भूत्यैवोद्धूलनं तिर्यक् त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् । वरेण्यं सर्वधर्मेभ्यस्तस्मान्नित्यं समाचरेत्
पवित्र भस्माने उधळण आणि आडवे त्रिपुंड घालणे हे सर्व धर्मांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; म्हणून हे नेहमी करावे.
भस्माग्निहोत्रजं वाथ विरजाग्निसमुद्भवम् । आदरेण समादाय शुद्धे पात्रे निधाय तत्
अग्निहोत्रातून किंवा शुद्ध अग्नीतून उत्पन्न झालेले भस्म आदराने घ्यावे आणि स्वच्छ पात्रात ठेवावे.
प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च द्विराचम्य समाहितः । गृहीत्वा भस्म तत्पञ्चब्रह्ममन्त्रैः शनैः शनैः
पाय व हात धुऊन, दोनदा नमस्कार करून, मन एकाग्र करून, ते भस्म घ्यावे आणि पंचब्रह्म मंत्रांनी हळूहळू म्हणावे.
प्राणायामत्रयं कृत्वा अग्निरित्यादिमन्त्रितम् । तैरेव सप्तभिर्मन्त्रैस्त्रिवारमभिमन्त्रयेत्
तीन प्रकारे प्राणायाम करून, 'अग्नि'ने सुरू होणारा मंत्र म्हणावा; त्या सातही मंत्रांनी ते भस्म तीनदा अभिमंत्रित करावे.
ओमापोज्योतिरित्युक्त्वा ध्यात्वा मन्त्रानुदीरयेत् । सितेन भस्मना पूर्वं समुद्धूल्य शरीरकम्
'ॐ आपो ज्योतिः' असे उच्चारून, ध्यान करून, मंत्र म्हणावा. मग प्रथम पांढऱ्या भस्माने शरीर स्वच्छ करावे.
विपापो विरजो मर्त्यो जायते नात्र संशयः । ततो ध्यात्वा महाविष्णुं जगन्नाथं जलाधिपम्
मग तो मनुष्य पापमुक्त, रजोगुणरहित व शुद्ध होतो—यात काहीच शंका नाही. त्यानंतर महाविष्णू, जगन्नाथ व जलाचा अधिपती यांचे ध्यान करावे.
संयोज्य भस्मना तोयमग्निरित्यादिभिः पुनः । विमृज्य साम्बं ध्यात्वा च समुद्धूल्योर्ध्वमस्तकम्
भस्मात पाणी मिसळून, 'अग्नि' वगैरे मंत्रांनी पुन्हा ते चोळावे, सांबाचे ध्यान करावे आणि ते भस्म डोक्यावर वरून शिंपडावे.
तेन भावनया ब्राह्मभूतेन सितभस्मना । ललाटवक्षःस्कन्धेषु स्वाश्रमोचितमन्त्रतः
त्या भावनेने, ब्रह्मरूप झालेल्या पांढऱ्या भस्माने, कपाळ, छाती व खांद्यावर आपल्या आश्रमानुसार योग्य मंत्रांनी ते लावावे.
मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरनुलोमविलोमतः । त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं त्रिकालेष्वपि भक्तितः
मध्यमिका, अनामिका आणि अंगठा या बोटांनी, दोन्ही बाजूंनी, त्रिपुंड नेहमी, दिवसातून तीन वेळा भक्तीने धारण करावे.
भस्ममाहात्म्ये पाशुपतव्रतवर्णनम् श्रीनारायण उवाच आग्नेयं गौणमज्ञानध्वंसकं ज्ञानसाधकम् । गौणं नानाविधं विद्धि ब्रह्मन्ब्रह्मविदांवर
भस्माचे महात्म्य आणि पाशुपत व्रताचे वर्णन. श्रीनारायण म्हणाले—अग्निज भस्म हे गौण आहे, अज्ञान नष्ट करणारे व ज्ञान मिळवून देणारे आहे. हे गौण भस्म अनेक प्रकारचे असते, हे ब्रह्मज्ञानी श्रेष्ठा, हे जाण.
