वैष्णवी नागभगिनी शैवी नागेश्वरी तथा । जरत्कारुप्रियास्तीकमाता विषहरेति च
ती वैष्णवी, नागांची बहीण, शैवी, नागेश्वरी, जरत्कारूची प्रिय, आस्तिकाची आई आणि विषहारी म्हणून ओळखली जाते.
महाज्ञानयुता चैव सा देवी विश्वपूजिता । द्वादशैतानि नामानि पूजाकाले तु यः पठेत्
मोठ्या ज्ञानाने युक्त असलेली ती देवी सर्वांनी पूजली जाते; जो कोणी पूजेच्या वेळी ही बारा नावे म्हणतो—
तस्य नागभयं नास्ति तस्य वंशोद्भवस्य च । नागभीते च शयने नागग्रस्ते च मन्दिरे
—त्याला आणि त्याच्या वंशाला नागांचा कोणताही धोका राहत नाही; नागभीतीने झोपले असो किंवा घरात नागाने पकडले असो—
नागशोभे महादुर्गे नागवेष्टितविग्रहे । इदं स्तोत्रं पठित्वा तु मुच्यते नात्र संशयः
—नागांच्या तेजात, मोठ्या संकटात किंवा नागांनी वेढलेल्या अवस्थेत—हे स्तोत्र म्हणल्याने तो नक्कीच मुक्त होतो, यात शंका नाही.
नित्यं पठेद्यस्तं दृष्ट्वा नागवर्गः पलायते । दशलक्षजपेनैव स्तोत्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम्
जो रोज हे स्तोत्र म्हणतो, त्याला पाहताच नागांचा समूह पळून जातो; आणि दहा लक्ष वेळा जप केल्याने स्तोत्राची सिद्धी मिळते.
स्तोत्रसिद्धिर्भवेद्यस्य स विषं भोक्तुमीश्वरः । नागैश्च भूषणं कृत्वा स भवेन्नागवाहनः
ज्याला या स्तोत्राची सिद्धी मिळते, तो विष सहजपणे पिऊ शकतो; नागांनी अलंकृत होऊन तो नागवाहन होतो.
नागासनो नागतल्पो महासिद्धो भवेन्नरः । अन्ते च विष्णुना सार्धं क्रीडत्येव दिवानिशम्
नागांवर बसून, नागांच्या पलंगावर झोपून, तो मनुष्य महान सिद्ध होतो; आणि शेवटी, तो विष्णूंसोबत रात्रंदिवस खेळतो.
मनसोपाख्यानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच मत्तः पूजाविधानं च श्रूयतां मुनिपुङ्गव । ध्यानं च सामवेदोक्तं प्रोक्तं देवीविधानकम्
श्रीनारायण म्हणाले: हे श्रेष्ठ मुनी, माझ्याकडून पूजेची पद्धत ऐक. सामवेदात सांगितलेले ध्यान आणि देवीसाठी ठरवलेली विधी मी सांगतो.
श्वेतचम्पकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम् । वह्निशुद्धांशुकाधानां नागयज्ञोपवीतिनीम्
तिचं ध्यान करावं की, ती पांढऱ्या चंपकाच्या फुलासारखी तेजस्वी आहे, रत्नांनी सजलेली आहे, अग्निप्रसादित वस्त्र परिधान केलेली आहे आणि नागांचा यज्ञोपवीत घातला आहे.
महाज्ञानयुतां तां च प्रवरज्ञानिनां वराम् । सिद्धाधिष्ठातृदेवीं च सिद्धां सिद्धिप्रदां भजे
मी तिची उपासना करतो, जिला मोठं ज्ञान लाभलं आहे, जी ज्ञानी लोकांत श्रेष्ठ आहे, सिद्धींची अधिष्ठात्री देवी आहे, सिद्ध आहे आणि सिद्धी देणारी आहे.
इति ध्यात्वा च तां देवीं मूलेनैव प्रपूजयेत् । नैवेद्यैर्विविधैर्धूपैः पुष्पगन्धानुलेपनैः
असं ध्यान करून त्या देवीची मुळमंत्राने पूजा करावी, विविध नैवेद्य, धूप, फुलं, सुवासिक उटणं अर्पण करावं—
मूलमन्त्रैश्च वेदोक्तैर्भक्तानां वाच्छितप्रदः । मुने कल्पतरुर्नाम सुसिद्धो द्वादशाक्षरः
—आणि वेदात सांगितलेल्या मुळमंत्रांनी, भक्तांना हवी ती फळं ती देते; हे मुनी, बाराक्षरी सिद्ध झालेला मंत्र 'कल्पतरु' म्हणून ओळखला जातो.
ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं ऐं मनसादेव्यै स्वाहेति कीर्तितः । पञ्चलक्षजपेनैव मन्त्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम्
'ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं ऐं मनसादेव्यै स्वाहा' असा हा मंत्र सांगितला आहे; पाच लाख वेळा जप केल्याने लोकांना मंत्रसिद्धी मिळते.
मन्त्रसिद्धिर्भवेद्यस्य स सिद्धो जगतीतले । सुधासमं विषं तस्य धन्वन्तरिसमो भवेत्
ज्याला मंत्रसिद्धी मिळते, तो पृथ्वीवर सिद्ध होतो; त्याच्यासाठी विष अमृतासारखं होतं, आणि तो धन्वंतरीसमान होतो.
