धर्मिष्ठा पुत्रमाता च कुलस्त्री कुलपालिका । हरिभक्तिप्रदो बन्धुर्न चाभीष्टसुखप्रदः
जी धर्मनिष्ठ, पुत्रांची आई, कुलवधू आणि कुटुंबाची रक्षण करणारी आहे, आणि जी हरीभक्ती देणारी आहे, अशी नातेवाईक फक्त इच्छित सुखच देत नाही.
यो बन्धुश्चेत्स च पिता हरिवर्त्मप्रदर्शकः । सा गर्भधारिणी या च गर्भावासविमोचनी
जो नातेवाईक हरिपंथ दाखवतो, तोच खरा पिता आहे; आणि जी गर्भ धारण करून मूल जन्माला घालते, तीच खरी आई आहे.
दयारूपा च भगिनी यमभीतिविमोचनी । विष्णुमन्त्रप्रदाता च स गुरुर्विष्णुभक्तिदः
जी बहीण दयाळू आहे, यमाच्या भीतीतून मुक्त करणारी आहे, आणि जी विष्णू-मंत्र देणारी आहे, तीच गुरु असून विष्णूभक्ती देणारी आहे.
गुरुश्च ज्ञानदो यो हि यज्ज्ञानं कृष्णभावनम् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं ततो विश्वं चराचरम्
जो गुरु ज्ञान देतो आणि ज्याचं ज्ञान कृष्णभक्ती आहे, त्याच्यामुळे ब्रह्मापासून गवताच्या पात्यापर्यंत सगळं विश्व समजतं.
आविर्भूतं तिरोभूतं किं वा ज्ञानं तदन्यतः । वेदजं यज्ञजं यद्यत्तत्सारं हरिसेवनम्
विश्वात जे काही प्रकट किंवा अप्रकट आहे, वेद किंवा यज्ञातून जे काही ज्ञान मिळतं, त्याचा खरा सार हरीची सेवा हाच आहे.
तत्त्वानां सारभूतं च हरेरन्यद्विडम्बनम् । दत्तं ज्ञानं मया तुभ्यं स स्वामी ज्ञानदो हि यः
सर्व तत्त्वांचा खरा सार हरी आहे; त्याव्यतिरिक्त सगळं नुसती नक्कल आहे. मी तुला दिलेलं ज्ञान—असं ज्ञान देणारा खरा स्वामी आहे.
ज्ञानात्प्रमुच्यते बन्धात्स रिपुर्यो हि बन्धदः । विष्णुभक्तियुतं ज्ञानं नो ददाति च यो गुरुः
ज्ञानामुळे माणूस बंधनातून मुक्त होतो; पण जो बंधनात ठेवतो तो शत्रूच आहे. जो गुरु विष्णूभक्तीने युक्त असलेलं ज्ञान देत नाही—
स रिपुः शिष्यघाती च यतो बन्धान्न मोचयेत् । जननीं गर्भजक्लेशाद्यमयातनया तथा
तो शत्रू आहे, शिष्यांचा नाश करणारा आहे, कारण तो बंधनातून मुक्त करत नाही. जशी आई आपल्या पोटी असलेल्या मुलाला गर्भातील दुःखातून सोडवत नाही—
न मोचयेद्यः स कथं गुरुस्तातो हि बान्धवः । परमानन्दरूपं च कृष्णमार्गमनश्वरम्
जो मुक्त करत नाही, त्याला गुरु, वडील किंवा नातेवाईक कसा म्हणावं? कृष्णाचा शाश्वत मार्ग म्हणजेच परमानंदाचं स्वरूप आहे.
न दर्शयेद्यः सततं कीदृशो बान्धवो नृणाम् । भज साध्वि परं ब्रह्माच्युतं कृष्णं च निर्गुणम्
जो नेहमी तो मार्ग दाखवत नाही, तो माणसांतला कसा नातेवाईक म्हणावा? हे सती, तू परमब्रह्म, अच्युत, कृष्ण या निर्गुणाचं भक्तीने पूजन कर.
