तुष्टाव परया भक्त्या प्रणनाम मुहुर्मुहुः । नमश्चकार शम्भुं च ब्रह्माणं कश्यपं तथा
त्याने अत्यंत भक्तीने स्तुती केली आणि पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला; शंभू, ब्रह्मा आणि कश्यप यांना त्याने वंदन केले.
कथमागमनं देवा इति प्रश्नं चकार सः । ब्रह्मा तद्वचनं श्रुत्वा सहसा समयोचितम्
तो म्हणाला, 'देवतांचे आगमन कसे झाले?' ब्रह्मदेवाने हे शब्द ऐकून लगेच योग्य उत्तर दिले.
प्रत्युवाच नमस्कृत्य हृषीकेशपदाम्बुजम् । यदि त्यक्ता धर्मपत्नी धर्मिष्ठा मनसा सती
ब्रह्मदेवाने हृषीकेशाच्या चरणकमळांना वंदन करून उत्तर दिले: 'जर धर्मपत्नी सोडली गेली, पण ती मनाने धर्मनिष्ठ राहिली—'
कुरुष्वास्यां सुतोत्पत्तिं स्वधर्मपालनाय वै । जायायां च सुतोत्पत्तिं कृत्वा पश्चात्त्यजेन्मुने
'तर तुझ्या धर्मरक्षणासाठी तिच्यात पुत्राचा जन्म कर. पत्नीमध्ये पुत्र उत्पन्न करून मगच तिला सोड, हे मुनी.'
अकृत्वा तु सुतोत्पत्तिं विरागी यस्त्यजेत्प्रियाम् । स्रवते तस्य पुण्यं च चालन्यां च यथा जलम्
'पण जर कोणी विरक्तीने, पुत्र न होऊ देता, आपल्या प्रियतमेचा त्याग केला, तर त्याचे पुण्य दुसरीकडे वाहून जाते, जसे पाणी दुसरीकडे जाते.'
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा जरत्कारुर्मुनीश्वरः । चकार नाभिसंस्पर्शं योगेन मन्त्रपूर्वकम्
ब्रह्मदेवाचे वचन ऐकून, जरत्कारू ऋषीने योगाने आणि मंत्राने नाभीचा स्पर्श करण्याचा विधी केला.
मनसाया मुनिश्रेष्ठ मुनिश्रेष्ठ उवाच ताम् । जरत्कारुरुवाच गर्भेणानेन मनसे तव पुत्रो भविष्यति
मनातच त्या श्रेष्ठ ऋषीने तिला सांगितले: जरत्कारू म्हणाले, 'या मनोमिलनाने तुझ्या पोटी पुत्र होईल.'
जितेन्द्रियाणां प्रवरो धार्मिको ब्राह्मणाग्रणीः । तेजस्वी च तपस्वी च यशस्वी च गुणान्वितः
तो इंद्रियांवर विजय मिळवणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, धर्मनिष्ठ, ब्राह्मणांमध्ये अग्रगण्य, तेजस्वी, तपस्वी, कीर्तिवान आणि गुणांनी युक्त असेल.
वरो वेदविदां चैव ज्ञानिनां योगिनां तथा । स च पुत्रो विष्णुभक्तो धार्मिकः कुलमुद्धरेत्
जो वेद जाणणाऱ्यांत, ज्ञानी आणि योग्यांत श्रेष्ठ आहे, आणि जो पुत्र विष्णूभक्त व धर्मशील असतो, तो आपल्या कुटुंबाला उन्नतीला नेतो.
नृत्यन्ति पितरः सर्वे जन्ममात्रेण वै मुदा । पतिव्रता सुशीला या सा प्रिया प्रियवादिनी
जिचा जन्म होतो, ती पतीव्रता, सुसंस्कारी, प्रिय आणि गोड बोलणारी असते, तिच्या जन्मामुळे सर्व पितर आनंदाने नाचतात.
