प्रातरुत्थाय यः कुर्याद्विण्मूत्रं द्विजसत्तमः । नैर्ऋत्यामिषुविक्षेपमतीत्याभ्यधिकं भुवः
सर्वोत्तम द्विजा, सकाळी उठल्यावर माणसाने नैर्ऋत्य दिशेला तोंड करून, बाण जिथे जातात ती दिशा टाळून आणि जमिनीच्या पलीकडे न जाता, मलमूत्र विसर्जन करावे.
विण्मूत्रेऽपि च कर्णस्थ आश्रमे प्रथमे द्विजः । निवीतं पृष्ठतः कुर्याद्वानप्रस्थगृहस्थयोः
मलमूत्र विसर्जन करताना, ब्रह्मचारीने आपली जानवे उजव्या कानावर ठेवावी; गृहस्थ आणि वानप्रस्थ यांनी ती पाठीमागे घ्यावी.
कृत्वा यज्ञोपवीतं तु पृष्ठतः कण्ठलम्बितम् । विण्मूत्रं तु गृही कुर्यात्कर्णस्थं प्रथमाश्रमी
गृहस्थाने जानवे गळ्याच्या मागे लोंबकळत ठेवून मलमूत्र विसर्जन करावे; ब्रह्मचारीने ती उजव्या कानावर ठेवावी.
अन्तर्धाय तृणैर्भूमिं शिरः प्रावृत्य वाससा । वाचं नियम्य यत्नेन ष्ठीवनश्वासवर्जितः
गवताने जमीन झाकून, डोक्यावर वस्त्र घालून, बोलणे आवरून, थुंकणे आणि जोरात श्वास घेणे टाळून, काळजीपूर्वक पुढे जावे.
न फालकृष्टे न जले न चितायां न पर्वते । जीर्णदेवालये कुर्यान्न वल्मीके न शाद्वले
नांगरलेली जमीन, पाणी, चिता, डोंगर, जीर्ण देवळे, मुंग्यांचे वारुळे किंवा हिरवळ यावर कधीही मलमूत्र विसर्जन करू नये.
न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन्न पथि स्थितः । सन्ध्ययोरुभयोर्जप्ये भोजने दन्तधावने
जिथे सजीव प्राणी आहेत अशा खड्ड्यात, चालताना किंवा रस्त्यावर उभे राहून, संध्याकाळच्या किंवा पहाटेच्या वेळी, जप करताना, जेवत असताना किंवा दात घासत असताना मलमूत्र विसर्जन करू नये.
पितृकार्ये च दैवे च तथा मूत्रपुरीषयोः । उत्साहे मैथुने वापि तथा वै गुरुसन्निधौ
पितृकार्य, देवपूजा, मलमूत्र विसर्जन, मैथुनाची घाई किंवा गुरूंच्या उपस्थितीत हे कधीच करू नये.
यागे दाने ब्रह्मयज्ञे द्विजो मौनं समाचरेत् । देवता ऋषयः सर्वे पिशाचोरगराक्षसाः
यज्ञ, दान किंवा ब्रह्मयज्ञ करताना द्विजाने मौन पाळावे; त्या वेळी सर्व देवता, ऋषी, पिशाच्च, सर्प आणि राक्षस—
इतो गच्छन्तु भूतानि बहिर्भूमिं करोम्यहम् । इति सम्प्रार्थ्य पश्चात्तु कुर्याच्छौचं यथाविधि
‘येथील सर्व भुते बाहेर जावोत, कारण मी आता ही जागा अपवित्र करणार आहे’ असे प्रार्थना करून, त्यानंतर योग्य रीतीने शौच करावे.
वाय्वग्नी विप्रमादित्यमापः पश्यंस्तथैव गाः । न कदाचन कुर्वीत विण्मूत्रस्य विसर्जनम्
वारा, अग्नी, विद्वान ब्राह्मण, सूर्य, पाणी किंवा गायी यांना समोर पाहताना कधीही मलमूत्र विसर्जन करू नये.
उदङ्मुखो दिवा कुर्याद्रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः । तत आच्छाद्य विण्मूत्रं लोष्ठपर्णतृणादिभिः
दिवसा उत्तर दिशेला तोंड करून, रात्री दक्षिणेला तोंड करून, मग मलमूत्र माती, पान, गवत किंवा अशा वस्तूंनी झाकावे.
गृहीतलिङ्ग उत्थाय स गच्छेद्वारिसन्निधौ । पात्रे जलं गहीत्वा तु गच्छेदन्यत्र चैव हि
स्वच्छता करून, उठून, पाण्याजवळ जावे; तिथे पाण्याचे भांडे भरून, मग इतरत्र जावे.
गृहीत्वा मृत्तिकां कूलाच्छ्वेतां ब्राह्मणसत्तमः । रक्तां पीतां तथा कृष्णां गृह्णीयुश्चान्यवर्णकाः
नदीच्या काठावरून पांढरी माती, किंवा लाल, पिवळी, काळी किंवा इतर कुठल्याही रंगाची माती घ्यावी, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.
अथवा या यत्र देशे सैव ग्राह्या द्विजोत्तमैः । अन्तर्जलाद्देवगृहाद्वल्मीकान्मूषकोत्करात्
किंवा त्या जागी जी माती मिळेल तीच द्विजश्रेष्ठांनी घ्यावी—पाण्यातून, देवळातून, वारुळातून किंवा उंदराच्या ढिगाऱ्यातून.
कृतशौचावशिष्टाच्च न ग्राह्याः पञ्चमृत्तिकाः । मूत्रात्तु द्विगुणं शौचे मैथुने त्रिगुणं स्मृतम्
पूर्वीच्या शौचासाठी उरलेली माती वापरू नये; मूत्रासाठी दुहेरी माती घ्यावी, मैथुनानंतर तिप्पट माती घ्यावी.
