तैः पूर्वाचरितं सर्वं विपरीतं भवेदपि । भस्मना वेदमन्त्रेण त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम्
त्यांनी पूर्वी केलेली सर्व कर्मे व्यर्थ ठरतात; वेद-मंत्राने राख लावणे आणि त्रिपुंड धारण करणे—
विना वेदोचिताचारं स्मार्तस्यानर्थकारणम् । कृतं स्यादकृतं तेन श्रुतमप्यश्रुतं भवेत्
वेदोचित आचाराशिवाय, स्मार्तासाठी ते अनर्थकारक ठरते; जे केले ते न केलेसारखे होते, आणि जे ऐकले तेही न ऐकलेसारखे होते.
अधीतमनधीतं च त्रिपुण्ड्रं यो न धारयेत् । वृथा वेदा वृथा यज्ञा वृथा दानं वृथा तपः
जो त्रिपुंड लावत नाही, तो शिकलेला असो वा अशिक्षित, त्याच्यासाठी वेद, यज्ञ, दान आणि तप सर्व व्यर्थ ठरते.
वृथा व्रतोपवासेन त्रिपुण्ड्रं यो न धारयेत् । भस्मधारणकं त्यक्त्वा मुक्तिमिच्छति यः पुमान्
जो त्रिपुंड लावत नाही, त्याचे व्रत आणि उपवास व्यर्थ आहेत; राख लावणे सोडून जो पुरुष मुक्तीची इच्छा करतो—
विषपानेन नित्यत्वं कुरुते ह्यात्मनो हि सः । स्रष्टा सृष्टिच्छलेनाह त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम्
विष प्राशन करून तो स्वतःला अमर करतो; सृष्टीच्या निमित्ताने सृष्टीकर्त्याने त्रिपुंड धारण करण्याची आज्ञा दिली.
ससर्ज स ललाटं हि तिर्यगूर्ध्वं न वर्तुलम् । तिर्यग्रेखाः प्रदृश्यन्ते ललाटे सर्वदेहिनाम्
त्याने कपाळ लांबट आणि वरच्या बाजूला असं निर्माण केलं, गोल नाही; सर्व जीवांच्या कपाळावर आडव्या रेषा दिसतात.
तथापि मानवा मूर्खा न कुर्वन्ति त्रिपुण्ड्रकम् । न तद्ध्यानं न तन्मोक्षं न तज्ज्ञानं न तत्तपः
तरीही काही मूर्ख माणसं त्रिपुंड लावत नाहीत; त्याचं ध्यान, त्यातून मिळणारी मुक्ती, त्याचं ज्ञान किंवा तप काहीच करत नाहीत.
विना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं च विप्रेण यदनुष्ठितम् । वेदस्याध्ययने शूद्रो नाधिकारी यथा भवेत्
आडव्या त्रिपुंडाशिवाय ब्राह्मणाने जे काही केलं, वेदाध्ययनात तो शूद्रासारखा अयोग्य ठरतो.
त्रिपुण्ड्रेण विना विप्रो नाधिकारी शिवार्चने । प्राङ्मुखश्चरणौ हस्तौ प्रक्षाल्याचम्य पूर्ववत्
त्रिपुंडाशिवाय ब्राह्मणाला शिवपूजेसाठी पात्रता मिळत नाही; पूर्वेकडे तोंड करून, पाय आणि हात धुवून, पूर्वीप्रमाणे आचमन करावं.
प्राणानायम्य सङ्कल्प्य भस्मस्नानं समाचरेत् । आदाय भसितं शुद्धमग्निहोत्रसमुद्भवम्
श्वास नियंत्रित करून, संकल्प करून, अग्निहोत्रातून मिळालेल्या शुद्ध भस्माने स्नान करावं.
ईशानेन तु मन्त्रेण स्वमूर्धनि विनिक्षिपेत् । तत आदाय तद्भस्म मुखे च पुरुषेण तु
ईशान मंत्राने स्वतःच्या डोक्यावर भस्म लावावं; मग तेच भस्म घेऊन तोंडावर लावावं.
अघोराख्येण हृदये गुह्ये वामाह्वयेन च । सद्योजाताभिधानेन भस्म पादद्वये क्षिपेत्
अघोर मंत्राने हृदयावर, वाम मंत्राने गुप्तस्थळी आणि सद्योजात मंत्राने दोन्ही पायांवर भस्म लावावं.
सर्वाङ्गं प्रणवेनैव मन्त्रेणोद्धूलनं ततः । एतदाग्नेयकं स्नानमुदितं परमर्षिभिः
संपूर्ण अंगावर ॐकार मंत्राने भस्म शिंपडावं; हेच अग्निस्नान श्रेष्ठ ऋषींनी सांगितलं आहे.
सर्वकर्मसमृद्ध्यर्थं कुर्यादादाविदं बुधः । ततः प्रक्षाल्य हस्तादीनुपस्पृश्य यथाविधि
सर्व कर्मांची सिद्धीसाठी ज्ञानी माणसाने हे सांगितल्याप्रमाणे करावं; त्यानंतर हात वगैरे धुवून, नियमाप्रमाणे पाणी स्पर्श करावं.
तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं विधिना ललाटे हृदये गले । पञ्चभिर्ब्रह्मभिर्वापि कृतेन भसितेन च
नियमाप्रमाणे कपाळावर, हृदयावर आणि गळ्यावर, पाच ब्रह्ममंत्रांनी सिद्ध केलेल्या भस्माने त्रिपुंड लावावं.
