सर्वपातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः । शिरोव्रतमिदं येन चरितं विधिवद्बुधैः
कोणताही माणूस कितीही पापांनी भरलेला असला, तरी शिरोव्रत योग्य रीतीने केल्यास सर्व पापांतून मुक्त होतो.
शिरोव्रतमिदं नाम शिरस्याथर्वणश्रुतेः । यदुक्तं तद्धि नैवान्यत्तत्तु पुण्येन लभ्यते
शिरोव्रत हे अथर्ववेदात सांगितलेले आहे, ते दुसरीकडे सापडत नाही; ते फक्त पुण्यामुळे मिळते.
शाखाभेदेषु नामानि व्रतस्यास्य विभेदतः । पठ्यन्ते मुनिशार्दूल शाखास्वेकव्रतं हि तत्
मुनिश्रेष्ठा, या व्रताची नावे शाखेनुसार वेगवेगळी आहेत, पण प्रत्येक शाखेत व्रत तेच एक आहे.
सर्वशाखासु वस्त्वेकं शिवाख्यं सत्यचिद्घनम् । तथा तद्विषयं ज्ञानं तथैव च शिरोतव्रतम्
सर्व शाखांमध्ये खरे तत्त्व एकच आहे—ते शिव नावाने ओळखले जाते, जे सत्य आणि चैतन्याने भरलेले आहे; त्याचप्रमाणे त्याचे ज्ञान आणि शिरोव्रतसुद्धा एकच आहे.
शिरोव्रतविहीनस्तु सर्वधर्मविवर्जितः । अपि सर्वासु विद्यासु सोऽधिकारी न संशयः
जो शिरोव्रत करीत नाही, तो सर्व धर्मांपासून वंचित राहतो; त्याला सर्व विद्या येत असल्या तरी तो पात्र ठरत नाही—यात शंका नाही.
शिरोव्रतमिदं कार्यं पापकान्तारदाहकम् । साधनं सर्वविद्यानां यतस्तत्सम्यगाचरेत्
हे शिरोव्रत अवश्य करावे, कारण ते पापांची मुळे जाळते; सर्व विद्यांचा मार्ग हेच आहे, म्हणून ते नीट करावे.
श्रुतिराथर्वणी सूक्ष्मा सूक्ष्मार्थस्य प्रकाशिनी । यदुवाच व्रतं प्रीत्या तन्नित्यं सम्यगाचरेत्
अथर्वण श्रुती अतिशय सूक्ष्म आहे, ती सूक्ष्म अर्थ उघड करते; तिने सांगितलेले व्रत नेहमी भक्तीने आणि नीट करावे.
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैः षड्भिः शुद्धेन भस्मना । सर्वाङ्गोद्धूलनं कुर्याच्छिरोव्रतसमाह्वयम्
‘अग्नि’ इत्यादी सहा मंत्रांनी आणि शुद्ध भस्माने सर्व अंग शुद्ध करावे—यालाच शिरोव्रत म्हणतात.
एतच्छिरोव्रतं कुर्यात्सन्ध्याकालेषु सादरम् । यावद्विद्योदयस्तावत्तस्य विद्या खलूत्तमा
हे शिरोव्रत संध्याकाळच्या वेळी आदराने करावे; जोपर्यंत विद्या प्रकट होते, तोपर्यंत त्याची विद्या श्रेष्ठ राहते.
द्वादशाब्दमथाब्दं वा तदर्धं च तदर्धकम् । प्रकुर्याद्द्वादशाहं वा सङ्कल्पेन शिरोव्रतम्
हे शिरोव्रत बारा वर्षे, एक वर्ष, त्याचा अर्धा काळ, त्याचाही अर्धा काळ किंवा बारा दिवस संकल्पपूर्वक करावे.
शिरोव्रतेन यः स्नातस्तं तु नोपदिशेत्तु यः । तस्य विद्या विनष्टा स्यान्निर्घृणः स गुरुः खलु
जो शिरोव्रताने स्नान करतो, त्याला शिरोव्रत न केलेल्या गुरूने शिकवू नये; नाहीतर त्याचे ज्ञान नष्ट होते आणि असा गुरू निर्दयी असतो.
ब्रह्मविद्यागुरुः साक्षान्मुनिः कारुणिकः खलु । यथा सर्वेश्वरः श्रीमान्मृदुः कारुणिकः खलु
ब्रह्मविद्येचा गुरू प्रत्यक्ष ऋषी आणि दयाळू असतो, जसा सर्वांचा स्वामी श्रीमंत आणि मृदू, दयाळू असतो.
जन्मान्तरसहस्रेषु नरा ये धर्मचारिणः । तेषामेव खलु श्रद्धा जायते न कदाचन
हजारो जन्म धर्माने चालणाऱ्यांमध्येच खरी श्रद्धा निर्माण होते; इतर कोणातही ती कधीच होत नाही.
प्रत्युताज्ञानबाहुल्याद्द्वेष एव विजायते । अतः प्रद्वेषयुक्तस्य न भवेदात्मवेदनम्
अज्ञान जास्त असल्यामुळे उलट द्वेषच निर्माण होतो; म्हणून ज्याच्या मनात द्वेष आहे, त्याला आत्मज्ञान मिळत नाही.
ब्रह्मविद्योपदेशस्य साक्षादेवाधिकारिणः । त एव नेतरे विद्वन् ये तु स्नाताः शिरोव्रतैः
हे विद्वान्, जे शिरोव्रताने स्नान करतात, तेच प्रत्यक्ष ब्रह्मविद्येच्या उपदेशासाठी पात्र आहेत, इतर नाहीत.