अग्निहोत्राग्निजं तद्वद्विरजानलजं मुने । औपासनसमुत्पन्नं समिदग्निसमुद्भवम्
अग्निहोत्राच्या अग्नीतून तयार झालेले भस्म, तसेच शुद्ध अग्नीतून, उपासनेच्या अग्नीतून, आणि समिधेच्या अग्नीतून उत्पन्न झालेले भस्म हे जाण, हे मुनी.
पचनाग्निसमुत्पन्नं दावानलसमुद्भवम् । त्रैवर्णिकानां सर्वेषामग्निहोत्रसमुद्भवम्
स्वयंपाकाच्या अग्नीतून, जंगलातील दावानळातून तयार झालेले भस्म, आणि तिन्ही वर्णांसाठी अग्निहोत्राच्या अग्नीतून तयार झालेले भस्म हे मानले जाते.
विरजानलजं चैव धार्यं भस्म महामुने । औपासनसमुत्पन्नं गृहस्थानां विशेषतः
शुद्ध अग्नीतून तयार झालेले भस्म हे धारण करावे, हे महर्षे. उपासनेच्या अग्नीतून तयार झालेले भस्म विशेषतः गृहस्थांसाठी आहे.
समिदग्निसमुत्पन्नं धार्यं वै ब्रह्मचारिणा । शूद्राणां श्रोत्रियागारपचनाग्निसमुद्भवम्
समिधेच्या अग्नीतून तयार झालेले भस्म ब्रह्मचारींनी धारण करावे. शूद्रांनी विद्वान ब्राह्मणाच्या घरातील स्वयंपाकाच्या अग्नीतून तयार झालेले भस्म घ्यावे.
अन्येषामपि सर्वेषां धार्यं दावानलोद्भवम् । कालश्चित्रा पौर्णमासी देशः स्वीयः परिग्रहः
इतर सर्वांसाठी दावानळातून मिळालेले भस्म धारण करावे. वेळ वेगवेगळी असते, पौर्णिमा, आपला स्वतःचा प्रदेश आणि स्वतः मिळवलेले भस्म हे योग्य आहे.
क्षेत्रारामाद्यरण्यं वा प्रशस्तः शुभलक्षणः । तत्र पूर्वत्रयोदश्यां सुस्नातः सुकृताह्निकः
शेत, बाग किंवा जंगल हे शुभ लक्षणांनी युक्त असे स्थान उत्तम मानले जाते. तिथे, पूर्व त्रयोदशीला, नीट स्नान करून आणि चांगली नित्यकर्मे करून हे करावे.
अनुज्ञाप्य स्वमाचार्यं संपूज्य प्रणिपत्य च । पूजां वैशेषिकीं कृत्वा शुक्लाम्बरधरः स्वयम्
आपल्या आचार्याची परवानगी घेऊन, त्यांना नमस्कार व पूजा करून, विशेष पूजा करून, स्वतः पांढरे वस्त्र घालावे.
शुद्धयज्ञोपवीती च शुक्लमाल्यानुलेपनः । दर्भासने समासीनो दर्भमुष्टिं प्रगृह्य च
शुद्ध यज्ञोपवीत घालून, पांढऱ्या फुलांच्या माळा व उटणे लावून, कुशांच्या आसनावर बसावे आणि हातात कुशाची मूठ घ्यावी.
प्राणायामत्रयं कृत्वा प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । ध्यात्वा देवं च देवीं च तद्विज्ञापनवर्त्मना
तीन प्रकारचे प्राणायाम करून, पूर्वेकडे किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, देव व देवीचे ध्यान करावे, त्यांच्या आवाहनाच्या पद्धतीने.
व्रतमेतत्करोमीति भवेत्सङ्कल्पदीक्षितः । यावच्छरीरपातं वा द्वादशाब्दमथापि वा
'हे व्रत मी करतो' असा संकल्प करून, दीक्षा घ्यावी—शरीर पडेपर्यंत किंवा बारा वर्षेपर्यंत.
