उत्तानं किञ्चिदुत्तानं मुखमवष्टभ्य चोरसा । निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत्
थोडं अंग पाठीवर ठेवून, छातीला तोंड टेकवावं, डोळे मिटून, मन स्थिर ठेवावं आणि दात एकमेकांना लागू देऊ नयेत.
तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः । सन्निरुद्धेन्द्रियग्रामो नातिनिम्नस्थितासनः
जिभेला टाळ्याला लावून, तोंड बंद ठेवावं, शरीर हलू द्यायचं नाही, सर्व इंद्रिये आवरावीत आणि आसन फार खाली नसावं.
द्विगुणं त्रिगुणं वापि प्राणायाममुपक्रमेत् । ततो ध्येयः स्थितो योऽसौ हृदये दीपवत्प्रभुः
श्वासोच्छ्वासाची क्रिया दोन किंवा तीन पट करावी; त्यानंतर, हृदयात दिव्यासारखा जो प्रभू आहे, त्याचं ध्यान करावं.
धारयेत्तत्र चात्मानं धारणां धारयेद्बुधः । सधूमश्च विधूमश्च सगर्भश्चाप्यगर्भकः
तेथे स्वतःला स्थिर ठेवावं आणि मन एकाग्र करावं; ज्ञानी माणसाने धारणेचा सराव करावा, धूरासह किंवा धूराशिवाय, गर्भासह किंवा गर्भाशिवाय.
सलक्ष्यश्चाप्यलक्ष्यश्च प्राणायामस्तु षड्विधः । प्राणायामसमो योगः प्राणायाम इतीरितः
लक्ष्य ठेवून किंवा न ठेवता, श्वासोच्छ्वास सहा प्रकारचा असतो; श्वासोच्छ्वासासारखा दुसरा योग नाही, असं सांगितलं आहे.
प्राणायाम इति प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः । वर्णत्रयात्मका ह्येते रेचपूरककुम्भकाः
श्वासोच्छ्वास म्हणजे रेचक, पूरक आणि कुम्भक या तीन प्रकारांनी केला जातो; हे तिन्ही प्रकार तीन अक्षरांनी बनलेले आहेत.
स एव प्रणवः प्रोक्तः प्राणायामश्च तन्मयः । इडया वायुमारोप्य पूरयित्वोदरे स्थितम्
तोच ओंकार आहे, आणि श्वासोच्छ्वास त्याच्याच स्वरूपाचा आहे; डाव्या नाडीने श्वास घेऊन पोट भरावं.
शनैः षोडशमात्राभिरन्यया तं विरेचयेत् । एवं सधूमः प्राणानामायामः कथितो मुने
मग दुसऱ्या नाकाने हळूहळू सोळा मापांनी श्वास सोडावा; असा धूरयुक्त श्वासोच्छ्वास सांगितला आहे, हे मुनी.
आधारेलिङ्गनाभिप्रकटितहृदये तालुमूले ललाटे द्वे पत्रे षोडशारे द्विदशदशदलद्वादशार्धे चतुष्के । वासान्ते बालमध्ये डफकतसहिते कण्ठदेशे स्वराणां हंक्षंतत्त्वार्थयुक्तं सकलदलगतं वर्णरूपं नमामि
मूळ, लिंग, प्रकट हृदय, टाळ्याचं मूळ, कपाळ, दोन पाकळ्या, सोळा आरे, बारा, दहा, बारा-साडे, चार भाग, वासाच्या शेवटी, बालमध्यमध्ये, ड, फ, क, त युक्त, कंठाच्या भागात, स्वरांच्या सर्व पाकळ्यांत, हंक्षं तत्वार्थयुक्त, अक्षररूप या नादाला मी वंदन करतो.
अरुणकमलसंस्था तद्रजःपुञ्जवर्णा हरनियमितचिह्ना पद्मतन्तुस्वरूपा । रविहुतवहराकानायकास्यस्तनाढ्या सकृदपि यदि चित्ते संवसेत्स्यात्स भुक्तः
लाल कमळात वसलेली, धुळीसारख्या रंगाची, हरिच्या चिन्हाने ओळखली जाणारी, कमळाच्या तंतूसारखी, सूर्य, अग्नी आणि चंद्राच्या नाड्यांत व्यापलेली, एकदाच जरी मनात स्थिरावली तरी अनुभवता येते.
