अग्निहोत्राग्निजं तद्वद्विरजानलजं मुने । औपासनसमुत्पन्नं समिदग्निसमुद्भवम्
अग्निहोत्राच्या अग्नीतून तयार झालेले भस्म, तसेच शुद्ध अग्नीतून, उपासनेच्या अग्नीतून, आणि समिधेच्या अग्नीतून उत्पन्न झालेले भस्म हे जाण, हे मुनी.
पचनाग्निसमुत्पन्नं दावानलसमुद्भवम् । त्रैवर्णिकानां सर्वेषामग्निहोत्रसमुद्भवम्
स्वयंपाकाच्या अग्नीतून, जंगलातील दावानळातून तयार झालेले भस्म, आणि तिन्ही वर्णांसाठी अग्निहोत्राच्या अग्नीतून तयार झालेले भस्म हे मानले जाते.
विरजानलजं चैव धार्यं भस्म महामुने । औपासनसमुत्पन्नं गृहस्थानां विशेषतः
शुद्ध अग्नीतून तयार झालेले भस्म हे धारण करावे, हे महर्षे. उपासनेच्या अग्नीतून तयार झालेले भस्म विशेषतः गृहस्थांसाठी आहे.
समिदग्निसमुत्पन्नं धार्यं वै ब्रह्मचारिणा । शूद्राणां श्रोत्रियागारपचनाग्निसमुद्भवम्
समिधेच्या अग्नीतून तयार झालेले भस्म ब्रह्मचारींनी धारण करावे. शूद्रांनी विद्वान ब्राह्मणाच्या घरातील स्वयंपाकाच्या अग्नीतून तयार झालेले भस्म घ्यावे.
अन्येषामपि सर्वेषां धार्यं दावानलोद्भवम् । कालश्चित्रा पौर्णमासी देशः स्वीयः परिग्रहः
इतर सर्वांसाठी दावानळातून मिळालेले भस्म धारण करावे. वेळ वेगवेगळी असते, पौर्णिमा, आपला स्वतःचा प्रदेश आणि स्वतः मिळवलेले भस्म हे योग्य आहे.
क्षेत्रारामाद्यरण्यं वा प्रशस्तः शुभलक्षणः । तत्र पूर्वत्रयोदश्यां सुस्नातः सुकृताह्निकः
शेत, बाग किंवा जंगल हे शुभ लक्षणांनी युक्त असे स्थान उत्तम मानले जाते. तिथे, पूर्व त्रयोदशीला, नीट स्नान करून आणि चांगली नित्यकर्मे करून हे करावे.
अनुज्ञाप्य स्वमाचार्यं संपूज्य प्रणिपत्य च । पूजां वैशेषिकीं कृत्वा शुक्लाम्बरधरः स्वयम्
आपल्या आचार्याची परवानगी घेऊन, त्यांना नमस्कार व पूजा करून, विशेष पूजा करून, स्वतः पांढरे वस्त्र घालावे.
शुद्धयज्ञोपवीती च शुक्लमाल्यानुलेपनः । दर्भासने समासीनो दर्भमुष्टिं प्रगृह्य च
शुद्ध यज्ञोपवीत घालून, पांढऱ्या फुलांच्या माळा व उटणे लावून, कुशांच्या आसनावर बसावे आणि हातात कुशाची मूठ घ्यावी.
प्राणायामत्रयं कृत्वा प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । ध्यात्वा देवं च देवीं च तद्विज्ञापनवर्त्मना
तीन प्रकारचे प्राणायाम करून, पूर्वेकडे किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, देव व देवीचे ध्यान करावे, त्यांच्या आवाहनाच्या पद्धतीने.
व्रतमेतत्करोमीति भवेत्सङ्कल्पदीक्षितः । यावच्छरीरपातं वा द्वादशाब्दमथापि वा
'हे व्रत मी करतो' असा संकल्प करून, दीक्षा घ्यावी—शरीर पडेपर्यंत किंवा बारा वर्षेपर्यंत.
तदर्धं वा तदर्धं वा मासद्वादशकं तु वा । तदर्धं वा तदर्धं वा मासमेकमथापि वा
किंवा त्याचा अर्धा काळ, किंवा त्याचाही अर्धा, किंवा बारा महिने; किंवा त्याचा अर्धा, किंवा त्याचाही अर्धा, किंवा एक महिना.
दिनद्वादशकं वापि दिनषट्कमथापि वा । तदर्धं दिनमेकं वा व्रतसङ्कल्पनावधि
किंवा बारा दिवस, किंवा सहा दिवस; किंवा त्याचा अर्धा, किंवा एक दिवस—व्रताचा संकल्प एवढ्या काळासाठी असावा.
अग्निमाधाय विधिवद्विरजाहोमकारणात् । हुत्वाऽऽज्येन समिद्भिश्च चरुणा च यथाविधि
विधीप्रमाणे अग्नी पेटवून, त्यात तुपाने, समिधांनी आणि यथाविधी तयार केलेल्या चरूने होम करावा.
पूताहात्पुरतो भूयस्तत्त्वानां शुद्धिमुद्दिशन् । जुहुयान्मूलमन्त्रेण तैरेव समिदादिभिः
स्वतः शुद्ध होऊन, पूर्वेकडे तोंड करून, तत्त्वांची शुद्धता साधण्यासाठी, त्या समिधा व इतर द्रव्यांनी मूळ मंत्राने आहुती द्यावी.
तत्त्वान्येतानि मे देहे शुध्यन्तामित्यनुस्मरन् । पश्चाद्भूतादितन्मात्राः पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च
'माझ्या शरीरातील ही तत्त्वे शुद्ध होवोत' असे मनाशी ठरवून, नंतर पंचमहाभूत, तन्मात्रा आणि पंचकर्मेंद्रिये यांचा विचार करावा.
