श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने । धृतत्रिपुण्ड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः । भस्मधारणमाहात्म्यं भूयोऽपि कथयामि ते
श्राद्ध, यज्ञ, जप, होम, वैश्वदेव, देवपूजा—या सर्व ठिकाणी त्रिपुंड धारण करणारा, शुद्ध आत्मा असलेला माणूस मृत्यूवर विजय मिळवतो; भस्म धारण करण्याचं महत्त्व मी पुन्हा सांगतो.
त्रिपुण्डधारणमाहात्म्यवर्णनम् श्रीनारायण उवाच महापातकसङ्घाश्च पातकान्यपराण्यपि । नश्यन्ति मुनिशार्दूल सत्यं सत्यं न चान्यथा
त्रिपुंड धारण करण्याचं महात्म्य सांगितलं. श्रीनारायण म्हणाले: मोठमोठ्या पापांचे समूह आणि इतर पापं देखील, हे मुनीश्रेष्ठ, नष्ट होतात—हे खरं आहे, खरंच, यात शंका नाही.
एकं भस्म धृतं येन तस्य पुण्यफलं शृणु । यतीनां ज्ञानदं प्रोक्तं वानस्थानां विरक्तिदम्
एकच भस्माचा टिळा कपाळावर लावणाऱ्याला मिळणारे पुण्य ऐक. हे भस्म यतींना ज्ञान देणारे, आणि वनात राहणाऱ्यांना वैराग्य देणारे आहे.
गृहस्थानां मुने तद्वद्धर्मवृद्धिकरं तथा । ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां स्वाध्यायप्रदमेव च
मुनिवर, गृहस्थांना हे पुण्य धर्म वाढवते आणि ब्रह्मचर्याश्रमात राहणाऱ्यांना हे स्वाध्यायाचे फळ देते.
शूद्राणां पुण्यदं नित्यमन्येषां पापनाशनम् । भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
शूद्रांना हे नेहमीच पुण्य देणारे आहे, आणि इतरांना पाप नष्ट करणारे आहे. भस्म लावणे आणि आडवे त्रिपुंड घालणे हे देखील तसेच आहे.
रक्षार्थं सर्वभूतानां विधत्ते वैदिकी श्रुतिः । भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
सर्व जीवांची रक्षा व्हावी म्हणून वैदिक श्रुतीने भस्म लावणे आणि आडवे त्रिपुंड घालणे सांगितले आहे.
यज्ञत्वेनैव सर्वेषां विधत्ते वैदिकी श्रुतिः । भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
सर्वांसाठी यज्ञासारखे भस्म लावणे आणि आडवे त्रिपुंड घालणे वैदिक श्रुतीने सांगितले आहे.
सर्वधर्मतया तेषां विधत्ते वैदिकी श्रुतिः । भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
सर्व धर्मांचा सार म्हणून भस्म लावणे आणि आडवे त्रिपुंड घालणे वैदिक श्रुतीने सांगितले आहे.
माहेश्वराणां लिङ्गार्थं विधत्ते वैदिकी श्रुतिः । भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
माहेश्वर भक्तांसाठी लिंगासाठी भस्म लावणे आणि आडवे त्रिपुंड घालणे वैदिक श्रुतीने सांगितले आहे.
विज्ञानार्थं च सर्वेषां विधत्ते वैदिकी श्रुतिः । शिवेन विष्णुना चैव ब्रह्मणा वज्रिणा तथा
सर्वांसाठी ज्ञान मिळावे म्हणून भस्म लावणे वैदिक श्रुतीने सांगितले आहे. शिव, विष्णु, ब्रह्मा आणि इंद्र यांनी देखील तसे केले आहे.
हिरण्यगर्भेण तदवतारैर्वरुणादिभिः । देवताभिर्धृतं भस्म त्रिपुण्ड्रोद्धूलनात्मकम्
हिरण्यगर्भ, त्यांचे अवतार, वरुण आणि इतर देवतांनी, तसेच सर्व देवांनी त्रिपुंडाच्या रूपाने भस्म लावले आहे.