स्थितिः सैव गतिर्यात्रा मतिश्चिन्ता स्तुतिर्वचः । अहं सर्वात्मको देवः स्तुतिः सर्वं त्वदर्चनम्
तीच स्थिती, गती, प्रवास, विचार, चिंतन, स्तुती आणि वाणी—हे सर्व देवच आहे, सर्वांचा आत्मा; सर्व स्तुती म्हणजे तुझीच पूजा.
अहं देवी न चान्योऽस्मि ब्रह्मैवाहं न शोकभाक् । सच्चिदानन्दरूपोऽहं स्वात्मानमिति चिन्तयेत्
मीच देवी आहे, दुसरी कोणी नाही; मीच ब्रह्म आहे, मला दुःख नाही; मीच अस्तित्व, चैतन्य आणि आनंदस्वरूप आहे—असं स्वतःच्या मनाशी विचारावं.
प्रकाशमानां प्रथमे प्रयाणे प्रतिप्रयाणेऽप्यमृतायमानाम् । अन्तःपदव्यामनुसञ्चरन्ती- मानन्दरूपामबलां प्रपद्ये
जी पहिल्या प्रवासात आणि परतीच्या वेळी उजळते, अंतःमार्गाने फिरते, आनंदरूप आणि अमर अशी शक्ती आहे, तिला मी शरण जातो.
ततो निजब्रह्मरन्ध्रे ध्यायेत्तं गुरुमीश्वरम् । उपचारैर्मानसैश्च पूजयेत्तु यथाविधि
मग आपल्या ब्रह्मरंध्रात त्या गुरु-ईश्वराचं ध्यान करावं आणि मनाने योग्य प्रकारे त्याची पूजा करावी.
स्तुवीतानेन मन्त्रेण साधको नियतात्मवान् । गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः
नियमित साधकाने या मंत्राने गुरुची स्तुती करावी: 'गुरुच ब्रह्मा, गुरुच विष्णू, गुरुच महादेव, गुरुच परब्रह्म आहे; त्या श्रीगुरुला मी नमस्कार करतो.'
शौचविधिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच आचारहीनं न पुनन्ति वेदा यदप्यधीताः सह षड्भिरङ्गैः । छन्दांस्येनं मृत्युकाले त्यजन्ति नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाः
पवित्रतेच्या नियमांचे वर्णन. श्रीनारायण म्हणाले: ज्याचं आचरण चांगलं नाही, त्याला वेद शुद्ध करत नाहीत—even जर त्याने सहा अंगांसह वेद शिकले असले तरी; मृत्यूसमयी, वेदाच्या छंदांनी त्याला सोडून दिलं जातं, जसं पंख फुटलेल्या पिलांना पक्षी घरटं सोडतात.
ब्राह्मे मुहूर्त्ते चोत्थाय तत्सर्वं सम्यगाचरेत् । रात्रेरन्तिमयामे तु वेदाभ्यासं चरेद् बुधः
ब्रह्ममुहूर्ताला उठून, सर्व कर्तव्ये नीट पार पाडावीत; रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात, ज्ञानी माणसाने वेदांचा अभ्यास करावा.
किञ्चित्कालं ततः कुर्यादिष्टदेवानुचिन्तनम् । योगी तु पूर्वमार्गेण ब्रह्मध्यानं समाचरेत्
त्यांनंतर थोडा वेळ आपल्या इष्टदेवतचे चिंतन करावं; पण योग्याने आधी सांगितलेल्या मार्गाने ब्रह्मध्यान करावं.
जीवब्रह्मैक्यता येन जायते तु निरन्तरम् । जीवन्मुक्तश्च भवति तत्क्षणादेव नारद
ज्यामुळे जीव आणि ब्रह्म यांचे एकत्व अखंडपणे अनुभवास येते आणि त्या क्षणीच मनुष्याला जिवंतपणीच मुक्ती मिळते, हे नारद.