ज्ञानकर्मविभेदेन पञ्च पञ्च विभागशः । त्वगादिधातवः सप्त पञ्च प्राणादिवायवः
ज्ञान आणि कर्म यांचा भेद करून, त्वचा इत्यादी सात धातू, आणि प्राणापासून सुरू होणारे पाच वायू, असे पाच-पाच विभाग लक्षात घ्यावेत.
मनो बुद्धिरहङ्कारो गुणाः प्रकृतिपूरुषौ । रागो विद्या कला चैव नियतिः काल एव च
मन, बुद्धी, अहंकार, तीन गुण, प्रकृती आणि पुरुष, राग, विद्या, कला, नियती आणि काळ हे सुद्धा लक्षात घ्यावेत.
माया च शुद्धविद्या च महेश्वरसदाशिवौ । शक्तिश्च शिवतत्त्वं च तत्त्वानि क्रमशो विदुः
माया, शुद्धविद्या, महेश्वर, सदाशिव, शक्ती आणि शिवतत्त्व, ही तत्त्वे एकामागोमाग एक अशी ओळखली जातात.
मन्त्रैस्तु विरजैर्हुत्वा होतासौ विरजो भवेत् । अथ गोमयमादाय पिण्डीकृत्याभिमन्त्र्य च
शुद्ध मंत्रांनी होम केल्यावर यजमान शुद्ध होतो; मग गायीचे शेण घेऊन त्याचा गोळा करून, मंत्राने अभिमंत्रित करावा.
न्यस्याग्नौ तं च संरक्ष्य दिने तस्मिन् हविष्यभुक् । प्रभाते च चतुर्दश्यां कृत्वा सर्वं पुरोदितम्
तो गोळा अग्नीमध्ये ठेवावा, जपून ठेवावा, आणि त्या दिवशी होमाचे अन्न खाऊन, चौदाव्या दिवशी सकाळी सर्व विधी पूर्ण करावेत.
तस्मिन्दिने निराहारः कालशेषं समापयेत् । प्रातः पर्वणि चाप्येवं कृत्वा होमावसानतः
त्या दिवशी उरलेल्या वेळात उपवास करावा; आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी, म्हणजे सणाच्या दिवशी, पुन्हा तसेच करून, होम झाल्यावर,
उपसंहृत्य रुद्राग्निं गृहीत्वा भस्म यत्नतः । ततश्च जटिलो मुण्डः शिखैकजट एव च
रुद्राग्नी संहित करून, काळजीपूर्वक भस्म गोळा करावे; त्यानंतर जटा, मुंड किंवा एकच शिखा ठेवावी.
भूत्वा स्नात्वा पुनर्वीतलज्जश्चेत्स्याद्दिगम्बरः । अन्यः काषायवसनश्चर्मचीराम्बरोऽथवा
असे होऊन, स्नान करून, कोणतीही लाज न बाळगता नग्न वावरावे; किंवा केशरी वस्त्र, किंवा जनावराच्या कातडीचे वस्त्र घालावे.
एकाम्बरो वल्कलवान्भवेद्दण्डी च मेखली । प्रक्षाल्य चरणौ पश्चाद्द्विराचम्यात्मनस्तनुम्
एकच वस्त्र, किंवा वल्कल (झाडाच्या सालीचे वस्त्र) परिधान करावे, दंड आणि मेखला घ्यावी; नंतर पाय धुऊन पुन्हा शरीर शुद्ध करावे.
सङ्कलीकृत्य तद्भस्म विरजानलसम्भवम् । अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैः षड्भिराथर्वणैः क्रमात्
त्या शुद्ध अग्नीपासून मिळालेल्या भस्माचे संकलन करून, 'अग्नी' पासून सुरू होणाऱ्या सहा अथर्वण मंत्रांनी,
विमृज्याङ्गानि मूर्धादिचरणान्तं च तैः स्पृशेत् । ततस्तेन क्रमेणैव समुद्धूल्य च भस्मना
त्या मंत्रांनी डोक्यापासून पायापर्यंत सर्व अंगांना चोळावे; आणि त्याच क्रमाने भस्माने अंगाला उडवावे.
सर्वाङ्गोद्धूलनं कुर्यात्प्रणवेन शिवेन वा । ततश्च पुण्ड्रं रचयेत्त्रियायुषसमाह्वयम्
संपूर्ण अंगावर प्राणव किंवा शिवमंत्राने भस्म उडवावे; नंतर 'त्रियायुष' नावाचे तीन रेघांचे पुंड्र शरीरावर काढावे.
शिवभावं समागम्य शिवभावमथाचरेत् । कुर्यात्त्रिसन्ध्यमप्येवमेतत्पाशुपतं व्रतम्
शिवभाव प्राप्त करून, त्याप्रमाणे वागावे; आणि दिवसातील तीन संध्याही कराव्यात—हेच पाशुपत व्रत आहे.
भुक्तिमुक्तिप्रदं चैव पशुत्वं विनिवर्तयेत् । तत्पशुत्वं परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं व्रतम्
हे व्रत भोग आणि मोक्ष दोन्ही देते, आणि पाशुत्व दूर करते; पाशुत्व सोडून पाशुपत व्रत घ्यावे.
पूजनीयो महादेवो लिङ्गमूर्तिः सदाशिवः । भस्मस्नानं महापुण्यं सर्वसौख्यकरं परम्
महादेव, लिंगमूर्ती, सदाशिव यांची नेहमी पूजा करावी; भस्मस्नान हे मोठे पुण्य आहे आणि सर्व प्रकारचे सुख देणारे आहे.