घृतमेतत्त्रिपुण्ड्रं स्यात्सर्वकर्मसु पावनम् । शूद्रैरन्त्यजहस्तस्थं न धार्यं भस्म च क्वचित्
हे त्रिपुंड सर्व कर्मांसाठी पावन आहे; शूद्र किंवा नीच जातीतल्या माणसांच्या हातातलं भस्म कधीच धारण करू नये.
भस्मना साग्निहोत्रेण लिप्तः कर्म समाचरेत् । अन्यथा सर्वकर्माणि न फलन्ति कदाचन
अग्निहोत्रातून मिळालेल्या भस्माने अंगाला लावूनच कर्म करावं; अन्यथा सर्व कर्मांना कधीच फळ मिळत नाही.
सत्यं शौचं जपो होमस्तीर्थं देवादिपूजनम् । तस्य व्यर्थमिदं सर्वं यस्त्रिपुण्ड्रं न धारयेत्
सत्य, शुद्धता, जप, होम, तीर्थयात्रा, देवपूजा—हे सर्व त्रिपुंड न धारण करणाऱ्याला व्यर्थ ठरतात.
त्रिपुण्ड्रधृग्विप्रवरो यो रुद्राक्षधरः शुचिः । स हन्ति रोगदुरितव्याधिदुर्भिक्षतस्करान्
जो उत्तम ब्राह्मण त्रिपुंड, रुद्राक्ष घालतो आणि शुद्ध राहतो, तो रोग, संकट, व्याधी, दुष्काळ आणि चोर यांचा नाश करतो.
समाप्नोति परं ब्रह्म यतो नावर्तते पुनः । स पङ्क्तिपावनः श्राद्धे पूज्यो विप्रैः सुरैरपि
तो परमब्रह्म प्राप्त करतो, जिथून पुन्हा परत येणं नाही; श्राद्धात तो पंक्ती पावन करतो आणि ब्राह्मणांसह देवांनाही पूज्य ठरतो.
श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने । धृतत्रिपुण्ड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः । भस्मधारणमाहात्म्यं भूयोऽपि कथयामि ते
श्राद्ध, यज्ञ, जप, होम, वैश्वदेव, देवपूजा—या सर्व ठिकाणी त्रिपुंड धारण करणारा, शुद्ध आत्मा असलेला माणूस मृत्यूवर विजय मिळवतो; भस्म धारण करण्याचं महत्त्व मी पुन्हा सांगतो.
त्रिपुण्डधारणमाहात्म्यवर्णनम् श्रीनारायण उवाच महापातकसङ्घाश्च पातकान्यपराण्यपि । नश्यन्ति मुनिशार्दूल सत्यं सत्यं न चान्यथा
त्रिपुंड धारण करण्याचं महात्म्य सांगितलं. श्रीनारायण म्हणाले: मोठमोठ्या पापांचे समूह आणि इतर पापं देखील, हे मुनीश्रेष्ठ, नष्ट होतात—हे खरं आहे, खरंच, यात शंका नाही.
एकं भस्म धृतं येन तस्य पुण्यफलं शृणु । यतीनां ज्ञानदं प्रोक्तं वानस्थानां विरक्तिदम्
एकच भस्माचा टिळा कपाळावर लावणाऱ्याला मिळणारे पुण्य ऐक. हे भस्म यतींना ज्ञान देणारे, आणि वनात राहणाऱ्यांना वैराग्य देणारे आहे.
गृहस्थानां मुने तद्वद्धर्मवृद्धिकरं तथा । ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां स्वाध्यायप्रदमेव च
मुनिवर, गृहस्थांना हे पुण्य धर्म वाढवते आणि ब्रह्मचर्याश्रमात राहणाऱ्यांना हे स्वाध्यायाचे फळ देते.
शूद्राणां पुण्यदं नित्यमन्येषां पापनाशनम् । भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
शूद्रांना हे नेहमीच पुण्य देणारे आहे, आणि इतरांना पाप नष्ट करणारे आहे. भस्म लावणे आणि आडवे त्रिपुंड घालणे हे देखील तसेच आहे.
रक्षार्थं सर्वभूतानां विधत्ते वैदिकी श्रुतिः । भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
सर्व जीवांची रक्षा व्हावी म्हणून वैदिक श्रुतीने भस्म लावणे आणि आडवे त्रिपुंड घालणे सांगितले आहे.
यज्ञत्वेनैव सर्वेषां विधत्ते वैदिकी श्रुतिः । भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
सर्वांसाठी यज्ञासारखे भस्म लावणे आणि आडवे त्रिपुंड घालणे वैदिक श्रुतीने सांगितले आहे.
सर्वधर्मतया तेषां विधत्ते वैदिकी श्रुतिः । भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
सर्व धर्मांचा सार म्हणून भस्म लावणे आणि आडवे त्रिपुंड घालणे वैदिक श्रुतीने सांगितले आहे.
माहेश्वराणां लिङ्गार्थं विधत्ते वैदिकी श्रुतिः । भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
माहेश्वर भक्तांसाठी लिंगासाठी भस्म लावणे आणि आडवे त्रिपुंड घालणे वैदिक श्रुतीने सांगितले आहे.
विज्ञानार्थं च सर्वेषां विधत्ते वैदिकी श्रुतिः । शिवेन विष्णुना चैव ब्रह्मणा वज्रिणा तथा
सर्वांसाठी ज्ञान मिळावे म्हणून भस्म लावणे वैदिक श्रुतीने सांगितले आहे. शिव, विष्णु, ब्रह्मा आणि इंद्र यांनी देखील तसे केले आहे.