उमादेव्या च लक्ष्या च वाचा चान्याभिरास्तिकैः । सर्वस्त्रीभिर्धृतं भस्म त्रिपुण्ड्रोद्धूलनात्मना
उमा देवी, लक्ष्मी, सरस्वती आणि इतर देवींनी, तसेच सर्व स्त्रियांनी त्रिपुंडाच्या रूपाने भस्म लावले आहे.
यक्षराक्षसगन्धर्वसिद्धविद्याधरादिभिः । मुनिभिश्च धृतं भस्म त्रिपुण्ड्रोद्धूलनात्मना
यक्ष, राक्षस, गंधर्व, सिद्ध, विद्याधर आणि इतरांनी, तसेच ऋषींनी त्रिपुंडाच्या रूपाने भस्म लावले आहे.
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रेरपि च सङ्करैः । अपभ्रंशैर्धृतं भस्म त्रिपुण्ड्रोद्धूलनात्मना
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि मिश्र जाती, तसेच अपभ्रष्ट भाषिकांनी देखील त्रिपुंडाच्या रूपाने भस्म लावले आहे.
उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च यैः समाचरितं मुदा । त एव शिष्टा विद्वांसो नेतरे मुनिपुङ्गव
जे आनंदाने भस्म लावतात आणि त्रिपुंड घालतात, तेच खरे विद्वान आणि शिष्ट मानले जातात, इतर नाहीत, हे मुनिश्रेष्ठ.
शिवलिङ्गं मणिः सख्यं मन्त्रः पञ्चाक्षरस्तथा । विभूतिरौषधं पुंसां मुक्तिस्त्रीवश्यकर्मणि
शिवलिंग, मणी, मैत्री, पंचाक्षरी मंत्र आणि विभूती हे पुरुषांसाठी मुक्ती आणि स्त्रीवश्य करण्याच्या कर्मात औषधासारखे आहेत.
भुनक्ति यत्र भस्माङ्गो मूर्खो वा पण्डितोऽपि वा । तत्र भुङ्क्ते महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः
ज्याच्या अंगावर भस्म आहे, तो जिथे जेवतो, तो मूर्ख असो वा विद्वान, तिथे वृषध्वज महादेव आणि पार्वतीसह जेवतात.
भस्मसञ्छन्नसर्वाङ्गमनुगच्छति यः पुमान् । सर्वपातकयुक्तोऽपि पूजितो मानवोऽचिरात्
जो पुरुष संपूर्ण अंगावर भस्म लावतो, तो सर्व पापांनी भरलेला असला तरी, लवकरच लोक त्याचा सन्मान करतात.
भस्मसञ्छन्नसर्वाङ्गं यः स्तौति श्रद्धया सह । सर्वपातकयुक्तोऽपि पूज्यते मानवोऽचिरात्
जो श्रद्धेने संपूर्ण अंगावर भस्म लावलेल्या व्यक्तीचे स्तवन करतो, तो सर्व पापांनी भरलेला असला तरी, लवकरच लोक त्याचा सन्मान करतात.
त्रिपुण्ड्रधारिणे भिक्षाप्रदानेन हि केवलम् । तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम्
त्रिपुंड धारण केलेल्याला भिक्षा दिल्यास, त्याने केलेले सर्व वाचन, ऐकणे आणि कर्म फळ देते.
येन विप्रेण शिरसि त्रिपुण्ड्रं भस्मना कृतम् । कीकटेष्वपि देशेषु यत्र भूतिविभूषणः
ज्या ब्राह्मणाने कपाळावर भस्माचे तीन रेषा काढल्या आहेत, अगदी कीकट देशातसुद्धा जिथे तो भस्माचा अलंकार आहे, तिथे ती शोभा वास करते.
