रुद्राक्षो द्वादशमुखो महाविष्णुस्वरूपकः । द्वादशादित्यदैवश्च बिभर्त्येव हि तत्परः
बारा मुख असलेला रुद्राक्ष हा महाविष्णूच्या स्वरूपाचा आहे; तो बारा आदित्यांच्या अधिदैवत मानला जातो आणि भक्तजन तो नक्कीच धारण करतात.
त्रयोदशमुखश्चाक्षः कामदः सिद्धिदः शुभः । तस्य धारणमात्रेण कामदेवः प्रसीदति
तेरा मुख असलेला रुद्राक्ष इच्छा आणि सिद्धी देणारा, शुभ फल देणारा आहे; फक्त तो धारण केल्यावर कामदेव प्रसन्न होतो.
चतुर्दशमुखश्चाक्षो रुद्रनेत्रसमुद्भवः । सर्वव्याधिहरश्चैव सर्वारोग्यप्रदायकः
चौदा मुख असलेला रुद्राक्ष रुद्राच्या नेत्रातून उत्पन्न झाला आहे असे मानतात; तो सर्व रोग दूर करतो आणि संपूर्ण आरोग्य देतो.
मद्यं मांसं च लशुनं पलाण्डुं शिग्रुमेव च । श्लेष्मातकं विड्वराहं भक्षणे वर्जयेत्ततः
मद्य, मांस, लसूण, कांदा, शिग्रू, श्लेष्मातक फळ आणि रानडुक्कर यांचे सेवन टाळावे.
ग्रहणे विषुवे चैव सङ्क्रमे त्वयने तथा । दर्शे च पौर्णमासे च पुण्येषु दिवसेष्वपि । रुद्राक्षधारणात्सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते
ग्रहण, विषुव, संक्रांती, अयन, अमावस्या, पौर्णिमा आणि इतर पवित्र दिवशी रुद्राक्ष धारण केल्यावर सर्व पापांपासून लगेच मुक्ती मिळते.
भूतशुद्धिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच भूतशुद्धिप्रकारं च कथयामि महामुने । मूलाधारात्समुत्थाय कुण्डलीं परदेवताम्
श्रीनारायण म्हणाले: हे महर्षे, मी भूतशुद्धीची पद्धत सांगतो—मूलाधारातून उठून, परमेश्वरी कुंडलिनी—
सुषुम्णामार्गमाश्रित्य ब्रह्मरन्ध्रगतां स्मरेत् । जीवं ब्रह्मणि संयोज्य हंसमन्त्रेण साधकः
सु्षुम्ना मार्गाने वर जाऊन, तिला ब्रह्मरंध्रात पोहोचल्याचे ध्यान करावे; साधकाने जीवाला ब्रह्मात एकरूप करून 'हंस' या मंत्राचा जप करावा.
पादादिजानुपर्यन्तं चतुष्कोणं सवज्रकम् । लं बीजाख्यं स्वर्णवर्णं स्मरेदवनिमण्डलम्
पायापासून गुडघ्यापर्यंत, वज्रयुक्त चौकोन, सुवर्णवर्ण, 'लं' बीज असलेला, असा पृथ्वीमंडल ध्यानात घ्यावा.
जान्वाद्यानाभिचन्द्रार्धनिभं पद्मद्वयाङ्कितम् । वं बीजयुक्तं श्वेताभमम्भसो मण्डलं स्मरेत्
गुडघ्यापासून नाभीपर्यंत, अर्धचंद्रासारखा चमकणारा, दोन कमळांनी चिन्हांकित, 'वं' बीज असलेला, शुभ्रवर्ण, असा जलमंडल ध्यानात घ्यावा.
नाभेर्हृदयपर्यन्तं त्रिकोणं स्वस्तिकान्वितम् । रं बीजेन युतं रक्तं स्मरेत्पावकमण्डलम्
नाभीपासून हृदयापर्यंत, स्वस्तिक असलेला त्रिकोण, 'रं' बीजयुक्त, लाल रंगाचा, असा अग्निमंडल ध्यानात घ्यावा.