निर्मूलं च भवेत्पुंसां कर्म वै तस्य सेवया । मया छलेन त्वं त्यक्ता क्षमस्वैतन्मम प्रिये
त्याची सेवा केल्याने माणसाच्या कर्माचं मूळ नष्ट होतं. मी फसवणूक करून तुला सोडलं—हे माझं अपराध आहे, मला माफ कर, प्रिये.
क्षमायुतानां साध्वीनां सत्त्वात्क्रोधो न विद्यते । पुष्करे तपसे यामि गच्छ देवि यथासुखम्
क्षमाशील सतींमध्ये त्यांच्या स्वभावामुळे कधीही राग राहत नाही. मी पुष्करला तपासाठी जातोय; देवी, तू हवी तशी जा.
श्रीकृष्णचरणाम्भोजे निःस्पृहाणां मनोरथाः । जरत्कारुवचः श्रुत्वा मनसा शोककातरा
श्रीकृष्णाच्या चरणकमळांवर ज्यांना आसक्ती नाही, त्यांचे मनोकामना कधीही पूर्ण होत नाहीत. जरत्कारूचे शब्द ऐकून ती अंतःकरणाने दुःखी झाली.
साश्रुनेत्रा च विनयादुवाच प्राणवल्लभम् । मनसोवाच दोषो नास्त्येव मे त्यक्तुं निद्राभङ्गेन ते प्रभो
ती डोळ्यांत अश्रू घेऊन, नम्रतेने आपल्या प्राणप्रियाला म्हणाली: 'माझ्यात तुझ्या झोपेचा भंग झाल्यामुळे तू मला सोडलंस, यात माझा काहीही दोष नाही, प्रभो.'
यत्र स्मरामि त्वां नित्यं तत्र मामागमिष्यसि । बन्धुभेदः क्लेशतमः पुत्रभेदस्ततः परम्
'मी जिथे नेहमी तुझी आठवण काढीन, तिथे तू माझ्याकडे येशील. नातेवाईकांमध्ये फूट ही मोठी वेदना आहे; पण पुत्रापासून वेगळं होणं त्याहून मोठं दुःख आहे.'
प्राणेशभेदः प्राणानां विच्छेदात्सर्वतः परः । पतिः पतिव्रतानां तु शतपुत्राधिकं प्रियः
'प्राणेशी वेगळं होणं, म्हणजेच प्राण सोडणं, हे सर्वात मोठं दुःख आहे. पतीव्रता स्त्रीसाठी पती हा शंभर मुलांपेक्षा अधिक प्रिय असतो.'
सर्वस्मात्तु प्रियः स्त्रीणां प्रियस्तेनोच्यते बुधैः । पुत्रे यथैकपुत्राणां वैष्णवानां यथा हरौ
सर्वात जास्त प्रिय काय असतं, हे स्त्रियांना सर्वात जवळचं वाटतं; हे ज्ञानी लोक सांगतात. जसं एकुलता एक मुलगा सगळ्या मुलांमध्ये आईला सर्वात प्रिय असतो, किंवा विष्णुभक्तांना विष्णू सर्वात प्रिय असतो.
नेत्रे यथैकनेत्राणां तृषितानां यथा जले । क्षुधितानां यथान्ने च कामुकानां च मैथुने
जसं एक डोळा असलेल्या माणसाला तो एकच डोळा फारच प्रिय असतो, तहानलेल्या माणसाला पाणी हवं असतं, भुकेल्याला अन्न हवं असतं, आणि कामवासनेने भरलेल्या माणसाला संग हवं असतो.
यथा परस्वे चौराणां यथा जारे कुयोषिताम् । विदुषां च यथा शास्त्रे वाणिज्ये वणिजां यथा
जसं चोराला दुसऱ्याचं धन हवं असतं, परस्त्रीला प्रियकर हवा असतो, विद्वानाला शास्त्र प्रिय असतं, आणि व्यापाऱ्याला व्यापार प्रिय असतो.