ब्रह्मन्स्नात्वा तु सङ्क्रान्त्यां गूढशालासु यत्नतः । आवाह्य देवीमीशानां पूजयेद्योऽतिभक्तितः
जो कोणी संक्रांतीच्या दिवशी स्नान करून, काळजीपूर्वक एखाद्या गुप्त जागेत देवीला, सर्वांच्या अधिष्ठात्रीला, मोठ्या भक्तीभावाने आवाहन करून पूजा करतो—
पञ्चम्यां मनसा ध्यायन् देव्यै दद्याच्च यो बलिम् । धनवान्पुत्रवांश्चैव कीर्तिमान्स भवेद् ध्रुवम्
—आणि पंचमीच्या दिवशी मनात देवीचे ध्यान करत तिला बळी अर्पण करतो, तो नक्कीच धनवान, पुत्रवान आणि कीर्तीमान होतो.
पूजाविधानं कथितं तदाख्यानं निशामय । कथयामि महाभाग यच्छ्रुतं धर्मवक्त्रतः
पूजेची पद्धत सांगितली आहे; आता, हे भाग्यवान, मी धर्माच्या वचनातून ऐकलेली ही कथा सांगतो, नीट ऐक.
पुरा नागभयाक्रान्ता बभूवुर्मानवा भुवि । गतास्ते शरणं सर्वे कश्यपं मुनिपुङ्गवम्
पूर्वी पृथ्वीवरील माणसे नागांच्या भीतीने ग्रासली गेली होती; ते सर्वजण श्रेष्ठ ऋषी कश्यप यांच्या शरण गेले.
मन्त्रांश्च ससृजे भीतः कश्यपो ब्रह्मणान्वितः । वेदबीजानुसारेण चोपदेशेन ब्रह्मणः
कश्यप, ब्रह्माच्या शक्तीने युक्त आणि भीतीने, वेदांच्या बीजांनुसार व ब्रह्माच्या उपदेशाने मंत्र तयार केले.
मन्त्राधिष्ठातृदेवीं तां मनसा ससृजे तथा । तपसा मनसा तेन बभूव मनसा च सा
मंत्रांची अधिष्ठात्री देवी त्यांनी मनाने निर्माण केली; त्यांच्या तपश्चर्येने आणि मनाच्या शक्तीने ती अस्तित्वात आली.
कुमारी सा च सम्भूता जगाम शङ्करालयम् । भक्त्या सम्पूज्य कैलासे तुष्टाव चन्द्रशेखरम्
ती कुमारिका प्रकट होऊन शंकराच्या निवासस्थानी गेली; कैलासावर तिने भक्तीपूर्वक त्याची पूजा करून चंद्रशेखराची स्तुती केली.
दिव्यवर्षसहस्रं तं सिषेवे च मुनेः सुता । आशुतोषो महेशश्च तां च तुष्टो बभूव ह
मुनिपुत्रीने हजार दिव्य वर्षे त्याची सेवा केली; महेश सहज प्रसन्न होणारा असल्याने तिच्यावर संतुष्ट झाला.
महाज्ञानं ददौ तस्यै पाठयामास साम च । कृष्णमन्त्रं कल्पतरुं ददावष्टाक्षरं मुने
त्याने तिला महान ज्ञान दिले, सामवेद शिकवला, आणि आठ अक्षरी कृष्णमंत्र — जो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे — तिला दिला.
लक्ष्मीमायाकामबीजं ङेऽन्तं कृष्णपदं ततः । त्रैलोक्यमङ्गलं नाम कवचं पूजनक्रमम्
त्याने तिला लक्ष्मी, माया आणि काम बीज, 'ङे' हे अक्षर, कृष्णमंत्र, 'त्रैलोक्यमंगल' नावाचे कवच आणि पूजेची क्रमपद्धती दिली.
पुरश्चर्याक्रमं चापि वेदोक्तं सर्वसम्मतम् । प्राप्य मृत्युञ्जयान्मन्त्रं सा सती च मुनेः सुता
त्याने तिला वेदांमध्ये सांगितलेली, सर्वांनी मान्य केलेली पुरश्चरणाची पद्धत दिली; आणि मुनिपुत्रीला मृत्युञ्जय मंत्रही मिळाला.
जगाम तपसे साध्वी पुष्करं शङ्कराज्ञया । त्रियुगं च तपस्तप्त्वा कृष्णस्य परमात्मनः
शंकराच्या आज्ञेने ती सद्गुणी स्त्री पुष्कर येथे तपासाठी गेली; तिने तीन युगे कृष्ण परमात्म्यासाठी तप केले—
सिद्धा बभूव सा देवी ददर्श पुरतः प्रभुम् । दृष्ट्वा कृशाङ्गीं बालां च कृपया च कृपानिधिः
—त्या देवीला सिद्धी प्राप्त झाली आणि तिने प्रभूला समोर पाहिले; तिला कृश आणि बालवयात पाहून, दयाळू प्रभूला तिची दया आली.
पूजां च कारयामास चकार च स्वयं हरिः । वरं च प्रददौ तस्यै पूजिता त्वं भवे भव
हरिने स्वतः तिची पूजा करवून घेतली आणि स्वतःही पूजा केली; पूजा झाल्यावर त्याने तिला वर दिला: 'तू नेहमी पूजली जाशील.'
वरं दत्त्वा तु कल्याण्यै ततश्चान्तर्दधे हरिः । प्रथमे पूजिता सा च कृष्णेन परमात्मना
कल्याणीला वर दिल्यावर हरि अदृश्य झाला; प्रथम कृष्ण परमात्म्याने तिची पूजा केली.
द्वितीये शङ्करेणैव कश्यपेन सुरेण च । मुनिना मनुना चैव नागेन मानवादिभिः
दुसऱ्यांदा शंकराने, कश्यप या देवतेने, मुनि मनुने, नागाने आणि इतर माणसांनी तिची पूजा केली.