हृदो भूमध्यपर्यन्तं वृत्तं षड्बिन्दुलाञ्छितम् । यं बीजयुक्तं धूम्राभं नभस्वन्मण्डलं स्मरेत्
हृदयापासून पृथ्वीच्या मध्यापर्यंत असलेला गोलाकार भाग, ज्यावर सहा ठिपके आहेत, ज्यात बीजाक्षर आहे, धुरकट दिसणारा आणि आकाशमंडळ असलेला, असा भाग ध्यानात घ्यावा.
आब्रह्मरन्ध्रं भ्रूमध्याद्वृत्तं स्वच्छं मनोहरम् । हं बीजयुक्तमाकाशमण्डलं च विचिन्तयेत्
भ्रूमध्येपासून ब्रह्मरंध्रापर्यंत पसरलेला, स्वच्छ आणि मनमोहक असा गोलाकार आकाशमंडळ, ज्यात 'हं' बीजाक्षर आहे, त्याचेही ध्यान करावे.
एवं भूतानि सञ्चिन्त्य प्रत्येकं संविलापयेत् । भुवं जले जलं वह्नौ वह्निं वायौ नभस्यमुम्
अशा प्रकारे पंचमहाभूतांचे ध्यान करून, पृथ्वी पाण्यात, पाणी अग्नीत, अग्नी वायूत आणि वायू आकाशात विलीन करावे.
विलाप्य खमहङ्कारे महत्तत्त्वेऽप्यहङ्कृतिम् । महान्तं प्रकृतौ मायामात्मनि प्रविलापयेत्
आकाश अहंकारात, अहंकार महत्त्वत्त्वात, महत्त्वत्त्व प्रकृतीत आणि प्रकृती आत्म्यात विलीन करावी.
शुद्धसंविन्मयो भूत्वा चिन्तयेत्पापपूरुषम् । वामकुक्षिस्थितं कृष्णमङ्गुष्ठपरिमाणकम्
शुद्ध चैतन्यरूप होऊन, पापरूप पुरुषाचा ध्यान करावे, जो काळा आहे, अंगठ्याएवढा आहे आणि डाव्या कुशीमध्ये आहे.
ब्रह्महत्याशिरोयुक्तं कनकस्तेयबाहुकम् । मदिरापानहृदयं गुरुतल्पकटीयुतम्
त्याचे डोके ब्रह्महत्या, हात सोन्याची चोरी, हृदय मद्यपान आणि कटी गुरुपत्नीगमन या पापांनी बनलेले आहे.
तत्संसर्गिपदद्वन्द्वमुपपातकमस्तकम् । खड्गचर्मधरं कृष्णमधोवक्त्रं सुदुःसहम्
त्याचे पाय संगतीच्या पापाने, डोके उपपातकांनी जोडलेले आहे; तो काळा आहे, हातात तलवार आणि ढाल आहे, तोंड खाली वळलेले आहे आणि अत्यंत भयंकर आहे.
वायुबीजं स्मरन्वायुं सम्पूर्यैनं विशोषयेत् । स्वशरीरयुतं मन्त्रो वह्निबीजेन निर्दहेत्
वायूबीज आठवून, त्या पापरूप पुरुषात वायू भरावा आणि तो कोरडा करावा; मग आपल्या शरीराशी एकरूप झालेल्या मंत्राने, अग्नीबीजाने त्याला जाळावा.
कुम्भके परिजप्तेन ततः पापनरोद्भवम् । बहिर्भस्म समुत्सार्य वायुबीजेन रेचयेत्
कुंभकाच्या वेळी जप करून, नंतर वायूबीजाने पापाच्या नाशाने निर्माण झालेली राख बाहेर टाकावी.
सुधाबीजेन देहोत्थं भस्म संप्लावयेत्सुधीः । भूबीजेन घनीकृत्य भस्म तत्कनकाण्डवत्
अमृतबीजाने शरीरात निर्माण झालेली राख सर्वत्र पसरवावी आणि पृथ्वीबीजाने ती राख सोन्याच्या काठीसारखी घट्ट करावी.
विशुद्धमुकुराकारं जपन्बीजं विहायसः । मूर्धादिपादपर्यन्तान्यङ्गानि रचयेत्सुधीः
शुद्ध आरशासारखा देह ध्यानात ठेवून, आकाशबीजाचा जप करत, डोक्यापासून पायापर्यंत सर्व अंगांची रचना करावी.