व्रतं पाशुपतं चीर्णं यैर्द्विजैरादरेण तु । तेषामेवोपदेष्टव्यमिति वेदानुशासनम्
वेदाचा आदेश आहे की, जे द्विज पाशुपत व्रत श्रद्धेने पाळतात, त्यांनाच उपदेश करावा.
यः पशुस्तत्पशुत्वं च व्रतेनानेन सन्त्यजेत् । तान्हत्वा न स पापीयान्भवेद्वेदान्तनिश्चयः
जो मनुष्य पशूसारखा वागतो, आणि आपली पशु वृत्ती सोडू इच्छितो, त्याने या व्रताने ती वृत्ती सोडावी. अशी वृत्ती मारली तरी तो अधिक पापी होत नाही—हे वेदांताचे ठाम मत आहे.
त्रिपुण्ड्रधारणं प्रोक्तं जाबालैरादरेण तु । त्रियम्बकेन मन्त्रेण सतारेण शिवेन च
त्रिपुंड धारण करण्याची शिकवण जाबाल ऋषींनी आदराने दिली आहे, आणि हे त्र्यंबक मंत्र, सतारे मंत्र व शिवाने सांगितले आहे.
त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं गहस्थाश्रममाश्रितः । ओङ्कारेण त्रिरुक्तेन सहंसेन त्रिपुण्ड्रकम्
जो गृहस्थाश्रमात आहे त्याने नेहमी त्रिपुंड घालावे. ओंकार मंत्र तीनदा म्हणावा आणि सहंसा मंत्रासह त्रिपुंड लावावे.
धारयेद्भिक्षुको नित्यमिति जाबालिकी श्रुतिः । त्रियम्बकेन मन्त्रेण प्रणवेन शिवेन च
भिक्षुकाने नेहमी त्रिपुंड घालावे—अशी जाबाल श्रुती सांगते—त्र्यंबक मंत्र, प्रणव आणि शिवाच्या मंत्राने ते करावे.
गृहस्थश्च वानप्रस्थो धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम् । मेधावीत्यादिना वापि ब्रह्मचारी दिने दिने
गृहस्थ किंवा वानप्रस्थाने त्रिपुंड घालावे; आणि विद्वान ब्रह्मचारीनेही दररोज ते घालावे.
भस्मना सजलेनापि धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम् । ब्राह्मणो विधिनोत्पन्नस्त्रिपुण्ड्रभस्मनैव तु
त्रिपुंड भस्माने किंवा पाण्यानेही घालता येते; पण विधिपूर्वक दीक्षित ब्राह्मणाने फक्त भस्मानेच त्रिपुंड घालावे.
ललाटे धारयेन्नित्यं तिर्यग्भस्मावगुण्ठनम् । (महादेवस्य सम्बन्धात्तद्धर्मेऽप्यस्ति सङ्गतिः ।) सम्यक् त्रिपुण्ड्रधर्मं च ब्राह्मणो नित्यमाचरेत्
नेहमी कपाळावर आडवे भस्म लावावे; (महादेवाशी त्याचा संबंध असल्याने या धर्मातही त्याला महत्त्व आहे;) ब्राह्मणाने नेहमी त्रिपुंडधर्म नीट पाळावा.
आदिब्राह्मणभूतेन त्रिपुण्ड्रं भस्मना धृतम् । यतोऽत एव विप्रस्तु त्रिपुण्ड्रं धारयेत्सदा
आदिब्राह्मणाने त्रिपुंड भस्माने घातले होते; म्हणून ब्राह्मणाने नेहमी त्रिपुंड घालावे.
भस्मना वेदसिद्धेन त्रिपुण्ड्रं देहगुण्ठनम् । रुद्रलिङ्गार्चनं वापि मोहतोऽपि च न त्यजेत्
वेदांनी सांगितलेल्या भस्माने शरीरावर त्रिपुंड लावणे किंवा रुद्रलिंगाची पूजा करणे—हे मोहामुळेही कधी सोडू नये.
त्रियम्बकेन मन्त्रेण सतारेण तथैव च । पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण प्रणवेन तथैव च
त्र्यंबक मंत्र, सतारे मंत्र, पंचाक्षरी मंत्र आणि प्रणव मंत्र यांच्याने,
ललाटे हृदये चैव दोर्द्वन्द्वे च महामुने । त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं संन्यासाश्रममाश्रितः
संन्यासाश्रमात गेलेल्या महर्षीने कपाळावर, हृदयावर आणि दोन्ही हातांवर नेहमी त्रिपुंड घालावे.
त्रियायुषेण मन्त्रेण मेधावीत्यादिनाथवा । गौणेन भस्मना धार्यं त्रिपुण्ड्रं ब्रह्मचारिणा
त्रियायुषे मंत्राने, किंवा मेधावी मंत्र वगैरेने, किंवा गौण भस्माने ब्रह्मचारीने त्रिपुंड घालावे.
नमोऽन्तेन शिवेनैव शूद्रः शुश्रूषणे रतः । उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च नित्यं भक्त्या समाचरेत्
जो शूद्र सेवा करण्यात रमतो, त्याने 'नमः' या शब्दाने संपणाऱ्या शिवमंत्राने नेहमी भक्तीने भस्माचे उधळण व त्रिपुंड धारण करावे.
अन्येषामपि सर्वेषां विना मन्त्रेण सुव्रत । उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च कर्तव्यं भक्तितो मुने
इतर सर्वांनीही, ओ उत्तम व्रती, मंत्राशिवायसुद्धा, भक्तीने भस्माचे उधळण व त्रिपुंड घालावे.