तदर्धं वा तदर्धं वा मासद्वादशकं तु वा । तदर्धं वा तदर्धं वा मासमेकमथापि वा
किंवा त्याचा अर्धा काळ, किंवा त्याचाही अर्धा, किंवा बारा महिने; किंवा त्याचा अर्धा, किंवा त्याचाही अर्धा, किंवा एक महिना.
दिनद्वादशकं वापि दिनषट्कमथापि वा । तदर्धं दिनमेकं वा व्रतसङ्कल्पनावधि
किंवा बारा दिवस, किंवा सहा दिवस; किंवा त्याचा अर्धा, किंवा एक दिवस—व्रताचा संकल्प एवढ्या काळासाठी असावा.
अग्निमाधाय विधिवद्विरजाहोमकारणात् । हुत्वाऽऽज्येन समिद्भिश्च चरुणा च यथाविधि
विधीप्रमाणे अग्नी पेटवून, त्यात तुपाने, समिधांनी आणि यथाविधी तयार केलेल्या चरूने होम करावा.
पूताहात्पुरतो भूयस्तत्त्वानां शुद्धिमुद्दिशन् । जुहुयान्मूलमन्त्रेण तैरेव समिदादिभिः
स्वतः शुद्ध होऊन, पूर्वेकडे तोंड करून, तत्त्वांची शुद्धता साधण्यासाठी, त्या समिधा व इतर द्रव्यांनी मूळ मंत्राने आहुती द्यावी.
तत्त्वान्येतानि मे देहे शुध्यन्तामित्यनुस्मरन् । पश्चाद्भूतादितन्मात्राः पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च
'माझ्या शरीरातील ही तत्त्वे शुद्ध होवोत' असे मनाशी ठरवून, नंतर पंचमहाभूत, तन्मात्रा आणि पंचकर्मेंद्रिये यांचा विचार करावा.
ज्ञानकर्मविभेदेन पञ्च पञ्च विभागशः । त्वगादिधातवः सप्त पञ्च प्राणादिवायवः
ज्ञान आणि कर्म यांचा भेद करून, त्वचा इत्यादी सात धातू, आणि प्राणापासून सुरू होणारे पाच वायू, असे पाच-पाच विभाग लक्षात घ्यावेत.
मनो बुद्धिरहङ्कारो गुणाः प्रकृतिपूरुषौ । रागो विद्या कला चैव नियतिः काल एव च
मन, बुद्धी, अहंकार, तीन गुण, प्रकृती आणि पुरुष, राग, विद्या, कला, नियती आणि काळ हे सुद्धा लक्षात घ्यावेत.
माया च शुद्धविद्या च महेश्वरसदाशिवौ । शक्तिश्च शिवतत्त्वं च तत्त्वानि क्रमशो विदुः
माया, शुद्धविद्या, महेश्वर, सदाशिव, शक्ती आणि शिवतत्त्व, ही तत्त्वे एकामागोमाग एक अशी ओळखली जातात.
मन्त्रैस्तु विरजैर्हुत्वा होतासौ विरजो भवेत् । अथ गोमयमादाय पिण्डीकृत्याभिमन्त्र्य च
शुद्ध मंत्रांनी होम केल्यावर यजमान शुद्ध होतो; मग गायीचे शेण घेऊन त्याचा गोळा करून, मंत्राने अभिमंत्रित करावा.
न्यस्याग्नौ तं च संरक्ष्य दिने तस्मिन् हविष्यभुक् । प्रभाते च चतुर्दश्यां कृत्वा सर्वं पुरोदितम्
तो गोळा अग्नीमध्ये ठेवावा, जपून ठेवावा, आणि त्या दिवशी होमाचे अन्न खाऊन, चौदाव्या दिवशी सकाळी सर्व विधी पूर्ण करावेत.