आकाशादीनि भूतानि पुनरुत्पादयेच्चितः । सोऽहं मन्त्रेण चात्मानमानयेद्धृदयाम्बुजे
मग मनाने आकाशादि पंचमहाभूते पुन्हा निर्माण करावीत आणि 'सोऽहम्' मंत्राने स्वतःला हृदयकमळात आणावे.
कुण्डलीजीवमादाय परसङ्गात्सुधामयम् । संस्थाप्य हृदयाम्भोजे मूलाधारगतां स्मरेत्
कुंडलिनीजीव, जो अमृतमय आहे आणि परमात्म्याशी एकरूप झाला आहे, तो हृदयकमळात स्थापन करून, तो मूळाधारात आहे असे ध्यान करावे.
रक्ताम्भोधिस्थपोतोल्लसदरुण- सरोजाधिरूढा कराब्जैः शूलं कोदण्डमिक्षूद्भवमणिगुण- मप्यङ्कुशं पञ्चबाणान् । बिभ्राणासृक्कपालं त्रिनयन- लसिता पीनवक्षोरुहाढ्या देवी बालार्कवर्णा भवतु सुखकरी प्राणशक्तिः परा नः
रक्ताच्या समुद्रावर उमटलेल्या तेजस्वी लाल कमळावर विराजमान, कमळासारख्या हातात त्रिशूल, धनुष्य, ऊस, रत्नमाळ, अंकुश आणि पाच बाण धारण केलेली, रक्ताने भरलेला कवटीपात्र घेतलेली, तीन डोळ्यांनी शोभणारी, उन्नत वक्षस्थळ असलेली, बालसूर्याच्या रंगासारखी तेजस्वी अशी देवी, ही पराप्राणशक्ती आमच्यासाठी सुखदायक होवो.
एवं ध्यात्वा प्राणशक्तिं परमात्मस्वरूपिणीम् । विभूतिधारणं कार्यं सर्वाधिकृतिसिद्धये
अशा प्रकारे प्राणशक्तीचे परमात्म्याच्या स्वरूपात ध्यान करून, सर्व अधिकार आणि सिद्धीसाठी विभूती धारण करावी.
विभूतेर्विस्तरं वक्ष्ये धारणे च महाफलम् । श्रुतिस्मृतिप्रमाणोक्तं भस्मधारणमुत्तमम्
आता मी विभूतीचे स्वरूप आणि तिच्या धारणेचे महान फळ सांगतो; श्रुती आणि स्मृतीप्रमाणे विभूती धारण करणे हे श्रेष्ठ आहे.
सशिरोव्रतं त्रिपुण्डधारणवर्णनम् श्रीनारायण उवाच इदं शिरोव्रतं चीर्णं विधिवद्यैर्द्विजातिभिः । तेषामेव परां विद्यां वदेदज्ञानबाधिकाम्
श्री नारायण म्हणाले: हे शिरोव्रत जेव्हा द्विजांनी विधिपूर्वक पाळले, तेव्हा त्यांना अज्ञान दूर करणारी सर्वोच्च विद्या मिळते.
विधिवच्छ्रद्धया सार्धं न चीर्णं यैः शिरोव्रतम् । श्रौतस्मार्तसमाचारस्तेषामनुपकारकः
ज्यांनी श्रद्धेने आणि योग्य रीतीने शिरोव्रत पाळले नाही, त्यांना वेद आणि स्मृतीने सांगितलेले आचार उपयुक्त ठरत नाहीत.
शिरोव्रतसमाचारादेव ब्रह्मादिदेवताः । देवता अभवन्विद्वन् खलु नान्येन हेतुना
हे विद्वान्, ब्रह्मा आणि इतर देवता केवळ शिरोव्रत पाळल्यामुळेच देव झाले, दुसऱ्या कुठल्याही कारणामुळे नाही.
शिरोव्रतस्य माहात्म्यं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च देवताः सकला अपि
शिरोव्रताचे महत्त्व पूर्वीच्या ऋषींनी मान्य केले आहे; ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र आणि सर्व देवतांनीसुद्धा.