एका लिङ्गे करे तिस्र उभयोर्मृद्द्वयं स्मृतम् । मूत्रशौचं समाख्यातं शौचे तद् द्विगुणं स्मृतम्
एका अंगासाठी एका हातात एक माती, दोन्ही अंगांसाठी दोन माती घ्याव्यात; हे मूत्रशौचासाठी सांगितले आहे, इतर शौचासाठी त्याच्या दुप्पट माती घ्यावी.
विट्शौचे लिङ्गदेशे तु प्रदद्यान्मृत्तिकाद्वयम् । पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः
शौचासाठी, विष्ठा झाल्यावर लिंगाच्या जागी दोन मातीचे गोळे लावावेत. मूत्रासाठी, एका बाजूला पाच आणि दुसऱ्या बाजूला दहा असे मातीचे गोळे लावावेत. दोन्ही एकत्र झाल्यास सात मातीचे गोळे वापरावेत.
वामपादं पुरस्कृत्य पश्चाद्दक्षिणमेव च । प्रत्येकं च चतुर्वारं मृत्तिकां लेपयेत्सुधीः
डावं पाऊल पुढे ठेवून, मग उजवं पाऊल पुढे घ्यावं आणि प्रत्येक वेळी चार वेळा माती लावावी.
एवं शौचं गृहस्थस्य द्विगुणं ब्रह्मचारिणः । त्रिगुणं वानप्रस्थस्य यतीनां च चतुर्गुणम्
गृहस्थासाठी जसं शौच सांगितलं आहे, त्याचं दुप्पट ब्रह्मचारीसाठी, तिप्पट वानप्रस्थासाठी आणि चौपट संन्याशांसाठी करावं.
आर्द्रामलकमाना तु मृत्तिका शौचकर्मणि । प्रत्येकं तु सदा ग्राह्या नातो न्यूना कदाचन
शौचासाठी मातीचं प्रमाण नेहमी ओल्या आवळ्याएवढं घ्यावं. यापेक्षा कधीच कमी घेऊ नये.
एतद्दिवा स्याद्विट्शौचं तदर्धं निशि कीर्तितम् । आतुरस्य तदर्धं तु मार्गस्थस्य तदर्धकम्
दिवसा विष्ठा झाल्यावर एवढं शौच करावं, रात्री त्याचं अर्धं घ्यावं. आजारी असला तर पुन्हा अर्धं, प्रवासात असला तर त्याचंही अर्धं करावं.
स्त्रीशूद्राणामशक्तानां बालानां शौचकर्मणि । यथा गन्धक्षयः स्यात्तु तथा कुर्यादसंख्यकम्
स्त्रिया, शूद्र, अशक्त आणि लहान मुलांनी शौच करताना, वास जाईपर्यंत कितीही वेळा माती लावावी.
गन्धलेपक्षयो यावत्तावच्छौचं विधीयते । सर्वेषामेव वर्णानामित्याह भगवान्मनुः
सर्व जातींसाठी, वास नाहीसा होईपर्यंत शौच करावं, असं भगवंत मनू म्हणतात.
वामहस्तेन शौचं तु कुर्याद्वै दक्षिणेन न । नाभेरधो वामहस्तो नाभेरूर्ध्वं तु दक्षिणः
शौच नेहमी डाव्या हाताने करावं, उजव्या हाताने करू नये. नाभीखाली डावा हात, नाभीच्या वर उजवा हात वापरावा.
शौचकर्मणि विज्ञेयो नान्यथा द्विजपुङ्गवैः । जलपात्रं न गृह्णीयाद्विण्मूत्रोत्सर्जने बुधः
शौच करताना हे नीट लक्षात घ्यावं. विष्ठा किंवा मूत्र सोडताना पाण्याचं भांडे हातात घेऊ नये.
गृह्णीयाद्यदि मोहेन प्रायश्चित्तं चरेत्ततः । मोहाद्वाप्यथवाऽऽलस्यान्न कुर्याच्छौचमात्मनः
अज्ञानामुळे पाण्याचं भांडे घेतलं तर प्रायश्चित्त करावं. अज्ञान किंवा आळशीपणामुळे स्वतःचं शौच कधीही टाळू नये.
जलाहारस्त्रिरात्रः स्यात्ततो जापाच्च शुध्यति । देशकालद्रव्यशक्तिस्वोपपत्तीश्च सर्वशः
तीन दिवस पाणी न घेणं सांगितलं आहे; त्यानंतर जप केल्याने शुद्धी मिळते. देश, काळ, वस्तू आणि स्वतःची क्षमता यांचा विचार करावा.
ज्ञात्वा शौचं प्रकर्तव्यमालस्यं नात्र धारयेत् । पुरीषोत्सर्जने कुर्याद् गण्डूषान्द्वादशैव तु
हे समजून शौच नेहमी करावं, आळशीपणा ठेवू नये. विष्ठा झाल्यावर बारा वेळा तोंड धुवावं.
चतुरो मूत्रविक्षेपे नातो न्यूनान्कदाचन । अधोमुखं नरः कृत्वा त्यजेत्तं वामतः शनैः
मूत्रानंतर चार वेळा तोंड धुवावं, कधीच कमी करू नये. पुरुषाने खाली वाकून, डाव्या बाजूला हळूवारपणे त्याग करावा.
आचम्य च ततः कुर्याद्दन्तधावनमादरात् । कण्टकिक्षीरवृक्षोत्थं द्वादशाङ्गुलमव्रणम्
आचमन केल्यावर, काळजीपूर्वक दात घासावेत. काटेरी किंवा दूध येणाऱ्या झाडाची बारा बोटांची, जखम नसलेली काडी वापरावी.