धर्मिष्ठा पुत्रमाता च कुलस्त्री कुलपालिका । हरिभक्तिप्रदो बन्धुर्न चाभीष्टसुखप्रदः
जी धर्मनिष्ठ, पुत्रांची आई, कुलवधू आणि कुटुंबाची रक्षण करणारी आहे, आणि जी हरीभक्ती देणारी आहे, अशी नातेवाईक फक्त इच्छित सुखच देत नाही.
यो बन्धुश्चेत्स च पिता हरिवर्त्मप्रदर्शकः । सा गर्भधारिणी या च गर्भावासविमोचनी
जो नातेवाईक हरिपंथ दाखवतो, तोच खरा पिता आहे; आणि जी गर्भ धारण करून मूल जन्माला घालते, तीच खरी आई आहे.
दयारूपा च भगिनी यमभीतिविमोचनी । विष्णुमन्त्रप्रदाता च स गुरुर्विष्णुभक्तिदः
जी बहीण दयाळू आहे, यमाच्या भीतीतून मुक्त करणारी आहे, आणि जी विष्णू-मंत्र देणारी आहे, तीच गुरु असून विष्णूभक्ती देणारी आहे.
गुरुश्च ज्ञानदो यो हि यज्ज्ञानं कृष्णभावनम् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं ततो विश्वं चराचरम्
जो गुरु ज्ञान देतो आणि ज्याचं ज्ञान कृष्णभक्ती आहे, त्याच्यामुळे ब्रह्मापासून गवताच्या पात्यापर्यंत सगळं विश्व समजतं.
आविर्भूतं तिरोभूतं किं वा ज्ञानं तदन्यतः । वेदजं यज्ञजं यद्यत्तत्सारं हरिसेवनम्
विश्वात जे काही प्रकट किंवा अप्रकट आहे, वेद किंवा यज्ञातून जे काही ज्ञान मिळतं, त्याचा खरा सार हरीची सेवा हाच आहे.
तत्त्वानां सारभूतं च हरेरन्यद्विडम्बनम् । दत्तं ज्ञानं मया तुभ्यं स स्वामी ज्ञानदो हि यः
सर्व तत्त्वांचा खरा सार हरी आहे; त्याव्यतिरिक्त सगळं नुसती नक्कल आहे. मी तुला दिलेलं ज्ञान—असं ज्ञान देणारा खरा स्वामी आहे.
ज्ञानात्प्रमुच्यते बन्धात्स रिपुर्यो हि बन्धदः । विष्णुभक्तियुतं ज्ञानं नो ददाति च यो गुरुः
ज्ञानामुळे माणूस बंधनातून मुक्त होतो; पण जो बंधनात ठेवतो तो शत्रूच आहे. जो गुरु विष्णूभक्तीने युक्त असलेलं ज्ञान देत नाही—
स रिपुः शिष्यघाती च यतो बन्धान्न मोचयेत् । जननीं गर्भजक्लेशाद्यमयातनया तथा
तो शत्रू आहे, शिष्यांचा नाश करणारा आहे, कारण तो बंधनातून मुक्त करत नाही. जशी आई आपल्या पोटी असलेल्या मुलाला गर्भातील दुःखातून सोडवत नाही—
न मोचयेद्यः स कथं गुरुस्तातो हि बान्धवः । परमानन्दरूपं च कृष्णमार्गमनश्वरम्
जो मुक्त करत नाही, त्याला गुरु, वडील किंवा नातेवाईक कसा म्हणावं? कृष्णाचा शाश्वत मार्ग म्हणजेच परमानंदाचं स्वरूप आहे.
न दर्शयेद्यः सततं कीदृशो बान्धवो नृणाम् । भज साध्वि परं ब्रह्माच्युतं कृष्णं च निर्गुणम्
जो नेहमी तो मार्ग दाखवत नाही, तो माणसांतला कसा नातेवाईक म्हणावा? हे सती, तू परमब्रह्म, अच्युत, कृष्ण या निर्गुणाचं भक्तीने पूजन कर.
निर्मूलं च भवेत्पुंसां कर्म वै तस्य सेवया । मया छलेन त्वं त्यक्ता क्षमस्वैतन्मम प्रिये
त्याची सेवा केल्याने माणसाच्या कर्माचं मूळ नष्ट होतं. मी फसवणूक करून तुला सोडलं—हे माझं अपराध आहे, मला माफ कर, प्रिये.
