संशोध्य सादरम् । धारणीयं ललाटादौ त्रिपुण्ड्रं केवलं द्विजैः
त्रिपुंड्र आणि ऊर्ध्वपुंड्र लावण्याची पद्धत सांगतो. श्रीनारायण म्हणाले — 'अग्नि' इत्यादी मंत्रांनी भस्म शुद्ध करून, द्विजांनी आदराने ते घेतले पाहिजे. मग त्रिपुंड्र फक्त द्विजांनी कपाळावर व इतर ठिकाणी लावावे.
ब्रह्मक्षत्रियवैश्याश्च एते सर्वे द्विजाः स्मृताः । तस्माद्द्विजैः प्रयत्नेन त्रिपुण्ड्रं धार्यमन्वहम्
ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य — हे सर्वच द्विज मानले जातात. म्हणून द्विजांनी दररोज त्रिपुंड्र लावण्याचा प्रयत्न करावा.
यस्योपनयनं ब्रह्मन् स एव द्विज उच्यते । तस्माच्छ्रौतं द्विजैः कार्यं त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम्
ज्याचे उपनयन झाले आहे, तोच खरा द्विज समजावा. म्हणून द्विजांनी शास्त्रानुसार त्रिपुंड्र लावावे.
विभूतिधारणं त्यक्त्वा यः सत्कर्म समाचरेत् । तत्कृतं चाकृतप्रायं भवत्येव न संशयः
जो भस्म लावणे सोडून सत्कर्म करतो, त्याची ती कर्मे बहुतेक निष्फळ ठरतात — यात काहीच शंका नाही.
न गायत्र्युपदेशोऽपि भस्मनो धारणं विना । ततो धृत्वैव भस्माङ्गे गायत्रीजपमाचरेत्
भस्म लावल्याशिवाय गायत्रीचा उपदेशही करायचा नाही. म्हणून अंगावर भस्म लावूनच गायत्रीचा जप करावा.
गायत्रीं मूलमेवाहुर्ब्राह्मण्ये मुनिपुङ्गव । सा भस्मधारणाभावे न केनाप्युपदिश्यते
हे श्रेष्ठ ऋषी, गायत्री ही ब्राह्मण्याचा मूळ आहे असे म्हणतात; पण भस्म न लावता ती कुणालाही शिकवू नये.
न तावदधिकारोऽस्ति गायत्रीग्रहणे मुने । यावन्न भस्म भालादौ धृतमग्निसमुद्भवम्
हे ऋषी, कपाळावर व इतर ठिकाणी अग्निज भस्म लावल्याशिवाय, गायत्री घेण्याचा अधिकार कुणालाही नाही.
भस्महीनललाटत्वं न ब्रह्मण्यानुमापकम् । एवमेव मया ब्रह्मन् हेतुरुक्तः सुपुण्यदः
कपाळावर भस्म नसेल, तर त्यावरून ब्राह्मण्य ओळखता येत नाही. असेच मी कारण सांगितले आहे, जे मोठे पुण्य देणारे आहे.
मन्त्रपूतं सितं भस्म ललाटे परिवर्तते । स एव ब्राह्मणो विद्वान्सत्यं सत्यं मयोच्यते
ज्याच्या कपाळावर मंत्रशुद्ध, शुभ्र भस्म असते, तोच खरा ज्ञानी ब्राह्मण आहे — हे मी सत्य सांगतो.
यस्यास्ति सहजा प्रीतिर्मणिवद्भस्मसंग्रहे । स एव ब्राह्मणो ब्रह्मन् सत्यं सत्यं मयोच्यते
ज्याला रत्नासारखी भस्म गोळा करण्यात सहज आनंद वाटतो, तोच खरा ब्राह्मण आहे, हे मी सत्य सांगतो.
न यस्य सहजा प्रीतिर्मणिवद्भस्मसंग्रहे । स चाण्डाल इति ज्ञेयो जन्मजन्मान्तरे ध्रुवम्
ज्याला रत्नासारखी भस्म गोळा करण्यात सहज आनंद वाटत नाही, तो जन्मोजन्मी चांडाळच समजावा.
न यस्य सहजा प्रीतिस्त्रिपुण्ड्रोद्धूलनादिषु । स चाण्डाल इति ज्ञेयः सत्यं सत्यं मयोच्यते
ज्याला त्रिपुंड्र लावणे व काढणे यात सहज आनंद वाटत नाही, तो चांडाळच आहे, हे मी सत्य सांगतो.
ये भस्मधारणं त्यक्त्वा भुञ्जन्ते च फलादिकम् । ते सर्वे नरकं घोरं प्राप्नुवन्ति न संशयः
जे भस्म लावणे सोडून फळादी पदार्थ खातात, ते सर्व भयंकर नरकात जातात — यात शंका नाही.
(विभूतिधारणं त्यक्त्वा यः शिवं पूजयिष्यति । स दुर्भगः शिवद्वेष्टा स द्वेषो नरकप्रदः । सर्वकर्मबहिर्भूतो भस्मधारणवर्जितः ॥) विभूतिधारणं त्यक्त्वा कुर्वन् हेमतुलामपि । न तत्फलमवाप्नोति पतितो हि भवेद्धि सः
भस्म लावणे सोडून, कोणी सोन्याच्या तुला सारखी मोठी कर्मे केली तरी त्याला त्याचे फळ मिळत नाही; तो पडतोच.
यथोपवीतरहितैः सन्ध्या न क्रियते द्विजैः । तथा सन्ध्या न कर्तव्या विभूतिरहितैरपि
जसे द्विज उपवितरहित असताना संध्या करत नाहीत, तसेच भस्म न लावता संध्या करू नये.
गतोपवीतैः सन्ध्यायां कार्यः प्रतिनिधिः क्वचित् । जपादिकं तु सावित्र्यास्तथैवोपोषणादिकम्
उपवित हरवले असेल तर, कधी कधी त्याऐवजी दुसरे काही वापरता येते; तसेच सावित्रीचा जप व इतर व्रतेही करता येतात.
विभूतिधारणे त्वन्यो नास्ति प्रतिनिधिः क्वचित् । विभूतिधारणं त्यक्त्वा यदि सन्ध्यां करोति यः
पण भस्म लावण्याच्या बाबतीत दुसरे काहीच पर्याय नाही; जो भस्म न लावता संध्या करतो —