तथा शश्वन्मनः कान्ते साध्वीनां योषितां प्रभो । इत्युक्त्वा मनसा देवी पपात स्वामिनः पदे
तसंच, सच्च्या स्त्रियांचं मन नेहमी आपल्या प्रियवरावरच असतं, हे प्रभो. असं म्हणून देवीने मनाने आपल्या पतीच्या पायांवर वंदन केलं.
क्षणं चकार क्रोडे तां कृपया च कृपानिधिः । नेत्रोदकेन मनसां स्नापयामास तां मुनिः
त्या क्षणी करुणेचा सागर असलेल्या त्या महात्म्याने तिला आपुलकीने कुशीत घेतलं; आणि त्या ऋषीने डोळ्यांतून वाहणाऱ्या पाण्याने व मनाने तिला न्हालं.
साश्रु नेत्रा मुनेः क्रोडं सिषेच भेदकातरा । तदा ज्ञानेन तौ द्वौ च विशोकौ सम्बभूवतुः
ती अश्रूंनी डोळे भरून, मनात वेदना घेऊन, त्या ऋषीच्या मांडीवर रडली; पण मग ज्ञानामुळे दोघेही दुःखमुक्त झाले.
स्मारं स्मारं पदाम्भोजं कृष्णस्य परमात्मनः । जगाम तपसे विप्रः स्वकान्तां सम्प्रबोध्य च
कृष्णाच्या कमळासारख्या पायांची वारंवार आठवण करत, त्या ऋषीने आपल्या प्रियतमेचं मन जागं करून, तपश्चर्या करण्यासाठी निघाला.
जगाम मनसा शम्भोः कैलासं मन्दिरं गुरोः । पार्वती बोधयामास मनसां शोककर्शिताम्
तो मनाने कैलासावर शंभूच्या मंदिरात, गुरुच्या निवासस्थानी गेला; पार्वतीनेही आपल्या दुःखाने थकलेल्या मनाला जागं केलं.
शिवश्चातीव ज्ञानेन शिवेन च शिवालयः । सुप्रशस्ते दिने साध्वी सुषुवे मङ्गलक्षणे
शिवानेही श्रेष्ठ ज्ञानाने, शुभ अशा शिवालयात, उत्तम दिवशी, त्या सती स्त्रीने शुभक्षणी पुत्रास जन्म दिला.
नारायणांशं पुत्रं तं योगिनां ज्ञानिनां गुरुम् । गर्भस्थितो महाज्ञानं श्रुत्वा शङ्करवक्त्रतः
तीनं नारायणाचा अंश असलेला, योगी आणि ज्ञानी लोकांचा गुरु असा पुत्र जन्माला घातला; जो गर्भात असतानाच शंकराच्या वचनांनी मोठं ज्ञान मिळवून होता.
सम्बभूव च योगीन्द्रो योगिनां ज्ञानिनां गुरुः । जातकं कारयामास वाचयामास मङ्गलम्
असा योगींचा अधिपती, योगी आणि ज्ञानी लोकांचा गुरु जन्माला आला; त्याचे जन्मसंस्कार झाले आणि मंगलगीत गायले गेले.
वेदांश्च पाठयामास शिवाय च शिवः शिशोः । मणिरत्नकिरीटांश्च ब्राह्मणेभ्यो ददौ शिवः
त्याला वेद शिकवले गेले, आणि शिवाने त्या मुलासाठी ब्राह्मणांना मौल्यवान दागिने व मुकुट दिले.
पार्वती च गवां लक्षं रत्नानि विविधानि च । शम्भुश्च चतुरो वेदान्वेदाङ्गानितरांस्तथा
पार्वतीने एक लाख गायी आणि विविध रत्ने दिली; शंभूने चारही वेद, वेदांगे आणि इतर ग्रंथ दिले.
बालकं पाठयामास ज्ञानं मृत्युञ्जयं परम् । भक्तिरस्त्यधिका कान्तेऽभीष्टदेवे गुरौ तथा
त्याने त्या मुलाला श्रेष्ठ ज्ञान, मृत्यूवर विजय मिळवणारे तत्त्व शिकवले; भक्ती प्रियतमा, इच्छित देव आणि गुरु यांच्यात विशेष होती.