क्षमायुतानां साध्वीनां सत्त्वात्क्रोधो न विद्यते । पुष्करे तपसे यामि गच्छ देवि यथासुखम्
क्षमाशील सतींमध्ये त्यांच्या स्वभावामुळे कधीही राग राहत नाही. मी पुष्करला तपासाठी जातोय; देवी, तू हवी तशी जा.
श्रीकृष्णचरणाम्भोजे निःस्पृहाणां मनोरथाः । जरत्कारुवचः श्रुत्वा मनसा शोककातरा
श्रीकृष्णाच्या चरणकमळांवर ज्यांना आसक्ती नाही, त्यांचे मनोकामना कधीही पूर्ण होत नाहीत. जरत्कारूचे शब्द ऐकून ती अंतःकरणाने दुःखी झाली.
साश्रुनेत्रा च विनयादुवाच प्राणवल्लभम् । मनसोवाच दोषो नास्त्येव मे त्यक्तुं निद्राभङ्गेन ते प्रभो
ती डोळ्यांत अश्रू घेऊन, नम्रतेने आपल्या प्राणप्रियाला म्हणाली: 'माझ्यात तुझ्या झोपेचा भंग झाल्यामुळे तू मला सोडलंस, यात माझा काहीही दोष नाही, प्रभो.'
यत्र स्मरामि त्वां नित्यं तत्र मामागमिष्यसि । बन्धुभेदः क्लेशतमः पुत्रभेदस्ततः परम्
'मी जिथे नेहमी तुझी आठवण काढीन, तिथे तू माझ्याकडे येशील. नातेवाईकांमध्ये फूट ही मोठी वेदना आहे; पण पुत्रापासून वेगळं होणं त्याहून मोठं दुःख आहे.'
प्राणेशभेदः प्राणानां विच्छेदात्सर्वतः परः । पतिः पतिव्रतानां तु शतपुत्राधिकं प्रियः
'प्राणेशी वेगळं होणं, म्हणजेच प्राण सोडणं, हे सर्वात मोठं दुःख आहे. पतीव्रता स्त्रीसाठी पती हा शंभर मुलांपेक्षा अधिक प्रिय असतो.'
सर्वस्मात्तु प्रियः स्त्रीणां प्रियस्तेनोच्यते बुधैः । पुत्रे यथैकपुत्राणां वैष्णवानां यथा हरौ
सर्वात जास्त प्रिय काय असतं, हे स्त्रियांना सर्वात जवळचं वाटतं; हे ज्ञानी लोक सांगतात. जसं एकुलता एक मुलगा सगळ्या मुलांमध्ये आईला सर्वात प्रिय असतो, किंवा विष्णुभक्तांना विष्णू सर्वात प्रिय असतो.
नेत्रे यथैकनेत्राणां तृषितानां यथा जले । क्षुधितानां यथान्ने च कामुकानां च मैथुने
जसं एक डोळा असलेल्या माणसाला तो एकच डोळा फारच प्रिय असतो, तहानलेल्या माणसाला पाणी हवं असतं, भुकेल्याला अन्न हवं असतं, आणि कामवासनेने भरलेल्या माणसाला संग हवं असतो.
यथा परस्वे चौराणां यथा जारे कुयोषिताम् । विदुषां च यथा शास्त्रे वाणिज्ये वणिजां यथा
जसं चोराला दुसऱ्याचं धन हवं असतं, परस्त्रीला प्रियकर हवा असतो, विद्वानाला शास्त्र प्रिय असतं, आणि व्यापाऱ्याला व्यापार प्रिय असतो.
तथा शश्वन्मनः कान्ते साध्वीनां योषितां प्रभो । इत्युक्त्वा मनसा देवी पपात स्वामिनः पदे
तसंच, सच्च्या स्त्रियांचं मन नेहमी आपल्या प्रियवरावरच असतं, हे प्रभो. असं म्हणून देवीने मनाने आपल्या पतीच्या पायांवर वंदन केलं.