भस्मधारणमाहाम्यवर्णनम् श्रीनारायण उवाच देवर्षे शृणु तत्सर्वं भस्मोद्धूलनजं फलम् । सरहस्यविधानं च सर्वकामफलप्रदम्
भस्म धारण करण्याचं महात्म्य सांगितलं आहे. श्रीनारायण म्हणतात — हे देवरषे, भस्म लावल्याने मिळणारे सर्व फल आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारी गुप्त पद्धत नीट ऐक.
कपिलायाः शकृत्स्वच्छं गृहीत्वा गगनेऽपतत् । न क्लिन्नं नापि कठिनं न दुर्गन्धं न चोषितम्
कपिला गायीचं शुद्ध शेण, जे आकाशातून पडलं आहे — ते ओलं नाही, कडक नाही, वास येत नाही आणि कोरडंही नाही — असं घ्यावं.
उपर्यधः परित्यज्य गह्णीयात्पतितं यदि । पिण्डीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमन्त्रितम्
वरचं आणि खालचं भाग बाजूला ठेवून, जे पडलं आहे ते घ्यावं; त्याचा गोळा करून, मूळमंत्र म्हणत ते शिवाच्या अग्नीत टाकावं.
आदाय वाससाऽऽच्छाद्य भस्माधाने विनिक्षिपेत् । सुकृते सुदृढे शुद्धे क्षालिते प्रोक्षिते शुभे
ते बाहेर काढून, वस्त्राने झाकून, नीट तयार केलेल्या, मजबूत, शुद्ध, धुतलेल्या आणि पवित्र अशा भस्माच्या डबीत ठेवावं.
विन्यस्य मन्त्री मन्त्रेण पात्रे भस्म विनिक्षिपेत् । तैजसं दारवं चाथ मृण्मयं चैलमेव च
मंत्रज्ञ माणसाने मंत्र म्हणत भस्म कोणत्याही धातूच्या, लाकडी, मातीच्या किंवा कापडाच्या पात्रात ठेवावं.
अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत् । क्षौमे चैवातिशुद्धे वा धनवद्भस्म निक्षिपेत्
किंवा दुसरं एखादं सुंदर, शुद्ध भस्माचं डबं तयार करावं; फारच शुद्ध कापडातही ते भस्म ठेवावं.
प्रस्थितो भस्म गृह्णीयात्स्वयं चानुचरोऽपि वा । न चायुक्तकरे दद्यान्न चाशुचितले क्षिपेत्
प्रवासाला निघताना, राख स्वतः घ्यावी किंवा सेवकाने द्यावी; पण ज्याचे हात स्वच्छ नाहीत त्याच्याकडून घेऊ नये, आणि ती अपवित्र जागी ठेवू नये.
न संस्पृशेत्तु नीचाङ्गैर्न क्षिपेन्न च लङ्घयेत् । तस्माद्भसितमादाय विनियुञ्जीत मन्त्रितम्
राख अपवित्र अंगांनी स्पर्श करू नये, ती फेकू नये, किंवा तिच्यावरून पाऊल टाकू नये; म्हणून राख घेतल्यावर मंत्राने ती लावावी.
विभूतिधारणविधिः स्मृतिप्रोक्तो मयेरितः । यदीयाचरणेनैव शिवतुल्यो न संशयः
राख लावण्याची पद्धत स्मृतींमध्ये सांगितली आहे, ती मी आता सांगतो; हे आचरण केल्याने मनुष्य शंकरासारखा होतो, यात शंका नाही.
शैवैः सम्पादितं भस्म वैदिकैः शिवसन्निधौ । भक्त्या परमया ग्राह्यं प्रार्थयित्वा तु पूजयेत्
शैवांनी किंवा वैदिकांनी शंकराच्या सान्निध्यात तयार केलेली राख, अत्यंत भक्तीने स्विकारावी आणि मागून तिची पूजा करावी.
तन्त्रोक्तवर्त्मना सिद्धं भस्म तान्त्रिकपूजकैः । यत्रकुत्रापि दत्तं चेत्तद्ग्राह्यं नैव वैदिकैः
तांत्रिक पद्धतीने तांत्रिक उपासकांनी सिद्ध केलेली राख कुठेही मिळाली तरी घ्यावी, पण वैदिकांनी ती घ्यू नये.
शूद्रैः कापालिकैर्वाथ पाखण्डैरपरैस्तु तत् । त्रिपुण्ड्रं धारयेद्भक्त्या मनसापि न लङ्घयेत्
शूद्र, कापालिक किंवा इतर पाखंडी यांनी दिलेली राख असली तरी, भक्तीने त्रिपुंड लावावे आणि मनातही त्याचा अपमान करू नये.
श्रुत्या विधीयते यस्मात्तत्त्यागी पतितो भवेत् । त्रिपुण्ड्रधारणं भक्त्या तथा देहावगुण्ठनम्
श्रुतीने हे सांगितले आहे म्हणून, जो त्याचा त्याग करतो तो पतित होतो; भक्तीने त्रिपुंड लावणे आणि शरीर झाकणे हेही तसेच आहे.
द्विजः कुर्याद्धि मन्त्रेण तत्त्यागी पतितो भवेत् । उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च भक्त्या नैवाचरन्ति ये
द्विजांनी मंत्राने हे करावे; जो त्याचा त्याग करतो तो पतित होतो. जे भक्तीने राख व त्रिपुंड लावत नाहीत—
तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः । येन भस्मोक्तमार्गेण धृतं न मुनिपुङ्गव
त्यांना जन्मोन्मुखी कोट्यवधी जन्मानंतरही संसारातून मुक्ती मिळत नाही, हे मुनिश्रेष्ठा, कारण त्यांनी राख योग्य रीतीने लावलेली नसते.