पञ्चपञ्च उषःकालः सप्तपञ्चारुणोदयः । अष्टपञ्चभवेत्प्रातः शेषः सूर्योदयः स्मृतः
पाचपटीस पाच झाले की पहाट होते; सातपटीस पाच म्हणजे अरुणोदय, म्हणजेच लालिमा दिसू लागते; आठपटीस पाच म्हणजे सकाळ होते; उरलेले म्हणजे सूर्य उगवतो असे मानले जाते.
प्रातरुत्थाय यः कुर्याद्विण्मूत्रं द्विजसत्तमः । नैर्ऋत्यामिषुविक्षेपमतीत्याभ्यधिकं भुवः
सर्वोत्तम द्विजा, सकाळी उठल्यावर माणसाने नैर्ऋत्य दिशेला तोंड करून, बाण जिथे जातात ती दिशा टाळून आणि जमिनीच्या पलीकडे न जाता, मलमूत्र विसर्जन करावे.
विण्मूत्रेऽपि च कर्णस्थ आश्रमे प्रथमे द्विजः । निवीतं पृष्ठतः कुर्याद्वानप्रस्थगृहस्थयोः
मलमूत्र विसर्जन करताना, ब्रह्मचारीने आपली जानवे उजव्या कानावर ठेवावी; गृहस्थ आणि वानप्रस्थ यांनी ती पाठीमागे घ्यावी.
कृत्वा यज्ञोपवीतं तु पृष्ठतः कण्ठलम्बितम् । विण्मूत्रं तु गृही कुर्यात्कर्णस्थं प्रथमाश्रमी
गृहस्थाने जानवे गळ्याच्या मागे लोंबकळत ठेवून मलमूत्र विसर्जन करावे; ब्रह्मचारीने ती उजव्या कानावर ठेवावी.
अन्तर्धाय तृणैर्भूमिं शिरः प्रावृत्य वाससा । वाचं नियम्य यत्नेन ष्ठीवनश्वासवर्जितः
गवताने जमीन झाकून, डोक्यावर वस्त्र घालून, बोलणे आवरून, थुंकणे आणि जोरात श्वास घेणे टाळून, काळजीपूर्वक पुढे जावे.
न फालकृष्टे न जले न चितायां न पर्वते । जीर्णदेवालये कुर्यान्न वल्मीके न शाद्वले
नांगरलेली जमीन, पाणी, चिता, डोंगर, जीर्ण देवळे, मुंग्यांचे वारुळे किंवा हिरवळ यावर कधीही मलमूत्र विसर्जन करू नये.
न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन्न पथि स्थितः । सन्ध्ययोरुभयोर्जप्ये भोजने दन्तधावने
जिथे सजीव प्राणी आहेत अशा खड्ड्यात, चालताना किंवा रस्त्यावर उभे राहून, संध्याकाळच्या किंवा पहाटेच्या वेळी, जप करताना, जेवत असताना किंवा दात घासत असताना मलमूत्र विसर्जन करू नये.
पितृकार्ये च दैवे च तथा मूत्रपुरीषयोः । उत्साहे मैथुने वापि तथा वै गुरुसन्निधौ
पितृकार्य, देवपूजा, मलमूत्र विसर्जन, मैथुनाची घाई किंवा गुरूंच्या उपस्थितीत हे कधीच करू नये.
यागे दाने ब्रह्मयज्ञे द्विजो मौनं समाचरेत् । देवता ऋषयः सर्वे पिशाचोरगराक्षसाः
यज्ञ, दान किंवा ब्रह्मयज्ञ करताना द्विजाने मौन पाळावे; त्या वेळी सर्व देवता, ऋषी, पिशाच्च, सर्प आणि राक्षस—
इतो गच्छन्तु भूतानि बहिर्भूमिं करोम्यहम् । इति सम्प्रार्थ्य पश्चात्तु कुर्याच्छौचं यथाविधि
‘येथील सर्व भुते बाहेर जावोत, कारण मी आता ही जागा अपवित्र करणार आहे’ असे प्रार्थना करून, त्यानंतर योग्य रीतीने शौच करावे.
वाय्वग्नी विप्रमादित्यमापः पश्यंस्तथैव गाः । न कदाचन कुर्वीत विण्मूत्रस्य विसर्जनम्
वारा, अग्नी, विद्वान ब्राह्मण, सूर्य, पाणी किंवा गायी यांना समोर पाहताना कधीही मलमूत्र विसर्जन करू नये.