मानवस्तु वसेन्नित्यं काशीक्षेत्रसमं हि तत् । दुःशीलः शीलयुक्तो वा योगयुक्तोऽप्यलक्षणः
जो माणूस तिथे नेहमी राहतो, त्याला ते क्षेत्र काशीप्रमाणेच पवित्र आहे; तो वाईट वागणुकीचा असो, चांगल्या स्वभावाचा असो, किंवा बाह्य लक्षणांशिवाय योगाभ्यास करणारा असो.
भूतिशासनयुक्तो वा स पूज्यो मम पुत्रवत् । छद्मनापि चरेद्यो हि भूतिशासनमैश्वरम्
जो भस्मधारणाचा नियम पाळतो, तो मला मुलासारखा प्रिय आणि पूज्य आहे; अगदी गुप्तपणेही कोणी भस्मधारणाचा हा दिव्य नियम पाळला, तरी तो पूजनीयच आहे.
सोऽपि यां गतिमाप्नोति न तां यज्ञशतैरपि । सम्पर्काल्लीलया वापि भयाद्वा धारयेत्तु यः
तो ज्या अवस्थेला पोहोचतो, ती शेकडो यज्ञांनीही मिळत नाही; सहवासाने, खेळण्याने किंवा भीतीने जरी कोणी भस्म धारण केले, तरी त्याला ती प्राप्त होते.
विधियुक्तो विभूतिं तु स च पूज्यो यथा ह्यहम् । शिवस्य विष्णोर्देवानां ब्रह्मणस्तृप्तिकारणम्
जो शास्त्रानुसार भस्म धारण करतो, तो जसा मी पूज्य आहे तसाच पूज्य आहे; हे शिव, विष्णू, सर्व देवता आणि ब्रह्मा यांना तृप्त करणारे आहे.
पार्वत्याश्च महालक्ष्या भारत्यास्तृप्तिकारणम् । न दानेन न यज्ञेन न तपोभिः सुदुर्लभैः
हे पार्वती, महालक्ष्मी आणि भारती यांनाही तृप्त करणारे आहे; दानाने, यज्ञाने किंवा दुर्मिळ तपश्चर्येने हे साधता येत नाही.
न तीर्थयात्रया पुण्यं त्रिपुण्ड्रेण च लभ्यते । दानं यज्ञाश्च धर्माश्च तीर्थयात्राश्च नारद
तीर्थयात्रेनेही हे पुण्य मिळत नाही, पण तीन रेषांनी मिळते; दान, यज्ञ, धर्मकृत्ये आणि तीर्थयात्रा, हे सर्व, नारद, याच्या पुढे फिके आहेत.
ध्यानं तपस्त्रिपुण्ड्रस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् । यथा राजा स्वचिह्नाङ्कं स्वजनं मन्यते सदा
ध्यान आणि तप हे तीन रेषांच्या सोळाव्या भागाइतकेही नाही; जसा राजा आपल्या चिन्हाने ओळखलेल्याला आपला मानतो, तसाच आहे.
तथा शिवस्त्रिपुण्ड्राङ्कं स्वकीयमिव मन्यते । द्विजातिर्वान्यजातिर्वा शुद्धचित्तेन भस्मना
तसाच शंकरही तीन रेषा असलेल्या भक्ताला आपला मानतो; तो द्विज असो वा दुसऱ्या कुळातला, फक्त मन शुद्ध आणि भस्म लावलेले असावे.
धारयेद्यस्त्रिपुण्ड्राङ्कं रुद्रस्तेन वशीकृतः । त्यक्तसर्वाश्रमाचारो लुप्तसर्वक्रियोऽपि सः
जो तीन रेषा कपाळावर लावतो, त्याच्यावर रुद्र प्रसन्न होतो; जरी त्याने सर्व आश्रमधर्म आणि कृत्ये सोडली असली, तरीही.