तस्य विद्धि मुने जन्म निष्कलं सौकरं यथा । येषां वपुर्मनुष्याणां त्रिपुण्ड्रेण विना स्थितम्
हे मुनिवर, अशा माणसाचा जन्म निष्फळ असतो, डुकरासारखा; ज्या मनुष्यांच्या अंगावर त्रिपुंड नसते.
श्मशानसदृशं तत्स्यान्न प्रेक्ष्यं पुण्यकृज्जनैः । धिग्भस्मरहितं भालं धिग्ग्राममशिवालयम्
त्यांचे शरीर स्मशानासारखे असते, पुण्यवानांनी ते पाहू नये; राख नसलेले कपाळ आणि शंकराचे मंदिर नसलेले गाव हे दोन्ही निंदनीय आहेत.
धिगनीशार्चनं जन्म धिग्विद्यामशिवाश्रयाम् । त्रिपुण्ड्रं ये विनिन्दन्ति निन्दन्ति शिवमेव ते
शंकराची पूजा न करता केलेले पूजन, अशिव ठिकाणी असलेले जीवन आणि विद्या या सर्वांचा धिक्कार आहे; जे त्रिपुंडाची निंदा करतात, ते प्रत्यक्ष शंकराचीच निंदा करतात.
धारयन्ति च ये भक्त्या धारयन्ति तमेव ते । यथा कृशानुरहितो भूधरो न विराजते
जे भक्तीने त्रिपुंड लावतात, ते प्रत्यक्ष त्यालाच धारण करतात; जसे अग्निविना पर्वत शोभत नाही—
अशेषसाधनेऽप्येवं भस्महीनं शिवार्चनम् । उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये
तसेच, सर्व साधने असूनही राखशिवाय केलेली शंकराची पूजा निष्फळ ठरते; जे श्रद्धेने राख व त्रिपुंड लावत नाहीत—
तैः पूर्वाचरितं सर्वं विपरीतं भवेदपि । भस्मना वेदमन्त्रेण त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम्
त्यांनी पूर्वी केलेली सर्व कर्मे व्यर्थ ठरतात; वेद-मंत्राने राख लावणे आणि त्रिपुंड धारण करणे—
विना वेदोचिताचारं स्मार्तस्यानर्थकारणम् । कृतं स्यादकृतं तेन श्रुतमप्यश्रुतं भवेत्
वेदोचित आचाराशिवाय, स्मार्तासाठी ते अनर्थकारक ठरते; जे केले ते न केलेसारखे होते, आणि जे ऐकले तेही न ऐकलेसारखे होते.
अधीतमनधीतं च त्रिपुण्ड्रं यो न धारयेत् । वृथा वेदा वृथा यज्ञा वृथा दानं वृथा तपः
जो त्रिपुंड लावत नाही, तो शिकलेला असो वा अशिक्षित, त्याच्यासाठी वेद, यज्ञ, दान आणि तप सर्व व्यर्थ ठरते.
वृथा व्रतोपवासेन त्रिपुण्ड्रं यो न धारयेत् । भस्मधारणकं त्यक्त्वा मुक्तिमिच्छति यः पुमान्
जो त्रिपुंड लावत नाही, त्याचे व्रत आणि उपवास व्यर्थ आहेत; राख लावणे सोडून जो पुरुष मुक्तीची इच्छा करतो—
विषपानेन नित्यत्वं कुरुते ह्यात्मनो हि सः । स्रष्टा सृष्टिच्छलेनाह त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम्
विष प्राशन करून तो स्वतःला अमर करतो; सृष्टीच्या निमित्ताने सृष्टीकर्त्याने त्रिपुंड धारण करण्याची आज्ञा दिली.
ससर्ज स ललाटं हि तिर्यगूर्ध्वं न वर्तुलम् । तिर्यग्रेखाः प्रदृश्यन्ते ललाटे सर्वदेहिनाम्
त्याने कपाळ लांबट आणि वरच्या बाजूला असं निर्माण केलं, गोल नाही; सर्व जीवांच्या कपाळावर आडव्या रेषा दिसतात.
तथापि मानवा मूर्खा न कुर्वन्ति त्रिपुण्ड्रकम् । न तद्ध्यानं न तन्मोक्षं न तज्ज्ञानं न तत्तपः
तरीही काही मूर्ख माणसं त्रिपुंड लावत नाहीत; त्याचं ध्यान, त्यातून मिळणारी मुक्ती, त्याचं ज्ञान किंवा तप काहीच करत नाहीत.
विना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं च विप्रेण यदनुष्ठितम् । वेदस्याध्ययने शूद्रो नाधिकारी यथा भवेत्
आडव्या त्रिपुंडाशिवाय ब्राह्मणाने जे काही केलं, वेदाध्ययनात तो शूद्रासारखा अयोग्य ठरतो.
त्रिपुण्ड्रेण विना विप्रो नाधिकारी शिवार्चने । प्राङ्मुखश्चरणौ हस्तौ प्रक्षाल्याचम्य पूर्ववत्
त्रिपुंडाशिवाय ब्राह्मणाला शिवपूजेसाठी पात्रता मिळत नाही; पूर्वेकडे तोंड करून, पाय आणि हात धुवून, पूर्वीप्रमाणे आचमन करावं.
प्राणानायम्य सङ्कल्प्य भस्मस्नानं समाचरेत् । आदाय भसितं शुद्धमग्निहोत्रसमुद्भवम्
श्वास नियंत्रित करून, संकल्प करून, अग्निहोत्रातून मिळालेल्या शुद्ध भस्माने स्नान करावं.